🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان رستم و اسفندیار

❖
51 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲۰ - سخن تلخ رستم بر در سراپرده، پند آشتی پشوتن و پافشاری اسفندیار بر جنگ
چون جهان‌پهلوان رستم از پرده‌سرای شاهزاده اسفندیار بیرون آمد، درگاه سراپرده را نگریست و زمانی بر آستانه بازایستاد. دل او از خودسری و خامی شهریار جوان پردرد بود؛ رو به کریاس سراپرده کرد و با سوزی درون گفت: «ای سرای امید و یادگار شکوه! چه خجسته و فرخنده بود روزگاری که جمشید بر آستانت می‌نشست و فرّه ایزدی بر تو می‌تافت. چه گرامی بود دوران کاووس کی و کی‌خسرو نیک‌پی! اما اکنون درِ فرّه و بزرگی بر تو بسته گشته، چرا که نادان و ناسزایی بر تخت پادشاهی تکیه زده است.»

اسفندیار چون این سخنان تلخ و آتشین را شنید، خشمگین و پیاده از پرده‌سرای بیرون شتافت و بر رستم بانگ زد: «ای پهلوانِ سرکش! چرا این‌گونه به درگاه شاهی درشت می‌گویی؟ چون مهمان از سفره میزبان سیر شود، شایسته نیست که بر پالیزبان ناروا گوید و نمکدان بشکند! تو این سراپرده را سرزنش می‌کنی که روزگاری جمشید و کاووس بر آن سایه افکنده بودند؛ روزگاری که جهان از آشوب و غارت و خنجربازی پر بود و شاهان در پی شناختن ستارگان از راه یزدان دور می‌افتادند. اما امروز دارنده این تاج و تخت، گشتاسپ‌شاه است و به پیش او جاماسپِ فرزانه و ستاره‌شناس استاده. بر یک دستش زردشت پاک‌دین جای دارد که زند و اوستا را از بهشت برین آورده، و بر دست دیگرش پشوتن، آن مرد نیک‌نهاد و گرم‌وسردچشیده روزگار. و در برابرشان من، اسفندیار فرخنده، ایستاده‌ام که با تیغ خویش جهان را ایمن ساختم و دل نیک‌مردان را زنده گردانیدم!»

رستم بی آنکه پاسخی دگر دهد، سوار بر رخش شد و راه سیستان در پیش گرفت. اسفندیار با نگاهی شگفت‌زده، بدرقه راه او شد و چون رستم دور گشت، رو به برادرش پشوتن کرد و از سر شگفتی گفت: «گردی و مردی این پهلوان را نمی‌توان پنهان داشت. در همه جهان اسب و سواری بدین سان مهیب ندیده‌ام! او چون پیل دژم بر کوه گنگ است. شکوه و بالای او تا آسمان سر کشیده، اما دریغ که می‌ترسم فردا خورشید اقبالش غروب کند. دل من از مهر او می‌سوزد، اما سر از فرمان دادار و شاه نمی‌پیچم و فردا روز روشنش را به تیره شب بدل خواهم ساخت.»

پشوتن با دلی پرخون و دیده‌ای تر رو به اسفندیار کرد و به زاری پندش داد: «ای برادر نامدار! مکن و این کینه‌توزی را رها کن. هرگز آزادمردی را به آزار و درد میازار. امشب بیاسا و فردا بی‌سپاه و خشم به ایوان رستم برو؛ او مردی نیک‌خواه است و دلش با تو راست. کین و خشم را از چشم و دل بشوی.» اما اسفندیار پاسخ داد: «سخن تو چون خاری بر گلستان است! از مرد پاک‌دینی چون تو ناپسند است که مرا به نافرمانی از شاه بخواند. زردشت فرموده هر که از فرمان شاه سرپیچی کند، جایش در دوزخ است. چگونه به خاطر ترس، فرمان گشتاسپ را بشکنم؟ کس بی‌زمانه نمی‌میرد!»

پشوتن ناله برآورد که دیو بر دلت راه یافته و پند مرا خوار می‌شماری. دو شیر ژیان به جان هم می‌افتند و معلوم نیست پشت کدام‌یک بر خاک خواهد رسید. اما اسفندیار دیگر پاسخی نداد؛ دلی پردرد و سری پرباد داشت و جام شوم جنگ را برپیموده بود.
#1
چو رستم بدر شد ز پرده‌سرای
✦
زمانی همی بود بر در به پای
#2
به کریاس گفت ای سرای امید
✦
خنک روز کاندر تو بد جمشید
#3
همایون بدی گاه کاوس کی
✦
همان روز کیخسرو نیک‌پی
#4
در فرهی بر تو اکنون ببست
✦
که بر تخت تو ناسزایی نشست
#5
شنید این سخنها یل اسفندیار
✦
پیاده بیامد بر نامدار
#6
به رستم چنین گفت کای سرگرای
✦
چرا تیز گشتی به پرده‌سرای
#7
سزد گر برین بوم زابلستان
✦
نهد دانشی نام غلغلستان
#8
که مهمان چو سیر آید از میزبان
✦
به زشتی برد نام پالیزبان
#9
سراپرده را گفت بد روزگار
✦
که جمشید را داشتی بر کنار
#10
همان روز کز بهر کاوس شاه
✦
بدی پرده و سایهٔ بارگاه
#11
کجا راه یزدان همی بازجست
✦
همی خواستی اختران را درست
#12
زمین زو سراسر پرآشوب بود
✦
پر از خنجر و غارت و چوب بود
#13
کنون مایه‌دار تو گشتاسپ است
✦
به پیش وی اندر چو جاماسپ است
#14
نشسته به یک دست او زردهشت
✦
که با زند واست آمدست از بهشت
#15
به دیگر پشوتن گو نیک مرد
✦
چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد
#16
به پیش اندرون فرخ اسفندیار
✦
کزو شاد شد گردش روزگار
#17
دل نیک‌مردان بدو زنده شد
✦
بد از بیم شمشیر او بنده شد
#18
بیامد بدر پهلوان سوار
✦
پس‌اندر همی دیدش اسفندیار
#19
چو برگشت ازو با پشوتن بگفت
✦
که مردی و گردی نشاید نهفت
#20
ندیدم بدین گونه اسپ و سوار
✦
ندانم که چون خیزد از کارزار
#21
یکی ژنده پیل است بر کوه گنگ
✦
اگر با سلیح اندر آید به جنگ
#22
اگر با سلیح نبردی بود
✦
همانا که آیین مردی بود
#23
به بالا همی بگذرد فر و زیب
✦
بترسم که فردا ببیند نشیب
#24
همی سوزد از مهر فرش دلم
✦
ز فرمان دادار دل نگسلم
#25
چو فردا بیاید به آوردگاه
✦
کنم روز روشن بروبر سیاه
#26
پشوتن بدو گفت بشنو سخن
✦
همی گویمت ای برادر مکن
#27
ترا گفتم و بیش گویم همی
✦
که از راستی دل نشویم همی
#28
میازار کس را که آزاد مرد
✦
سر اندر نیارد به آزار و درد
#29
بخسب امشب و بامداد پگاه
✦
برو تا به ایوان او بی‌سپاه
#30
بایوان او روز فرخ کنیم
✦
سخن هرچ گویند پاسخ کنیم
#31
همه کار نیکوست زو در جهان
✦
میان کهان و میان مهان
#32
همی سر نپیچد ز فرمان تو
✦
دلش راست بینم به پیمان تو
#33
تو با او چه گویی به کین و به خشم
✦
بشوی از دلت کین وز خشم چشم
#34
یکی پاسخ آوردش اسفندیار
✦
که بر گوشهٔ گلستان رست خار
#35
چنین گفت کز مردم پاک‌دین
✦
همانا نزیبد که گوید چنین
#36
گر ایدونک دستور ایران توی
✦
دل و گوش و چشم دلیران توی
#37
همی خوب داری چنین راه را
✦
خرد را و آزردن شاه را
#38
همه رنج و تیمار ما باد گشت
✦
همان دین زردشت بیداد گشت
#39
که گوید که هر کو ز فرمان شاه
✦
بپیچد به دوزخ بود جایگاه
#40
مرا چند گویی گنهکار شو
✦
ز گفتار گشتاسپ بیزار شو
#41
تو گویی و من خود چنین کی کنم
✦
که از رای و فرمان او پی کنم
#42
گر ایدونک ترسی همی از تنم
✦
من امروز ترس ترا بشکنم
#43
کسی بی‌زمانه به گیتی نمرد
✦
نمرد آنک نام بزرگی ببرد
#44
تو فردا ببینی که بر دشت جنگ
✦
چه کار آورم پیش چنگی پلنگ
#45
پشوتن بدو گفت کای نامدار
✦
چنین چند گویی تو از کارزار
#46
که تا تو رسیدی به تیر و کمان
✦
نبد بر تو ابلیس را این گمان
#47
به دل دیو را راه دادی کنون
✦
همی نشنوی پند این رهنمون
#48
دلت خیره بینم همی پر ستیز
✦
کنون هرچ گفتم همه ریزریز
#49
چگونه کنم ترس را از دلم
✦
بدین سان کز اندیشه‌ها بگسلم
#50
دو جنگی دو شیر و دو مرد دلیر
✦
چه دانم که پشت که آید به زیر
#51
ورا نامور هیچ پاسخ نداد
✦
دلش گشت پر درد و سر پر ز باد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: