#1
چو شد روز رستم بپوشید گبر
✦
نگهبان تن کرد بر گبر ببر
“When day broke, Rostam put on his coat of mail, covering his body with the tiger-skin cloak (Babr-e Bayan).”
#2
کمندی به فتراک زین برببست
✦
بران بارهٔ پیل پیکر نشست
“He tied a lasso to the saddle-strap and mounted his elephant-bodied steed.”
#3
بفرمود تا شد زواره برش
✦
فراوان سخن راند از لشکرش
“He commanded Zavareh to come to his side and spoke to him at length regarding the army.”
#4
بدو گفت رو لشکر آرای باش
✦
بر کوههٔ ریگ بر پای باش
“He said to him: 'Go and array the host; stand firm upon the ridge of sand.'”
#5
بیامد زواره سپه گرد کرد
✦
به میدان کار و به دشت نبرد
“Zavareh came and gathered the army at the battleground and field of fight.”
#6
تهمتن همی رفت نیزه به دست
✦
چو بیرون شد از جایگاه نشست
“Tahamtan went forth with spear in hand as he departed from his resting place.”
#7
سپاهش برو خواندند آفرین
✦
که بی‌تو مباد اسپ و گوپال و زین
“His troops hailed him with blessings: 'May horse, mace, and saddle never be without you!'”
#8
همی رفت رستم زواره پسش
✦
کجا بود در پادشاهی کسش
“Rostam rode forward and Zavareh followed behind him, he who was his main pillar in the kingdom.”
#9
بیامد چنان تا لب هیرمند
✦
همه دل پر از باد و لب پر ز پند
“He proceeded until he reached the banks of the Hirmand, his heart full of anxiety and his lips full of counsel.”
#10
سپه با برادر هم آنجا بماند
✦
سوی لشکر شاه ایران براند
“He left the army with his brother right there and rode toward the host of the King of Iran.”
#11
چنین گفت پس با زواره به راز
✦
که مردیست این بدرگ دیوساز
“He then whispered in secret to Zavareh: 'This is an evil-natured, demon-wrought man.'”
#12
بترسم که با او نیارم زدن
✦
ندانم کزین پس چه شاید بدن
“'I fear I may not be able to strike him down; I know not what is destined to happen next.'”
#13
تو اکنون سپه را هم ایدر بدار
✦
شوم تا چه پیش آورد روزگار
“'Keep the army here for now; I shall go alone to see what Fate brings forth.'”
#14
اگر تند یابمش هم زان نشان
✦
نخواهم ز زابلستان سرکشان
“'If I find him fierce in that same manner, I will not call upon the chieftains of Zabulistan.'”
#15
به تنها تن خویش جویم نبرد
✦
ز لشکر نخواهم کسی رنجه کرد
“'Single-handedly I shall seek combat; I desire no one from the army to suffer.'”
#16
کسی باشد از بخت پیروز و شاد
✦
که باشد همیشه دلش پر ز داد
“'Only he whose heart is ever filled with justice will be victorious and blest by fortune.'”
#17
گذشت از لب رود و بالا گرفت
✦
همی ماند از کار گیتی شگفت
“He crossed the river's edge and ascended the height, marveling at the ways of the world.”
#18
خروشید کای فرخ اسفندیار
✦
هماوردت آمد برآرای کار
“He shouted: 'O fortunate Esfandiyar! Your challenger has arrived, prepare for battle!'”
#19
چو بشنید اسفندیار این سخن
✦
ازان شیر پرخاشجوی کهن
“When Esfandiyar heard this voice from that ancient, warrior lion,”
#20
بخندید و گفت اینک آراستم
✦
بدانگه که از خواب برخاستم
“He laughed and said: 'Behold, I have been ready since I awoke from sleep!'”
#21
بفرمود تا جوشن و خود اوی
✦
همان ترکش و نیزهٔ جنگجوی
“He commanded his mail, helmet, quiver, and warrior's spear to be brought.”
#22
ببردند و پوشید جوشن برش
✦
نهاد آن کلاه کیی بر سرش
“They brought them, and he put on the mail, placing the royal helmet upon his head.”
#23
بفرمود تا زین بر اسپ سیاه
✦
نهادند و بردند نزدیک شاه
“He ordered the saddle to be placed upon his black horse and brought before the prince.”
#24
چو جوشن بپوشید پرخاشجوی
✦
ز زور و ز شادی که بود اندر اوی
“When the warrior put on his chainmail, out of the immense strength and joy within him,”
#25
نهاد آن بن نیزه را بر زمین
✦
ز خاک سیاه اندر آمد به زین
“He planted the butt of his spear into the ground and leaped into the saddle from the dark soil.”
#26
بسان پلنگی که بر پشت گور
✦
نشیند برانگیزد از گور شور
“Like a leopard that pounces on the back of a wild ass, raising excitement from the prey.”
#27
سپه در شگفتی فروماندند
✦
بران نامدار آفرین خواندند
“The host stood in sheer astonishment, shouting praises upon that famous chieftain.”
#28
همی شد چو نزد تهمتن رسید
✦
مر او را بران باره تنها بدید
“He rode until he reached Tahamtan, seeing him solitary upon his mount.”
#29
پس از بارگی با پشوتن بگفت
✦
که ما را نباید بدو یار و جفت
“Then from his steed he spoke to Peshotan: 'We must have no companion against him.'”
#30
چو تنهاست ما نیز تنها شویم
✦
ز پستی بران تند بالا شویم
“'Since he is alone, we too shall be alone; let us ascend from the lowland to that steep height.'”
#31
بران گونه رفتند هر دو به رزم
✦
تو گفتی که اندر جهان نیست بزم
“Thus both rode forth to battle; you would say there was no feast left in the world.”
#32
چو نزدیک گشتند پیر و جوان
✦
دو شیر سرافراز و دو پهلوان
“As they drew near, the old champion and the young—two exalted lions, two mighty heroes,”
#33
خروش آمد از بارهٔ هر دو مرد
✦
تو گفتی بدرید دشت نبرد
“A roar echoed from both chargers; you would say the battlefield tore open.”
#34
چنین گفت رستم به آواز سخت
✦
که ای شاه شادان‌دل و نیک‌بخت
“Rostam spoke in a powerful voice: 'O glad-hearted and fortunate King!'”
#35
ازین گونه مستیز و بد را مکوش
✦
سوی مردمی یاز و بازآر هوش
“'Strive not in this manner, nor seek evil! Reach out toward humanity and recall your reason!'”
#36
اگر جنگ خواهی و خون ریختن
✦
برین گونه سختی برآویختن
“'If you desire war and bloodshed, and engaging in such severe combat,'”
#37
بگو تا سوار آورم زابلی
✦
که باشند با خنجر کابلی
“'Tell me, so I may bring Zabulian horsemen armed with Kabuli daggers,'”
#38
برین رزمگه‌شان به جنگ آوریم
✦
خود ایدر زمانی درنگ آوریم
“'To set them fighting on this battleground while we linger here for a moment,'”
#39
بباشد به کام تو خون ریختن
✦
ببینی تگاپوی و آویختن
“'So bloodshed occurs to your desire, and you may witness the struggle and turmoil!'”
#40
چنین پاسخ آوردش اسفندیار
✦
که چندین چه گویی چنین نابکار
“Esfandiyar answered him thus: 'Why do you utter such worthless words?'”
#41
ز ایوان به شبگیر برخاستی
✦
ازین تند بالا مرا خواستی
“'You arose early from your hall and summoned me to this high ridge.'”
#42
چرا ساختی بند و مکر و فریب
✦
همانا بدیدی به تنگی نشیب
“'Why have you devised traps, trickery, and deceit? Surely you foresaw steep descent in hardship!'”
#43
چه باید مرا جنگ زابلستان
✦
وگر جنگ ایران و کابلستان
“'Why should I wage war against Zabulistan, or stir up conflict between Iran and Kabulistan?'”
#44
مبادا چنین هرگز آیین من
✦
سزا نیست این کار در دین من
“'May such never be my practice; this deed is not fitting in my faith!'”
#45
که ایرانیان را به کشتن دهم
✦
خود اندر جهان تاج بر سر نهم
“'That I should send Iranians to slaughter, merely to place the crown upon my head in the world!'”
#46
منم پیشرو هرک جنگ آیدم
✦
وگر پیش جنگ نهنگ آیدم
“I am the foremost champion against whoever comes to battle me, even should a fierce sea-monster enter the fight.”
#47
ترا گر همی یار باید بیار
✦
مرا یار هرگز نیاید به کار
“If you require an ally, bring him along; as for me, I shall never have any need of a helper.”
#48
مرا یار در جنگ یزدان بود
✦
سر و کار با بخت خندان بود
“God Almighty is my sole helper in battle, and my fortune shines upon me with smiles.”
#49
توی جنگجوی و منم جنگخواه
✦
بگردیم یک با دگر بی‌سپاه
“You are a warrior and I seek the combat; let us contend one-on-one, without our armies.”
#50
ببینیم تا اسپ اسفندیار
✦
سوی آخور آید همی بی‌سوار
“Let us see whether Esfandiyar's steed shall return to its manger without its rider,”
#51
وگر بارهٔ رستم جنگجوی
✦
به ایوان نهد بی‌خداوند روی
“Or if the warlike Rostam's charger shall head back to the palace bereft of its master.”
#52
نهادند پیمان دو جنگی که کس
✦
نباشد بران جنگ فریادرس
“The two warriors struck a solemn pact that no one should come to aid either during this fight.”
#53
نخستین به نیزه برآویختند
✦
همی خون ز جوشن فرو ریختند
“At first they clashed with lances, causing blood to pour down from their coats of mail.”
#54
چنین تا سنانها به هم برشکست
✦
به شمشیر بردند ناچار دست
“Thus they fought until their spearheads shattered against each other, forcing them to draw their swords.”
#55
به آوردگه گردن افراختند
✦
چپ و راست هر دو همی تاختند
“Proudly they reared in the battlefield, charging at one another from left and right.”
#56
ز نیروی اسپان و زخم سران
✦
شکسته شد آن تیغهای گران
“Under the power of the horses and the terrible blows of the champions, those heavy swords snapped asunder.”
#57
چو شیران جنگی برآشوفتند
✦
پر از خشم اندامها کوفتند
“Like furious lions they grew enraged, battering each other's bodies with relentless wrath.”
#58
همان دسته بشکست گرز گران
✦
فروماند از کار دست سران
“Likewise, the handles of their heavy maces broke, and the arms of the chieftains were left weary and spent.”
#59
گرفتند زان پس دوال کمر
✦
دو اسپ تگاور فروبرده سر
“Then they seized each other's girdles, while their swift chargers lowered their heads beneath the strain.”
#60
همی زور کرد این بران آن برین
✦
نجنبید یک شیر بر پشت زین
“Each strained with all his force against the other, yet neither lion moved an inch upon his saddle.”
#61
پراگنده گشتند ز آوردگاه
✦
غمی گشته اسپان و مردان تباه
“At last they drew apart from the field of combat, their steeds weary and the heroes utterly spent.”
#62
کف اندر دهانشان شده خون و خاک
✦
همه گبر و برگستوان چاک‌چاک
“Foam mixed with blood and dust filled their mouths, and their coats of mail and horse-armor were torn to shreds.”