🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان رستم و اسفندیار

❖
54 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲۷ - سپیده‌دم رویارویی رستم و اسفندیار: پوزش و گنج‌بخشی، و پافشاری اسفندیار بر بند
چون سپیده از پشت کوهسار بردمید و دامن تاریکی از چهره گیتی برچیده شد، رستمِ درمان‌یافته زره رزم بر تن کرد و نام جهان‌آفرین را بر زبان آورد. وی سوار بر رخشِ تندرست، خویشتن را به نزدیکی لشکرگاه اسفندیار رسانید و بانگ برآورد: «از خواب خوش برخیز که رستم کینه‌خواه بازآمده است!» اسفندیار با شنیدن آن بانگ رعدآسا، غرق در شگفت شد و جاه و سلاح خویش را خوار دید. او با اندوه به پشوتن گفت: «گمان نمی‌بردم رستم پس از آن همه زخم‌های مهلک، بار دیگر بر زین رخش نشیند و ببر بیان بر تن کند! بی گمان این کارهای زال جادوپیشه‌ است که خورشید را به چنگ می‌آورد و از جادوان نیز پیشی می‌جوید.» پشوتن با چشمانی پرآب او را پند داد و از تندخویی و پیکار با پهلوان پیلتن بازداشت، اما اسفندیار جوشن کین بر تن کرد و به میدان تاخت.

چون دو پهلوان در برابر هم قرار گرفتند، اسفندیار خروشان رستم را سرزنش کرد و شفای او و اسبش را ناشی از افسون زال دانست و سوگند یاد کرد که امروز چنان یال و بر او را خرد کند که زال هرگز وی را زنده ببیند. اما رستم با وقار و خردمندی پاسخ داد: «ای شاهزاده، از خدای دادگر بترس و چشم خرد را مبند. من امروز نه برای نبرد، که برای پوزش‌خواهی و حفظ نام و ننگ آمده‌ام. به خورشید و ماه و کتاب اوستا سوگند که نمی‌خواهم به تو گزندی رسد. در گنج‌های دیرینه زابلستان را بر تو می‌گشایم؛ بارها از زر و گوهر شاهوار، غلامان نوش‌لب، کنیزکان زیبای خلخی و خواسته سامان سام و زال بر باره‌ها می‌نهم تا به گنجور تو سپارند. آن‌گاه خود پیاده و پرستاروار همراهت به پیشگاه گشتاسپ‌شاه می‌آیم تا هرچه او فرماید—از کشتن یا بخشیدن—گردن نهم؛ اما مرا به بند مبر که نامم در جهان سیاه گردد.» اما اسفندیار با غروری سرسختانه سخنان نرم رستم را فریب خواند و بانگ زد که هیچ چیز جز نهادن بند بر دست و پای رستم، او را از سرپیچی از فرمان شاه جهان بازنخواهد داشت.
#1
سپیده همانگه ز که بر دمید
✦
میان شب تیره اندر چمید
#2
بپوشید رستم سلیح نبرد
✦
همی از جهان آفرین یاد کرد
#3
چو آمد بر لشکر نامدار
✦
که کین جوید از رزم اسفندیار
#4
بدو گفت برخیز ازین خواب خوش
✦
برآویز با رستم کینه‌کش
#5
چو بشنید آوازش اسفندیار
✦
سلیح جهان پیش او گشت خوار
#6
چنین گفت پس با پشوتن که شیر
✦
بپیچد ز چنگال مرد دلیر
#7
گمانی نبردم که رستم ز راه
✦
به ایوان کشد ببر و گبر و کلاه
#8
همان بارکش رخش زیراندرش
✦
ز پیکان نبود ایچ پیدا برش
#9
شنیدم که دستان جادوپرست
✦
به هنگام یازد به خورشید دست
#10
چو خشم آرد از جادوان بگذرد
✦
برابر نکردم پس این با خرد
#11
پشوتن بدو گفت پر آب چشم
✦
که بر دشمنت باد تیمار و خشم
#12
چه بودت که امروز پژمرده‌ای
✦
همانا به شب خواب نشمرده‌ای
#13
میان جهان این دو یل را چه بود
✦
که چندین همی رنج باید فزود
#14
بدانم که بخت تو شد کندرو
✦
که کین آورد هر زمان نو به نو
#15
بپوشید جوشن یل اسفندیار
✦
بیامد بر رستم نامدار
#16
خروشید چون روی رستم بدید
✦
که نام تو باد از جهان ناپدید
#17
فراموش کردی تو سگزی مگر
✦
کمان و بر مرد پرخاشخر
#18
ز نیرنگ زالی بدین سان درست
✦
وگرنه که پایت همی گور جست
#19
بکوبمت زین گونه امروز یال
✦
کزین پس نبیند ترا زنده زال
#20
چنین گفت رستم به اسفندیار
✦
که ای سیر ناگشته از کارزار
#21
بترس از جهاندار یزدان پاک
✦
خرد را مکن با دل اندر مغاک
#22
من امروز نز بهر جنگ آمدم
✦
پی پوزش و نام و ننگ آمدم
#23
تو با من به بیداد کوشی همی
✦
دو چشم خرد را بپوشی همی
#24
به خورشید و ماه و به استا و زند
✦
که دل را نرانی به راه گزند
#25
نگیری به یاد آن سخنها که رفت
✦
وگر پوست بر تن کسی را بکفت
#26
بیابی ببینی یکی خان من
✦
روندست کام تو بر جان من
#27
گشایم در گنج دیرینه باز
✦
کجا گرد کردم به سال دراز
#28
کنم بار بر بارگیهای خویش
✦
به گنجور ده تا براند ز پیش
#29
برابر همی با تو آیم به راه
✦
کنم هرچ فرمان دهی پیش شاه
#30
اگر کشتنیم او کشد شایدم
✦
همان نیز اگر بند فرمایدم
#31
همی چاره جویم که تا روزگار
✦
ترا سیر گرداند از کارزار
#32
نگه کن که دانای پیشی چه گفت
✦
که هرگز مباد اختر شوم جفت
#33
چنین داد پاسخ که مرد فریب
✦
نیم روز پرخاش و روز نهیب
#34
اگر زنده خواهی که ماند به جای
✦
نخستین سخن بند بر نه به پای
#35
از ایوان و خان چند گویی همی
✦
رخ آشتی را بشویی همی
#36
دگر باره رستم زبان برگشاد
✦
مکن شهریارا ز بیداد یاد
#37
مکن نام من در جهان زشت و خوار
✦
که جز بد نیاید ازین کارزار
#38
هزارانت گوهر دهم شاهوار
✦
همان یارهٔ زر با گوشوار
#39
هزارانت بنده دهم نوش‌لب
✦
پرستنده باشد ترا روز و شب
#40
هزارت کنیزک دهم خلخی
✦
که زیبای تاج‌اند با فرخی
#41
دگر گنج سام نریمان و زال
✦
گشایم به پیش تو ای بی‌همال
#42
همه پاک پیش تو گرد آورم
✦
ز زابلستان نیز مرد آورم
#43
که تا مر ترا نیز فرمان کنند
✦
روان را به فرمان گروگان کنند
#44
ازان پس به پیشت پرستاروار
✦
دوان با تو آیم بر شهریار
#45
ز دل دور کن شهریارا تو کین
✦
مکن دیو را با خرد همنشین
#46
جز از بند دیگر ترا دست هست
✦
بمن بر که شاهی و یزدان پرست
#47
که از بند تا جاودان نام بد
✦
بماند به من وز تو انجام بد
#48
به رستم چنین گفت اسفندیار
✦
که تا چندگویی سخن نابکار
#49
مرا گویی از راه یزدان بگرد
✦
ز فرمان شاه جهانبان بگرد
#50
که هرکو ز فرمان شاه جهان
✦
بگردد سرآید بدو بر زمان
#51
جز از بند گر کوشش (و) کارزار
✦
به پیشم دگرگونه پاسخ میار
#52
به تندی به پاسخ گو نامدار
✦
چنین گفت کای پرهنر شهریار
#53
همی خوار داری تو گفتار من
✦
به خیره بجویی تو آزار من
#54
چنین داد پاسخ که چند از فریب
✦
همانا به تنگ اندر آمد نشیب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: