سرگذشت و جایگاه در حماسه

پادشاه آرمانی و پاک‌رای کیانی که توران را شکست داد و فرّ ایزدی داشت. پشوتن او را نماد اوج شهریاری کیانی می‌داند که اقتدارش متکی بر شمشیر رستم بود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

که روز نوآیین و جشنی نوست / شب سور آزاده کیخسروست

معنی: زیرا روزی نو و جشنی تازه پدید آمده و امشب، شب جشن و سرور کیخسروِ آزاده‌تبار است!

داستان سیاوش • بخش ۱۳ - خواب پیران و زادن کیخسرو، پرورش نزد شبانان، نمودن دیوانگی پیش افراسیاب و رفتن به سیاوشگرد بیت #9615

که گفتی مرا چند خسپی؟ مپای! / به جشن جهانجوی کیخسرو آی

معنی: که به من می‌گفت چقدر می‌خوابی؟ درنگ مکن و به جشن کیخسروِ جهان‌جو درآی!

داستان سیاوش • بخش ۱۳ - خواب پیران و زادن کیخسرو، پرورش نزد شبانان، نمودن دیوانگی پیش افراسیاب و رفتن به سیاوشگرد بیت #9619

بدین نیز بگذشت گردان سپهر / به خسرو بر از مهر بخشود چهر

معنی: روزگار بر همین منوال گذشت و چرخش آسمان با مهر و مهربانی به کیخسرو نگریست.

داستان سیاوش • بخش ۱۳ - خواب پیران و زادن کیخسرو، پرورش نزد شبانان، نمودن دیوانگی پیش افراسیاب و رفتن به سیاوشگرد بیت #9662

نشست از بر بارهٔ دست‌کش / بیامد بر خسرو شیرفش

معنی: بر اسب رام خود سوار شد و به نزد کیخسرو که شجاعتی چون شیر داشت آمد.

داستان سیاوش • بخش ۱۳ - خواب پیران و زادن کیخسرو، پرورش نزد شبانان، نمودن دیوانگی پیش افراسیاب و رفتن به سیاوشگرد بیت #9675

بدو گفت کیخسرو پاک‌دین / به تو باد رخشنده توران زمین

معنی: کیخسرو پاک‌دین به او گفت: سرزمین توران به وجود تو درخشان باد!

داستان سیاوش • بخش ۱۳ - خواب پیران و زادن کیخسرو، پرورش نزد شبانان، نمودن دیوانگی پیش افراسیاب و رفتن به سیاوشگرد بیت #9678

وزانجا بر خسرو آمد دمان / رخی ارغوان و دلی شادمان

معنی: و از آن‌جا شتابان به نزد کیخسرو آمد، با چهره‌ای سرخ و شاداب و دلی خرسند.

داستان سیاوش • بخش ۱۳ - خواب پیران و زادن کیخسرو، پرورش نزد شبانان، نمودن دیوانگی پیش افراسیاب و رفتن به سیاوشگرد بیت #9709

به سر برنهادش کلاه کیان / ببستش کیانی کمر بر میان

معنی: پیران کلاه شاهی و کیانی بر سر کیخسرو نهاد و کمربند شاهنشاهی بر میانش بست.

داستان سیاوش • بخش ۱۳ - خواب پیران و زادن کیخسرو، پرورش نزد شبانان، نمودن دیوانگی پیش افراسیاب و رفتن به سیاوشگرد بیت #9713

چنین داد پاسخ که نخچیر نیست / مرا خود کمان و پر تیر نیست

معنی: کیخسرو این‌گونه پاسخ داد: شکار نیست! من خود کمان و تیر و پر در اختیار ندارم!

داستان سیاوش • بخش ۱۳ - خواب پیران و زادن کیخسرو، پرورش نزد شبانان، نمودن دیوانگی پیش افراسیاب و رفتن به سیاوشگرد بیت #9725

فرنگیس و کیخسرو آنجا رسید / بسی مردم آمد ز هرسو پدید

معنی: چون فرنگیس و کیخسرو به آنجا رسیدند، مردم بسیاری از هر سو به پیشواز آنان آمدند.

داستان سیاوش • بخش ۱۳ - خواب پیران و زادن کیخسرو، پرورش نزد شبانان، نمودن دیوانگی پیش افراسیاب و رفتن به سیاوشگرد بیت #9743

به توران یکی نامداری نو است / کجا نام آن شاه کیخسرو است

معنی: در سرزمین توران نام‌آور نوخواسته‌ای است که نام آن شاه کیخسرو است.

داستان سیاوش • بخش ۱۷ - خواب گودرز و بشارت سروش به کیخسرو، پذیرفتن گیو و عزیمت او به توران بیت #10211

چو کیخسرو آید ز توران زمین / سوی دشمنان افگند رنج و کین

معنی: چون کیخسرو از توران‌زمین بیاید، بر دشمنان رنج و کین می‌افکند.

داستان سیاوش • بخش ۱۷ - خواب گودرز و بشارت سروش به کیخسرو، پذیرفتن گیو و عزیمت او به توران بیت #10231

گرفتش به بر شهریار زمین / ز شادی بر او بر گرفت آفرین

معنی: پادشاه زمین (کیخسرو) او را در آغوش گرفت و از فرط شادمانی بر او آفرین گفت.

داستان سیاوش • بخش ۱۸ - جستن هفت‌سالهٔ گیو در توران، یافتن کیخسرو کنار چشمه و نبرد با سپاه پیران بیت #10344

دل خسرو از درد و رنجش بسوخت / به کردار آتش رخش برفروخت

معنی: دل کیخسرو از اندوه و رنج کاووس سوخت و چهره‌اش از شدت تاثر مانند آتش افروخته شد.

داستان سیاوش • بخش ۱۸ - جستن هفت‌سالهٔ گیو در توران، یافتن کیخسرو کنار چشمه و نبرد با سپاه پیران بیت #10358

فرنگیس با رنج دیده پسر / به خواب اندر آورده بودند سر

معنی: فرنگیس همراه با پسر رنج‌دیده‌اش (کیخسرو) به خواب رفته بودند.

داستان سیاوش • بخش ۱۸ - جستن هفت‌سالهٔ گیو در توران، یافتن کیخسرو کنار چشمه و نبرد با سپاه پیران بیت #10443

ز پیمودن راه و رنج شبان / جهانجوی را گیو بد پاسبان

معنی: به خاطر پیمودن راه طولانی و رنج شبانگاهان، گیو نگهبان و پاسدار کیخسرو بود.

داستان سیاوش • بخش ۱۸ - جستن هفت‌سالهٔ گیو در توران، یافتن کیخسرو کنار چشمه و نبرد با سپاه پیران بیت #10444

چو نزدیک کیخسرو آمد دلیر / پر از خون بر و چنگ بر سان شیر

معنی: هنگامی که آن پهلوان دلاور به نزد کیخسرو بازآمد، بر و بازویش همچون شیر، پر از خون بود.

داستان سیاوش • بخش ۱۸ - جستن هفت‌سالهٔ گیو در توران، یافتن کیخسرو کنار چشمه و نبرد با سپاه پیران بیت #10461

از او شاد شد خسرو پاک‌دین / ستودش فراوان و کرد آفرین

معنی: کیخسرو پاک‌دین از شنیدن سخنان او شادمان شد، او را بسیار ستود و بر او آفرین گفت.

داستان سیاوش • بخش ۱۸ - جستن هفت‌سالهٔ گیو در توران، یافتن کیخسرو کنار چشمه و نبرد با سپاه پیران بیت #10466

چه کردید با گیو و خسرو کجاست / سخن بر چه سان است برگوی راست

معنی: «با گیو چه کردید و خسرو کجاست؟ ماجرا چگونه است، حقیقت را بگو!»

داستان سیاوش • بخش ۱۸ - جستن هفت‌سالهٔ گیو در توران، یافتن کیخسرو کنار چشمه و نبرد با سپاه پیران بیت #10470

که گر گیو و خسرو به ایران شوند / زنان اندر ایران چه شیران شوند

معنی: زیرا اگر گیو و کیخسرو به ایران برسند، زن‌های ایرانی نیز همچون شیران جنگجو خواهند شد.

داستان سیاوش • بخش ۱۹ - گرفتن پیران به کمند گیو بر لب رود، هزیمت سپاه توران و سوراخ کردن گوش پیران بیت #10490

نشسته فرنگیس بر پاس گاه / به دیگر کران خفته بد گیو و شاه

معنی: فرنگیس بر پاسگاه بیدار نشسته بود و در آن سوی دیگر، گیو و کیخسرو خفته بودند.

داستان سیاوش • بخش ۱۹ - گرفتن پیران به کمند گیو بر لب رود، هزیمت سپاه توران و سوراخ کردن گوش پیران بیت #10496

بدوگفت کیخسرو ای رزمساز / کنون بر تو بر کار من شد دراز

معنی: کیخسرو به او گفت: ای دلاور رزم‌ساز، اکنون کار و رنج من بر تو بسیار دراز و سنگین شده است.

داستان سیاوش • بخش ۱۹ - گرفتن پیران به کمند گیو بر لب رود، هزیمت سپاه توران و سوراخ کردن گوش پیران بیت #10506

ابر شاه پیران گرفت آفرین / خروشان ببوسید روی زمین

معنی: پیران بر شاه (کیخسرو) آفرین و ثنا گفت و با گریه و زاری زمین را بوسید.

داستان سیاوش • بخش ۱۹ - گرفتن پیران به کمند گیو بر لب رود، هزیمت سپاه توران و سوراخ کردن گوش پیران بیت #10560

به کیخسرو اندر نگه کرد گیو / بدان تا چه فرمان دهد شاه نیو

معنی: گیو به کیخسرو نگاه کرد تا ببیند آن شاه دلاور چه فرمانی می‌دهد.

داستان سیاوش • بخش ۱۹ - گرفتن پیران به کمند گیو بر لب رود، هزیمت سپاه توران و سوراخ کردن گوش پیران بیت #10564

بدو گفت کیخسرو ای شیرفش / زبان را ز سوگند یزدان مکش

معنی: کیخسرو به او گفت: «ای پهلوان شیراوژن، زبان خود را از سوگندی که به نام خدا خورده‌ای برنگردان.»

داستان سیاوش • بخش ۱۹ - گرفتن پیران به کمند گیو بر لب رود، هزیمت سپاه توران و سوراخ کردن گوش پیران بیت #10573

چنین گفت پیران ازان پس به شاه / که کلباد شد بی‌گمان با سپاه

معنی: پس از آن، پیران به کیخسرو گفت: «بی‌گمان کلباد همراه با سپاهیان گریخته است.»

داستان سیاوش • بخش ۱۹ - گرفتن پیران به کمند گیو بر لب رود، هزیمت سپاه توران و سوراخ کردن گوش پیران بیت #10577

بیاراست پیلان و برخاست غو / بیامد سپاه جهاندار نو

معنی: شهریار جوان جهان‌جوی، فیلان جنگی را بیاراست و بانگ لشکریانش طنین‌انداز شد.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10874

چو نزدیک دژ شد همی برنشست / بپوشید درع و میان را ببست

معنی: چون به نزدیکی دژ رسید، بر اسب نشست، زره رزم بپوشید و میان را بربست.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10880

که این نامه از بندهٔ کردگار / جهانجوی کیخسرو نامدار

معنی: «این نامه از سوی بنده پروردگار، کیخسرو نامدار و جهان‌جوی است؛»

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10883

مرا داد اورند و فر کیان / تن پیل و چنگال شیر ژیان

معنی: «او به من تخت و دیهیم و فرّ کیانی بخشید، و تنی چون پیل و چنگالی چون شیر ژیان عطا کرد.»

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10887

یکی نیزه بگرفت خسرو به دست / همان نامه را بر سر نیزه بست

معنی: کیخسرو نیزه‌ای به دست گرفت و آن نامه را بر سر نیزه بست.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10896

چو نامه به دیوار دژ برنهاد / به نام جهانجوی خسرو نژاد

معنی: چون نامه را به نام کیخسرو شاهزاده والاگهر بر دیوار دژ نهاد،

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10902

برانگیخت کیخسرو اسپ سیاه / چنین گفت با پهلوان سپاه

معنی: کیخسرو اسب سیاه خویش را برانگیخت و به سپهسالار لشکر چنین گفت:

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10909

برفتند دیوان به فرمان شاه / در دژ پدید آمد از جایگاه

معنی: دیوان به فرمان شاه از آنجا گریختند و درِ دژ از جایگاه خویش نمایان گردید.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10916

به دژ در شد آن شاه آزادگان / ابا پیر گودرز کشوادگان

معنی: آن شهریار نجیب و آزاده (کیخسرو) به همراه گودرز کهنسال، فرزند کشواد، وارد دژ شد.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10917

بفرمود خسرو بدان جایگاه / یکی گنبدی تا به ابر سیاه

معنی: کیخسرو در آن جایگاه دستور داد گنبدی بلند بسازند که سر به ابرهای سیاه می‌سایید.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10920

جهانی فرو ماند اندر شگفت / که کیخسرو آن فر و بالا گرفت

معنی: جهانیان همگی شگفت‌زده شدند که کیخسرو چنین شکوه، فرّ و مقام بلندی یافته است.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10927

چو دیدش فرود آمد از تخت زر / ببوسید روی برادر پدر

معنی: چون کیخسرو او را دید، از تخت زرین فرود آمد و چهرهٔ عموی خویش (برادرِ پدر) را بوسید.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10930

بیاورد و پیش جهاندار برد / زمین را ببوسید و او را سپرد

معنی: درفش را آورد و پیشگاه کیخسرو نهاد، زمین را بوسید و آن را به او سپرد.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10933

جهاندار پیروز بنواختش / بخندید و بر تخت بنشاختش

معنی: شهریار پیروزمند (کیخسرو) او را نوازش کرد، لبخند زد و او را بر تخت نشاند.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10937

چو از دور خسرو نیا را بدید / بخندید و شادان دلش بردمید

معنی: چون کیخسرو از دور نیای خویش را دید، لبخند زد و دلش از شادمانی شکفته شد.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10945