بخش ۷۲ - داستان کلیله و دمنه | میز خوانش حماسه

#1

نگه کن که شادان برزین چه گفت

✦

بدانگه که بگشاد راز از نهفت

#2

بدرگه شهنشاه نوشین‌روان

✦

که نامش بماناد تا جاودان

#3

ز هر دانشی موبدی خواستی

✦

که درگه بدیشان بیاراستی

#4

پزشک سخنگوی و کنداوران

✦

بزرگان وکارآزموده سران

#5

ابر هر دری ناموَر مهتری

✦

کجا هر سری را بُدی افسری

#6

پزشک سراینده برزوی بود

✦

به نیرو رسیده سخنگوی بود

#7

ز هر دانشی داشتی بهره‌ای

✦

به هر بهره‌ای در جهان شهره‌ای

#8

چنان بد که روزی به هنگام بار

✦

بیامد بر نامور شهریار

#9

چنین گفت کای شاه دانش‌پذیر

✦

پژوهنده و یافته یادگیر

#10

من امروز در دفتر هندوان

✦

همی‌ بنگریدم به روشن روان

#11

چنین بُد نبشته که بر کوه هند

✦

گیاییست چینی چو رومی پرند

#12

که آن را چو گرد آورد رهنمای

✦

بیامیزد و دانش آرد بجای

#13

چو بر مُرده بپراگند بی‌گمان

✦

سخنگوی گردد هم اندر زمان

#14

کنون من بدستوری شهریار

✦

بپیمایم این راه دشوار خوار

#15

بسی دانشی رهنمای آورم

✦

مگر کین شگفتی بجای آورم

#16

تن مرده گر زنده گردد رواست

✦

که نوشین‌روان بر جهان پادشاست

#17

بدو گفت شاه این نشاید بُدن

✦

مگر آزمون را بباید شدن

#18

ببر نامهٔ من برِ رای هند

✦

نگر تا که باشد بت‌آرای هند

#19

بدین کار با خویشتن یارخواه

✦

همه یاری از بختِ بیدار خواه

#20

اگر نوشگفتی شود در جهان

✦

که این گفته رمزی بود درنهان

#21

ببر هرچ باید به نزدیک رای

✦

کزو بایدت بی‌گمان رهنمای

#22

در گنج بگشاد نوشین‌روان

✦

ز چیزی که بُد درخور خسروان

#23

ز دینار و دیبا و خز و حریر

✦

ز مهر و ز افسر ز مشک و عبیر

#24

شتروار سیصد بیاراست شاه

✦

فرستاده برداشت آمد به راه

#25

بیامد برِ رای و نامه بداد

✦

سرِ بارها پیش او برگشاد

#26

چو برخواند آن نامهٔ شاه رای

✦

بدو گفت کای مرد پاکیزه رای

#27

ز کسری مرا گنج بخشیده نیست

✦

همه لشکر و پادشاهی یکیست

#28

ز داد و ز فرّ و ز اورند شاه

✦

وزان روشنی بخت و آن دستگاه

#29

نباشد شگفت از جهاندار پاک

✦

که گر مردگان را برآرد ز خاک

#30

برهمن بکوه اندرون هرک هست

✦

یکی دارد این رای را با تو دست

#31

بت‌آرای و فرخنده دستور من

✦

هم آن گنج و پرمایه گنجور من

#32

بد و نیک هندوستان پیش تست

✦

بزرگی مرا در کم و بیش تست

#33

بیاراستندش به نزدیک رای

✦

یکی نامور چون ببایست جای

#34

خورشگر فرستاد هم خوردنی

✦

همان پوشش نغز و گستردنی

#35

برفت آن شب و رای زد با ردان

✦

بزرگان قنّوج با بخردان

#36

چو برزد سر از کوه رخشنده روز

✦

پدید آمد آن شمع گیتی‌فروز

#37

پزشکان فرزانه را خواند رای

✦

کسی کو بدانش بُدی رهنمای

#38

چو برزوی بنهاد سر سوی کوه

✦

برفتند با او پزشکان گروه

#39

پیاده همه کوهساران بپای

✦

بپیمود با دانشی رهنمای

#40

گیاها ز خشک و ز تر برگزید

✦

ز پژمرده و آنچ رخشنده دید

#41

ز هرگونه دارو ز خشک و ز تر

✦

همی بر پراگند بر مرده بر

#42

یکی مرده زنده نگشت از گیا

✦

همانا که سست آمد آن کیمیا

#43

همه کوه بسپرد یک یک بپای

✦

ابر رنج او بر نیامد بجای

#44

بدانست کان کار آن پادشاست

✦

که زنده است جاوید و فرمانرواست

#45

دلش گشت سوزان ز تشویر شاه

✦

هم از نامداران هم از رنج راه

#46

وزان خواسته نیز کاورده بود

✦

ز گفتار بیهوده آزرده بود

#47

ز کارِ نبشته ببُد تنگدل

✦

که آن مرد بیدانش و سنگدل

#48

چرا خیره بر باد چیزی نبشت

✦

که بد بار آن رنج گفتار زشت

#49

چنین گفت زان پس بران بخردان

✦

که‌ ای کاردیده ستوده ردان

#50

که دانید داناتر از خویشتن

✦

کجا سرفرازد بدین انجمن

#51

به پاسخ شدند انجمن همسخن

✦

که داننده پیرست ایدر کهن

#52

به سال و خرد او ز ما مهترست

✦

به دانش ز هر مهتری بهترست

#53

چنین گفت برزوی با هندوان

✦

که ای نامداران روشن‌روان

#54

برین رنجها بر فزونی کنید

✦

مرا سوی او رهنمونی کنید

#55

مگر کان سخنگوی دانای پیر

✦

بدین کار باشد مرا دستگیر

#56

ببردند برزوی را نزد اوی

✦

پراندیشه دل سر پر از گفت و گوی

#57

چو نزدیک او شد سخنگوی مرد

✦

همه رنج‌ها پیش او یاد کرد

#58

ز کار نبشته که آمد پدید

✦

سخن‌ها که از کاردانان شنید

#59

بدو پیر دانا زبان برگشاد

✦

ز هر دانشی پیش او کرد یاد

#60

که من در نبشته چنین یافتم

✦

بدان آرزو تیز بشتافتم

#61

چو زان رنج‌ها برنیامد پدید

✦

ببایست ناچار دیگر شنید

#62

گیا چون سخن‌دان و دانش چو کوه

✦

که همواره باشد مر او را شکوه

#63

تن مرده چون مرد بیدانشست

✦

که دانا به هر جای با رامشست

#64

به دانش بود بی‌گمان زنده مرد

✦

چو دانش نباشد ب گِردش مگرد

#65

چو مردم ز دانایی آید ستوه

✦

گیا چون کلیله‌ست و دانش چو کوه

#66

کتابی به دانش نماینده راه

✦

بیابی چو جویی تو از گنج شاه

#67

چو بشنید برزوی زو شاد شد

✦

همه رنج بر چشم او باد شد

#68

بر او آفرین کرد و شد نزد شاه

✦

به کردار آتش بپیمود راه

#69

بیامد نیایش‌کنان پیش رای

✦

که تا جای باشد تو بادی به جای

#70

کتابیست ای شاه گسترده کام

✦

که آن را به هندی کلیله‌ست نام

#71

به مهرست تا درج در گنج شاه

✦

به رای و به دانش نماینده راه

#72

به گنجور فرمان دهد تا ز گنج

✦

سپارد به من گر ندارد به رنج

#73

دژم گشت زان آرزو جان شاه

✦

بپیچید برخویشتن چندگاه

#74

به برزوی گفت این کس از ما نجُست

✦

نه اکنون نه از روزگار نخست

#75

ولیکن جهاندار نوشین‌روان

✦

اگر تن بخواهد ز ما یا روان

#76

نداریم ازو باز چیزی که هست

✦

اگر سرفرازست اگر زیردست

#77

ولیکن بخوانی مگر پیش ما

✦

بدان تا روان بداندیش ما

#78

نگوید به دل کان نبشتست کس

✦

بخوان و بدان و ببین پیش و پس

#79

بدو گفت برزوی کای شهریار

✦

ندارم فزون ز آنچ گویی مدار

#80

کلیله بیاورد گنجور شاه

✦

همی‌بود او را نماینده راه

#81

هران در که از نامه برخواندی

✦

همه روز بر دل همی‌راندی

#82

ز نامه فزون ز آنک بودیش یاد

✦

ز برخواندی نیز تا بامداد

#83

همی‌بود شادان دل و تن درست

✦

بدانش همی جان روشن بشست

#84

چو زو نامه رفتی به شاه جهان

✦

دری از کلیله نبشتی نهان

#85

بدین چاره تا نامهٔ هندوان

✦

فرستاد نزدیک نوشین‌روان

#86

بدین گونه تا پاسخ نامه دید

✦

که دریای دانش بر ما رسید

#87

ز ایوان بیامد به نزدیک رای

✦

بدستوری بازگشتن به جای

#88

چو بگشاد دل رای بنواختش

✦

یکی خلعت هندویی ساختش

#89

دو یاره بهاگیر و دو گوشوار

✦

یکی طوق پرگوهر شاهوار

#90

هم از شارهٔ هندی و تیغ هند

✦

همه روی آهن سراسر پرند

#91

بیامد ز قنّوج برزوی شاد

✦

بسی دانشِ نو گرفته به یاد

#92

ز ره چون رسید اندر آن بارگاه

✦

نیایش کنان رفت نزدیک شاه

#93

بگفت آنچ از رای دید و شنید

✦

بجای گیا دانش آمد پدید

#94

بدو گفت شاه‌ ای پسندیده مرد

✦

کلیله روان مرا زنده کرد

#95

تو اکنون ز گنجور بستان کلید

✦

ز چیزی که باید بباید گزید

#96

بیامد خرد یافته سوی گنج

✦

به گنجور بسیار ننمود رنج

#97

درم بود و گوهر چپ و دست راست

✦

جز از جامهٔ شاه چیزی نخواست

#98

گرانمایه دستی بپوشید و رفت

✦

بر گاه کسری خرامید تفت

#99

چو آمد به نزدیک تختش فراز

✦

برو آفرین کرد و بردش نماز

#100

بدو گفت پس نامور شهریار

✦

که بی بدره و گوهر شاهوار

#101

چرا رفتی ای رنج دیده ز گنج

✦

کسی را سزد گنج کو دید رنج

#102

چنین پاسخ آورد برزو بشاه

✦

که ای تاج تو برتر از چرخ ماه

#103

هرآنکس که او پوشش شاه یافت

✦

به بخت و به تخت مهی راه یافت

#104

دگر آنک با جامهٔ شهریار

✦

ببیند مرا مرد ناسازگار

#105

دل بدسگالان شود تار و تنگ

✦

بماند رخ دوست با آب و رنگ

#106

یکی آرزو خواهم از شهریار

✦

که ماند ز من در جهان یادگار

#107

چو بنویسد این نامه بوزرجمهر

✦

گشاید برین رنج برزوی چهر

#108

نخستین در از من کند یادگار

✦

به فرمان پیروزگر شهریار

#109

بدان تا پس از مرگ من در جهان

✦

ز داننده رنجم نگردد نهان

#110

بدو گفت شاه این بزرگ آرزوست

✦

بر اندازهٔ مرد آزاده‌خوست

#111

ولیکن به رنج تو اندر خورست

✦

سخن گرچه از پایگه برترست

#112

به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت

✦

که این آرزو را نشاید نهفت

#113

نویسنده از کلک چون خامه کرد

✦

ز برزوی یک در سرِ نامه کرد

#114

نبشت او بران نامهٔ خسروی

✦

نبود آن زمان خط جز پهلوی

#115

همی‌بود با ارج در گنج شاه

✦

بدو ناسزا کس نکردی نگاه

#116

چنین تا بتازی سخن راندند

✦

ورا پهلوانی همی‌خواندند

#117

چو مامون روشن روان تازه کرد

✦

خور روز بر دیگر اندازه کرد

#118

دل موبدان داشت و رای کیان

✦

ببسته به هر دانشی بر میان

#119

کلیله به تازی شد از پهلوی

✦

بدین سان که اکنون همی‌بشنوی

#120

بتازی همی‌بود تا گاه نصر

✦

بدانگه که شد در جهان شاه نصر

#121

گرانمایه بوالفضل دستور اوی

✦

که اندر سخن بود گنجور اوی

#122

بفرمود تا پارسی و دری

✦

نبشتند و کوتاه شد داوری

#123

وزان پس چو پیوسته رای آمدش

✦

بدانش خرد رهنمای آمدش

#124

همی‌خواست تا آشکار و نهان

✦

ازو یادگاری بود در جهان

#125

گزارنده را پیش بنشاندند

✦

همه نامه بر رودکی خواندند

#126

بپیوست گویا پراگنده را

✦

بسفت اینچنین در آگنده را

#127

بدان کو سخن راند آرایشست

✦

چو ابله بود جای بخشایشست

#128

حدیث پراگنده بپراگند

✦

چو پیوسته شد جان و مغز آگند

#129

جهاندار تا جاودان زنده باد

✦

زمان و زمین پیش او بنده باد

#130

از اندیشه دل را مدار ایچ تنگ

✦

که دوری تو از روزگار درنگ

#131

گهی بر فراز و گهی بر نشیب

✦

گهی با مراد و گهی با نهیب

#132

ازین دو یکی نیز جاوید نیست

✦

به بودن تو را راه امید نیست

#133

نگه کن کنون کار بوزرجمهر

✦

که از خاک بر شد به گردان سپهر

#134

فراز آوریدش به خاک نژند

✦

همان کس که بردش به ابر بلند

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما