سرگذشت و جایگاه در حماسه

گرگین میلاد، از پهلوانان نامدار ایران. او در مجالس بزرگان و نبردهای پادشاهی کیخسرو حضور دارد و در این بخش همراه با طوس و گودرز به دیدار شاه می‌رود تا علت اندوه کیخسرو را جویا شود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (33)

برآمد ز ایران سپه بوق و کوس / برون رفت گرگین و فرهاد و طوس

معنی: از سپاه ایران بانگ بوق و کوس برخاست و پهلوانانی چون گرگین و فرهاد و طوس به میدان تاختند.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۱ - لشکرکشی کاووس به باختر، نبرد در بربرستان و آغاز جنگ هاماوران بیت #5561

چو طوس و چو گودرز نیزه‌گذار / چو گرگین و چون گیو گرد و سوار

معنی: پهلوانانی چون طوس و گودرز نیزه‌گذار، و گرگین و گیو دلاور و سوار،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۱۱ - نبرد هفت یل با افراسیاب، کشتن الکوس توسط رستم و شکست تورانیان بیت #6052

چو طوس و چو گودرز کشواد و گیو / چو گرگین و بهرام و فرهاد نیو

معنی: چون طوس و گودرز کشواد و گیو و گرگین و بهرام و فرهاد دلاور.

سهراب • بخش ۸ - نامهٔ گژدهم به کاووس از زور سهراب، ترک دژ و رای بر خواندن رستم بیت #6440

که او بود بر زین و نیزه بدست / چو گرگین فرود آمد او برنشست

معنی: هنگامی که طوس بر زین بود و نیزه در دست داشت، همچون گرگین فرود آمد و باز برنشست.

سهراب • بخش ۱۶ - شب پیش از نبرد فردا: گزارش رستم از زور سهراب و وصیت به زواره بیت #6892

همه نامداران شدند انجمن / چو گرگین و خراد لشکرشکن

معنی: همه نامداران سپاه همچون گرگین و خرادِ لشکرشکن گرد هم آمدند.

داستان سیاوش • بخش ۳ - زادن سیاوش، پرورشش به دست رستم، بازگشت به کاووس و آغاز دلباختگی سودابه بیت #7289

چو گیو و چو رهام کار آزمای / چو گرگین و خراد فرخنده رای

معنی: و نیز دلاورانی جنگ‌آزموده مانند گیو، رهام، گرگین و خرادِ خجسته رای.

داستان اکوان دیو • داستان اکوان دیو بیت #15534

چو یک هفته گرگین بره‌بر بپای / همی بود و بیژن نیامد بجای

معنی: چون یک هفته گرگین در آن راه به انتظار ایستاد و بیژن بازنیامد،

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16143

چو آگاهی آمد ز گرگین بشاه / که بیژن نبودست با او براه

معنی: چون خبر بازآمدن گرگین به شاه رسید که بیژن همراه او در راه نبوده است،

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16156

بگفت این سخن گیو را شهریار / بدان تا ز گرگین کند خواستار

معنی: شهریار این سخن را به گیو گفت تا او از گرگین جویای حقیقت شود.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16157

پذیره شدش تا کند خواستار / که بیژن کجا ماند و چون بود کار

معنی: به پیشواز گرگین رفت تا جویا شود که بیژن کجا مانده و کار چگونه بوده است.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16164

همی گفت گرگین بدو ناگهان / همانا بدی ساخت اندر نهان

معنی: گیو با خود می‌گفت: بی‌تردید گرگین در نهان بدی و فریب در کار آورده است.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16165

بیامد چو گرگین مر او را بدید / پیاده شد و پیش او در دوید

معنی: چون گرگین، گیو را دید، پیاده شد و شتابان پیش دوید.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16167

چو چشمم بروی تو آید ز شرم / بپالایم از دیدگان آب گرم

معنی: گرگین گفت: چون چشمم ز شرم بر روی تو می‌افتد، اشک گرم از دیدگانم می‌بارد.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16172

چو اسب پسر دید گرگین بدست / پر از خاک و آسیمه برسان مست

معنی: چون گیو اسب پسرش را در دست گرگین دید، خاک‌آلود و سراسیمه چون مستان،

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16174

چو گفتار گرگینش آمد بگوش / ز اسب اندر افتاد و زو رفت هوش

معنی: چون گفتار گرگین به گوشش رسید، از اسب بر زمین افتاد و بی‌پوش و بی‌پناه، هوش از سرش رفت.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16175

ز گرگین پس آنگه سخن بازجست / که چون بود خود روزگار از نخست

معنی: سپس دوباره از گرگین پرسید که این ماجرا از نخست چگونه بود؟

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16183

بدو گفت گرگین که بازآر هوش / سخن بشنو و پهن بگشای گوش

معنی: گرگین به گیو گفت: حواست را جمع کن، سخنم را بشنو و خوب گوش بسپار.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16188

ز گرگین سخن سربسر خیره دید / همی چشمش از روی او تیره دید

معنی: سخنان گرگین را سراسر بیهوده و دروغ یافت و با نگاه کردن به چهره‌ی او، جهان در چشمش تیره شد.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16213

بباشیم تا زین سخن نزد شاه / شود آشکارا ز گرگین گناه

معنی: «صبر می‌کنیم تا در حضور پادشاه، گناه و خیانت گرگین در این ماجرا آشکار شود.»

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16221

چو خسرو چنین گفت گرگین بجای / فرو ماند خیره همیدون بپای

معنی: چون کیخسرو این سخنان را گفت، گرگین سر جای خود خیره و سردرگم بر پای ایستاد.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16262

چو گرگین کارآزموده سوار / که با اندریمان کند کارزار

معنی: و گرگین، آن سوار باتجربه و کارآزموده، که برای پیکار با اندریمان آماده شد.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۰ - گزینش ده سوار ایران و توران، جفت شدن رزم‌خواهان، سوگند کین و آغاز کارزار خونین بیت #18825

برون رفت گرگین نهم کینه‌خواه / ابا اندریمان ز توران سپاه

معنی: گرگین، نهمین پهلوان کینه‌خواه ایرانی، برای نبرد با اندریمان از سپاه توران به میدان قدم نهاد.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18966

جهاندیده و کارکرده دو مرد / برفتند و جستند جای نبرد

معنی: آن دو مرد کارآزموده و جهاندیده پیش رفتند و رزمگاهی مناسب برای کارزار یافتند.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18967

به نیزه بگشتند و بشکست پست / کمان برگرفتند هر دو به دست

معنی: ابتدا به گردش درآمده و نیزه‌ها بر یکدیگر تاختند تا نیزه‌ها شکست، سپس هر دو کمان به دست گرفتند.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18968

ببارید تیر از کمان سران / به روی اندر آورده کرگ اسپران

معنی: تیرها از کمان آن دو سرور باریدن گرفت و سپرهای ساخته از پوست کرگدن را بر روی خویش کشیدند.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18969

همی تیر بارید همچون تگرگ / بر آن اسپر کرگ و بر ترک و ترگ

معنی: تیرها چون تگرگ بر سپرهای کرگدن و کلاه‌خود و زره‌های رومی‌شان می‌بارید.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18970

یکی تیر گرگین بزد بر سرش / که بردوخت با ترگ رومی برش

معنی: آن‌گاه گرگین تیر مرگباری به سر اندریمان زد که کلاه‌خود رومی او را به سینه و بدنش دوخت.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18971

بلرزید بر زین ز سختی سوار / یکی تیر دیگر بزد نامدار

معنی: آن سوار تورانی از شدت ضربت بر زین لرزید و پهلوان نامدار ایرانی تیری دیگر بر او فرود آورد.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18972

فرود آمد از باره گرگین چو گرد / سر اندریمان ز تن دور کرد

معنی: گرگین چون گرد و غبار از اسب فرود آمد و سر اندریمان را از تنش جدا ساخت.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18974

به فتراک بربست و خود برنشست / نوند سوار نبرده به دست

معنی: سر بریده را به فتراک زین ببست و خود سوار شد و اسب تکاور آن نبردآزما را به دست گرفت.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18975

بر آن تند بالا برآمد دمان / همیدون به بازو به زه بر کمان

معنی: خروشان بر آن پشته بلند برآمد در حالی که کمان بر بازو زه‌کرده و آماده داشت.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18976

چو پیروز برگشت مرد از نبرد / درفش دلفروز بر پای کرد

معنی: چون آن پهلوان با پیروزی از نبرد بازگشت، درفش درخشان و دل‌افروز خویش را بر فراز تپه برافراشت.

داستان دوازده رخ • بخش ۲۹ - نبرد گرگین و اندریمان: شکستن نیزه، باریدن تیر، بریدن سر و برافراشتن درفش بیت #18978

چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر / چو گرگین و بیژن چو رهام شیر

معنی: پهلوانانی همچون طوس، گودرز، گیو دلاور، گرگین، بیژن و رهام شیردل.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۲۹ - هفتهٔ پرستش کیخسرو، آمدن بر تخت و پاسخ به نگرانی پهلوانان، نیایش شبانه برای گذشتن از سپنجی‌سرای بیت #22005