🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان رستم و اسفندیار

❖
62 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲۲ - هماوردی تنهای رستم و اسفندیار بر لب هیرمند، پیمان بی‌مدد و شکستن نیزه و تیغ و گرز
چو خورشید سر برزد و روز روشن فرا رسید، رستم جوشن رزم بر تن کرد و ببر بیان را بر روی آن پوشش ساخت تا تن خویش را از گزند تیر و تیغ ایمن دارد. کمند کین بر فتراک زین بست و بر رخش پیل‌پیکر برنشست. آن‌گاه برادر خود زواره را فراخواند و اندرزهای بسیار در باب اداره لشکر به او سپرد و گفت: «سپاه را بر کوهه ریگ استوار بدار. دل من از این پهلوان دیوفش پر بیم است؛ نمی‌دانم روزگار چه بر سر ما خواهد آورد. من تنها به کارزار او می‌روم و نمی‌خواهم هیچ‌یک از بزرگان زابل رنجه شوند، که پیروزی و شادی از آن کسی است که دادگری پیشه کند.»

زواره سپاه را آراست و رستم از لشکرگاه بیرون شد، در حالی که لشکریان بر او آفرین می‌خواندند. تهمتن خود را به لب رود هیرمند رسانید، برادر را با سپاه در آنجا بپاشید و خود تنها به سوی اردوگاه شاهزاده ایران راند. از رود گذشت و بر تپه‌ای بلند برآمد و آواز برداشت: «ای اسفندیار فرخنده! هم‌آوردت آمد، کارزار را برآرا!»

اسفندیار چون بانگ شیر کهنسال را شنید، خندید و گفت که از همان سپیده‌دم آماده کارزار بوده است. بفرمود تا جوشن، خود کیانی، ترکش و نیزه‌اش را آوردند. بر اسب سیاه‌فام خویش برآمد؛ چنان چالاک به زین جست که سپاهیان از چابکی او شگفت‌زده شدند و بر او آفرین خواندند.

چون اسفندیار نزد رستم رسید و او را تنها دید، برادرش پشوتن را گفت: «رستم تنها آمده است، ما نیز نباید یاری همراه بریم.» دو پهلوان به سوی یکدیگر تاختند. رستم بار دیگر کوشید تا آتش جنگ را فرو نشاند و پیشنهاد کرد که به جای نبرد دو پهلوان، سواران زابلی و کابلی با لشکریان بجنگند تا خون آن دو ریخته نشود. اما اسفندیار این سخن را فریب خواند و گفت: «آیین من نیست که ایرانیان را به کشتن دهم تا خود بر جهان پادشاهی کنم. اگر تو را یاری باید بیاور، اما یار من در این رزم تنها یزدان پاک و بخت بیدار است.»

پس دو پهلوان پیمان بستند که هیچ‌کس به یاری‌شان نیاید و کارزار به تنهایی انجام پذیرد. نخست نیزه‌ها برکشیدند و بر هم تاختند چنان‌که خون از جوشن‌ها فرو ریخت و سنان‌ها بشکست. پس دست به شمشیر بردند و چندان بر یکدیگر تیغ زدند که تیغ‌های گران از ضربت‌های سنگین خرد شد. خشمگینانه گرزها را بر سر و تن هم فرود آوردند تا دسته گرزها نیز بشکست. آن‌گاه دست در دوال کمر یکدیگر زدند و زورآزمایی کردند، اما هیچ‌یک از دو شیر از پشت زین نجنبید. سرانجام دو پهلوان و اسبان‌شان، آغشته به خاک و خون و خسته از نبرد، پراکنده گشتند تا نفسی تازه کنند.
#1
چو شد روز رستم بپوشید گبر
✦
نگهبان تن کرد بر گبر ببر
#2
کمندی به فتراک زین ‌برببست
✦
بران بارهٔ پیل پیکر نشست
#3
بفرمود تا شد زواره برش
✦
فراوان سخن راند از لشکرش
#4
بدو گفت رو لشکر آرای باش
✦
بر کوههٔ ریگ بر پای باش
#5
بیامد زواره سپه گرد کرد
✦
به میدان کار و به دشت نبرد
#6
تهمتن همی رفت نیزه به دست
✦
چو بیرون شد از جایگاه نشست
#7
سپاهش برو خواندند آفرین
✦
که بی‌تو مباد اسپ و گوپال و زین
#8
همی رفت رستم زواره پسش
✦
کجا بود در پادشاهی کسش
#9
بیامد چنان تا لب هیرمند
✦
همه دل پر از باد و لب پر ز پند
#10
سپه با برادر هم آنجا بماند
✦
سوی لشکر شاه ایران براند
#11
چنین گفت پس با زواره به راز
✦
که مردیست این بدرگ دیوساز
#12
بترسم که با او نیارم زدن
✦
ندانم کزین پس چه شاید بدن
#13
تو اکنون سپه را هم ایدر بدار
✦
شوم تا چه پیش آورد روزگار
#14
اگر تند یابمش هم زان نشان
✦
نخواهم ز زابلستان سرکشان
#15
به تنها تن خویش جویم نبرد
✦
ز لشکر نخواهم کسی رنجه کرد
#16
کسی باشد از بخت پیروز و شاد
✦
که باشد همیشه دلش پر ز داد
#17
گذشت از لب رود و بالا گرفت
✦
همی ماند از کار گیتی شگفت
#18
خروشید کای فرخ اسفندیار
✦
هماوردت آمد برآرای کار
#19
چو بشنید اسفندیار این سخن
✦
ازان شیر پرخاشجوی کهن
#20
بخندید و گفت اینک آراستم
✦
بدانگه که از خواب برخاستم
#21
بفرمود تا جوشن و خود اوی
✦
همان ترکش و نیزهٔ جنگجوی
#22
ببردند و پوشید جوشن برش
✦
نهاد آن کلاه کیی بر سرش
#23
بفرمود تا زین بر اسپ سیاه
✦
نهادند و بردند نزدیک شاه
#24
چو جوشن بپوشید پرخاشجوی
✦
ز زور و ز شادی که بود اندر اوی
#25
نهاد آن بن نیزه را بر زمین
✦
ز خاک سیاه اندر آمد به زین
#26
بسان پلنگی که بر پشت گور
✦
نشیند برانگیزد از گور شور
#27
سپه در شگفتی فروماندند
✦
بران نامدار آفرین خواندند
#28
همی شد چو نزد تهمتن رسید
✦
مر او را بران باره تنها بدید
#29
پس از بارگی با پشوتن بگفت
✦
که ما را نباید بدو یار و جفت
#30
چو تنهاست ما نیز تنها شویم
✦
ز پستی بران تند بالا شویم
#31
بران گونه رفتند هر دو به رزم
✦
تو گفتی که اندر جهان نیست بزم
#32
چو نزدیک گشتند پیر و جوان
✦
دو شیر سرافراز و دو پهلوان
#33
خروش آمد از بارهٔ هر دو مرد
✦
تو گفتی بدرید دشت نبرد
#34
چنین گفت رستم به آواز سخت
✦
که ای شاه شادان‌دل و نیک‌بخت
#35
ازین گونه مستیز و بد را مکوش
✦
سوی مردمی یاز و بازآر هوش
#36
اگر جنگ خواهی و خون ریختن
✦
برین گونه سختی برآویختن
#37
بگو تا سوار آورم زابلی
✦
که باشند با خنجر کابلی
#38
برین رزمگه‌شان به جنگ آوریم
✦
خود ایدر زمانی درنگ آوریم
#39
بباشد به کام تو خون ریختن
✦
ببینی تگاپوی و آویختن
#40
چنین پاسخ آوردش اسفندیار
✦
که چندین چه گویی چنین نابکار
#41
ز ایوان به شبگیر برخاستی
✦
ازین تند بالا مرا خواستی
#42
چرا ساختی بند و مکر و فریب
✦
همانا بدیدی به تنگی نشیب
#43
چه باید مرا جنگ زابلستان
✦
وگر جنگ ایران و کابلستان
#44
مبادا چنین هرگز آیین من
✦
سزا نیست این کار در دین من
#45
که ایرانیان را به کشتن دهم
✦
خود اندر جهان تاج بر سر نهم
#46
منم پیشرو هرک جنگ آیدم
✦
وگر پیش جنگ نهنگ آیدم
#47
ترا گر همی یار باید بیار
✦
مرا یار هرگز نیاید به کار
#48
مرا یار در جنگ یزدان بود
✦
سر و کار با بخت خندان بود
#49
توی جنگجوی و منم جنگخواه
✦
بگردیم یک با دگر بی‌سپاه
#50
ببینیم تا اسپ اسفندیار
✦
سوی آخور آید همی بی‌سوار
#51
وگر بارهٔ رستم جنگجوی
✦
به ایوان نهد بی‌خداوند روی
#52
نهادند پیمان دو جنگی که کس
✦
نباشد بران جنگ فریادرس
#53
نخستین به نیزه برآویختند
✦
همی خون ز جوشن فرو ریختند
#54
چنین تا سنانها به هم برشکست
✦
به شمشیر بردند ناچار دست
#55
به آوردگه گردن افراختند
✦
چپ و راست هر دو همی تاختند
#56
ز نیروی اسپان و زخم سران
✦
شکسته شد آن تیغهای گران
#57
چو شیران جنگی برآشوفتند
✦
پر از خشم اندامها کوفتند
#58
همان دسته بشکست گرز گران
✦
فروماند از کار دست سران
#59
گرفتند زان پس دوال کمر
✦
دو اسپ تگاور فروبرده سر
#60
همی زور کرد این بران آن برین
✦
نجنبید یک شیر بر پشت زین
#61
پراگنده گشتند ز آوردگاه
✦
غمی گشته اسپان و مردان تباه
#62
کف اندر دهانشان شده خون و خاک
✦
همه گبر و برگستوان چاک‌چاک

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: