🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان رستم و اسفندیار

❖
55 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۰ - پاسخ رستم به اسفندیار: پند پرهیز از آز، دعوت به بزم و تن ندادن به بند
چو سخنان بهمن پایان یافت، رستم دستان اندیشه‌ای ژرف و سنگین بر مغز کهن خویش هموار ساخت. پهلوان سپیدموی، پس از درنگی کوتاه، رو به فرستاده کرد و گفت که دیدارت دلم را شادمان ساخت و اکنون پاسخ مرا به اسفندیار شیردل و نامدار بازگو. رستم اندرزهای خود را با حکمت آغاز کرد: هر آن‌کس که جانش به نور خرد آراسته است، بنیاد و سرپایان کارها را به‌نیکی می‌نگرد. برای شاهزاده‌ای چون تو که مردی، پیروزی، خواسته و نام بلند در گنجینه‌اش فراهم است، نسزد که خوی بد و تندی پیشه سازد. ما باید بر مدار دادگستری و یزدان‌پرستی گام برداریم و دست در دست بدی نگذاریم؛ چرا که سخن بی‌مایه و ناصواب همچون درختی بی‌بر و بوست، و اگر جان آدمی در دام «آز» افتد، تلاشی بی‌سود و رنجی دراز بر او تحمیل خواهد شد.

رستم ستایش خویش را نثار اسفندیار کرد و افزود که از گفتار او شادمان گشته، چرا که اسفندیار در مردی، رای و خرد بر نیاکان خویش پیشی گرفته و آوازه نامش از هندوستان و روم و چین تا دیار جادوستان طنین‌افکن است. رستم یادآور شد که همواره آرزومند دیدار این شاهزاده خردمند و هم‌سفره شدن با او به یاد شهریار ایران بوده است. او تأکید کرد که بدون هیچ سپاهی، تنها و مشتاق به دیدارش خواهد آمد تا پیمان‌های راستین شاهان گذشته از کیقباد تا کی‌خسرو را فرا یادش آورد. اما سپس رستم با لحنی استوار و پرغرور به اصل مدعا پرداخت: او از اسفندیار خواست تا به کارنامه‌ی پر از رنج و رزمش برای ایران‌زمین بنگرد؛ به پاداش آن همه خدمت از روزگاران کهن تا به امروز، بند و زنجیر پذیرفته نیست. اگر پاداش رنج‌های پهلوان ایران، گزند و ننگ بند باشد، مرگ بر چنین گیتی شرف دارد.

جهان‌پهلوان با صلابت اعلان داشت که هیچ‌کس در تاریخ زمین بر پای رستم بند ندیده و پیل ژیان نیز نتوانسته جایگاه او را غصب کند. او اسفندیار را اندرز داد که خشم و کین را ز دل بزداید، جهان را تنها با چشم جوانی و غرور ننگرد و دیو آز را بر دست راست خویش ننشاند. رستم از اسفندیار دعوت کرد تا از رود بگذرد و دو ماه مهمان ایوان زابلستان باشد تا سپاهیانش برآسایند و او گنج‌های کهن خویش را که با ضرب تیغ به دست آورده، پیشکش لشکر ایران سازد. وی وعده داد که پس از پذیرایی و بخشش درم و خواسته، عنان به عنان اسفندیار به درگاه گشتاسپ‌شاه خواهد شتافت تا با پوزش و گفتاری نرم، خشم شاه را فرونشاند و از او بپرسد که چرا پهلوانی چون او باید سزاوار بند باشد.
#1
چو بشنید رستم ز بهمن سخن
✦
پراندیشه شد مغز مرد کهن
#2
چنین گفت کآری شنیدم پیام
✦
دلم شد به دیدار تو شادکام
#3
ز من پاسخ این بر به اسفندیار
✦
که ای شیردل مهتر نامدار
#4
هرانکس که دارد روانش خرد
✦
سر مایهٔ کارها بنگرد
#5
چو مردی و پیروزی و خواسته
✦
ورا باشد و گنج آراسته
#6
بزرگی و گردی و نام بلند
✦
به نزد گرانمایگان ارجمند
#7
به گیتی بدین سان که اکنون تویی
✦
نباید که داری سر بدخویی
#8
بباشیم بر داد و یزدان‌پرست
✦
نگیریم دست بدی را به دست
#9
سخن هرچ بر گفتنش روی نیست
✦
درختی بود کش بر و بوی نیست
#10
وگر جان تو بسپرد راه آز
✦
شود کار بی‌سود بر تو دراز
#11
چو مهتر سراید سخن سخته به
✦
ز گفتار بد کام پردخته به
#12
ز گفتارت آن کس بدی بنده شاد
✦
که گفتی که چون تو ز مادر نزاد
#13
به مردی و گردی و رای و خرد
✦
همی بر نیاکان خود بگذرد
#14
پدیدست نامت به هندوستان
✦
به روم و به چین و به جادوستان
#15
ازین پندها داشتم من سپاس
✦
نیایش کنم روز و شب در سه‌پاس
#16
ز یزدان همی آرزو خواستم
✦
که اکنون بتو دل بیاراستم
#17
که بینم پسندیده چهر ترا
✦
بزرگی و گردی و مهر ترا
#18
نشینیم یک با دگر شادکام
✦
به یاد شهنشاه گیریم جام
#19
کنون آنچ جستم همه یافتم
✦
به خواهشگری تیز بشتافتم
#20
به پیش تو آیم کنون بی‌سپاه
✦
ز تو بشنوم هرچ فرمود شاه
#21
بیارم برت عهد شاهان داد
✦
ز کیخسرو آغاز تا کیقباد
#22
کنون شهریارا تو در کار من
✦
نگه کن به کردار و آزار من
#23
گر آن نیکویها که من کرده‌ام
✦
همان رنجهایی که من برده‌ام
#24
پرستیدن شهریاران همان
✦
از امروز تا روز پیشی همان
#25
چو پاداش آن رنج بند آیدم
✦
که از شاه ایران گزند آیدم
#26
همان به که گیتی نبیند کسی
✦
چو بیند بدو در نماند بسی
#27
بیابم بگویم همه راز خویش
✦
ز گیتی برافرازم آواز خویش
#28
به بازو ببندم یکی پالهنگ
✦
بیاویز پایم به چرم پلنگ
#29
ازان سان که من گردن ژنده پیل
✦
ببستم فکندم به دریای نیل
#30
چو از من گناهی بیابد پدید
✦
ازان پس سر من بباید برید
#31
سخنهای ناخوش ز من دور دار
✦
به بدها دل دیو رنجور دار
#32
مگوی آنچ هرگز نگفتست کس
✦
به مردی مکن باد را در قفس
#33
بزرگان به دانش بیابند راه
✦
ز دریا گذر نیست بی‌آشناه
#34
همان تابش مهر نتوان نهفت
✦
نه روبه توان کرد با شیر جفت
#35
تو بر راه من بر ستیزه مریز
✦
که من خود یکی مایه‌ام در ستیز
#36
ندیدست کس بند بر پای من
✦
نه بگرفت پیل ژیان جای من
#37
تو آن کن که از پادشاهان سزاست
✦
مدار آز را دیو بر دست راست
#38
به مردی ز دل دور کن خشم و کین
✦
جهان را به چشم جوانی مبین
#39
به دل خرمی دار و بگذر ز رود
✦
ترا باد از پاک یزدان درود
#40
گرامی کن ایوان ما را به سور
✦
مباش از پرستندهٔ خویش دور
#41
چنان چون بدم کهتر کیقباد
✦
کنون از تو دارم دل و مغز شاد
#42
چو آیی به ایوان من با سپاه
✦
هم‌ایدر به شادی بباشی دو ماه
#43
برآساید از رنج مرد و ستور
✦
دل دشمنان گردد از رشک کور
#44
همه دشت نخچیر و مرغ اندر آب
✦
اگر دیر مانی بگیرد شتاب
#45
ببینم ز تو زور مردان جنگ
✦
به شمشیر شیر افگنی گر پلنگ
#46
چو خواهی که لشکر به ایران بری
✦
به نزدیک شاه دلیران بری
#47
گشایم در گنجهای کهن
✦
که ایدر فکندم به شمشیر بن
#48
به پیش تو آرم همه هرچ هست
✦
کجا گرد کردم به نیروی دست
#49
بخواه آنچ خواهی و دیگر ببخش
✦
مکن بر دل ما چنین روز دخش
#50
درم ده سپه را و تندی مکن
✦
چو خوبی بیابی نژندی مکن
#51
چو هنگام رفتن فراز آیدت
✦
به دیدار خسرو نیاز آیدت
#52
عنان با عنان تو بندم به راه
✦
خرامان بیایم به نزدیک شاه
#53
به پوزش کنم نرم خشم ورا
✦
ببوسم سر و پای و چشم ورا
#54
بپرسم ز بیدار شاه بلند
✦
که پایم چرا کرد باید به بند
#55
همه هرچ گفتم ترا یاد دار
✦
بگویش به پرمایه اسفندیار

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: