بخش ۷۵ - آزمایش‌های پیاپی و پاسخ‌های فلسفی بزرجمهر
#1
یکی خویش بودش دلیر وجوان
✦
پرستندهٔ شاه نوشین‌روان
#2
بهرجای با شاه در کاخ بود
✦
به گفتار با شاه گستاخ بود
#3
بپرسید یک روز بوزرجمهر
✦
ز پروردهٔ شاه خورشید چهر
#4
که او را پرستش همی چون کنی
✦
بیاموز تا کوشش افزون کنی
#5
پرستنده گفت ای سر موبدان
✦
چنان دان که امروز شاه ردان
#6
چو از خوان برفت آب بگساردم
✦
زمین ز آبدستان مگر یافت نم
#7
نگه سوی من بنده زان گونه کرد
✦
که گفتم سرآمد مرا خواب وخورد
#8
جهاندار چون گشت بامن درشت
✦
مرا سست شد آبدستان بمشت
#9
بدو دانشی گفت آب آر خیز
✦
چنان چون که بر دست شاه آب ریز
#10
بیاورد مرد جوان آب گرم
✦
همی ریخت بر دست او نرم نرم
#11
بدو گفت کین بار بر دستشوی
✦
تو با آب جو هیچ تندی مجوی
#12
چو لب را ببالاید از بوی خوش
✦
تو از ریخت آبدستان نکش
#13
چو روز دگر شاه نوشین‌روان
✦
بهنگام خوردن بیاورد خوان
#14
پرستنده را دل پراندیشه گشت
✦
بدان تا دگر بار بنهاد تشت
#15
چنان هم چو داناش فرموده بود
✦
نه کم کرد ازان نیز و نه برفزود
#16
به گفتار دانا فرو ریخت آب
✦
نه نرم ونه از ریختن برشتاب
#17
بدو گفت شاه ای فزاینده مهر
✦
که گفت این تو راگفت بوزرجمهر
#18
مرا اندرین دانش او داد راه
✦
که بیند همی این جهاندار شاه
#19
بدو گفت رو پیش دانا بگوی
✦
کزان نامور جاه و آن آبروی
#20
چرا جستی از برتری کمتری
✦
ببدگوهر و ناسزا داوری
#21
پرستنده بشنید و آمد دوان
✦
برخال شد تند وخسته روان
#22
ز شاه آنچ بشیند با او بگفت
✦
چنین یافت زو پاسخ اندر نهفت
#23
که حال من از حال شاه جهان
✦
فراوان بهست آشکار و نهان
#24
پرستنده برگشت و پاسخ ببرد
✦
سخنها یکایک برو برشمرد
#25
فراوان ز پاسخ برآشفت شاه
✦
ورا بند فرمود و تاریک چاه
#26
دگر باره پرسید زان پیشکار
✦
که چون دارد آن کم خرد روزگار
#27
پرستنده آمد پر از آب چهر
✦
بگفت آن سخنها به بوزرجمهر
#28
چنین داد پاسخ بدو نیکخواه
✦
که روز من آسانتر از روز شاه
#29
فرستاده برگشت وآمد چو باد
✦
همه پاسخش کرد بر شاه یاد
#30
ز پاسخ بر آشفت و شد چون پلنگ
✦
ز آهن تنوری بفرمود تنگ
#31
ز پیکان وز میخ گرد اندرش
✦
هم از بند آهن نهفته سرش
#32
بدو اندرون جای دانا گزید
✦
دل از مهر دانا بیکسو کشید
#33
نبد روزش آرام و شب جای خواب
✦
تنش پر ز سختی دلش پرشتاب
#34
چهارم چنین گفت شاه جهان
✦
ابا پیشکارش سخن درنهان
#35
که یک بار نزدیک دانا گذار
✦
ببر زود پیغام و پاسخ بیار
#36
بگویش که چون بینی اکنون تنت
✦
که از میخ تیزست پیراهنت
#37
پرستنده آمد بداد آن پیام
✦
که بشنید زان مهر خویش کام
#38
چنین داد پاسخ بمرد جوان
✦
که روزم به از روز نوشین‌روان
#39
چو برگشت و پاسخ بیاورد مرد
✦
ز گفتار شد شاه را روی زرد
#40
ز ایوان یکی راستگوی گزید
✦
که گفتار دانا بداند شنید
#41
ابا او یکی مرد شمشیر زن
✦
که دژخیم بود اندران انجمن
#42
که رو تو بدین بد نهان را بگوی
✦
که گر پاسخت را بود رنگ و بوی
#43
و گرنه که دژخیم با تیغ تیز
✦
نماید تو را گردش رستخیز
#44
که گفتی که زندان به از تخت شاه
✦
تنوری پر از میخ با بند و چاه
#45
بیامد بگفت آنچ بشنید مرد
✦
شد از درد دانا دلش پر ز درد
#46
بدان پاکدل گفت بوزرجمهر
✦
که ننمود هرگز بمابخت چهر
#47
چه با گنج و تختی چه با رنج سخت
✦
ببندیم هر دو بناکام رخت
#48
نه این پای دارد بگیتی نه آن
✦
سرآید همی نیک و بد بی‌گمان
#49
ز سختی گذر کردن آسان بود
✦
دل تاجداران هراسان بود
#50
خردمند ودژخیم باز آمدند
✦
بر شاه گردن فراز آمدند
#51
شنیده بگفتند با شهریار
✦
دلش گشت زان پاسخ او فگار
#52
به ایوانش بردند زان تنگ جای
✦
به دستوری پاکدل رهنمای
#53
برین نیز بگذشت چندی سپهر
✦
پر آژنگ شد روی بوزرجمهر
#54
دلش تنگتر گشت و باریک شد
✦
دوچشمش ز اندیشه تاریک شد
#55
چو با گنج رنجش برابر نبود
✦
بفرسود ازان درد و در غم بسود
شناسنامه و تفسیر بیت
ترجمه انگلیسی:
معنی روان:
ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.