بخش ۴۴ - داستان مهبود با زروان | میز خوانش حماسه

#1

چنین گفت موبد که بر تخت عاج

✦

چو کسری کسی نیز ننهاد تاج

#2

به بزم و برزم و به پرهیز وداد

✦

چنو کس ندارد ز شاهان به یاد

#3

ز دانندگان دانش آموختی

✦

دلش را بدانش برافروختی

#4

خور وخواب با موبدان داشتی

✦

همی سر به دانش برافراشتی

#5

برو چون روا شد به چیزی سخن

✦

تو ز آموختن هیچ سستی مکن

#6

نباید که گویی که دانا شدم

✦

به هر آرزو بر توانا شدم

#7

چو این داستان بشنوی یادگیر

✦

ز گفتار گوینده دهقان پیر

#8

بپرسیدم از روزگار کهن

✦

ز نوشین روان یاد کرد این سخن

#9

که او را یکی پاک دستور بود

✦

که بیدار دل بود و گنجور بود

#10

دلی پرخرد داشت و رای درست

✦

ز گیتی به جز نیکنامی نجست

#11

که مهبود بدنام آن پاک مغز

✦

روان و دلش پر ز گفتار نغز

#12

دو فرزند بودش چو خرم بهار

✦

همیشه پرستندهٔ شهریار

#13

شهنشاه چون بزم آراستی

✦

و گر برسم موبدی خواستی

#14

نخوردی جز ازدست مهبود چیز

✦

هم ایمن بدی زان دو فرزند نیز

#15

خورش خانه در خان او داشتی

✦

تن خویش مهمان او داشتی

#16

دو فرزند آن نامور پارسا

✦

خورش ساختندی بر پادشا

#17

بزرگان ز مهبود بردند رشک

✦

همی‌ریختندی به رخ بر سرشک

#18

یکی نامور بود زروان به نام

✦

که او را بدی بر در شاه کام

#19

کهن بود و هم حاجب شاه بود

✦

فروزندهٔ رسم درگاه بود

#20

ز مهبود وفرخ دو فرزند اوی

✦

همه ساله بودی پر از آبروی

#21

همی‌ساختی تا سر پادشا

✦

کند تیز برکار آن پارسا

#22

ببد گفت از ایشان ندید ایچ راه

✦

که کردی پرآزار زان جان شاه

#23

خردمند زان بد نه آگاه بود

✦

که او را به درگاه بدخواه بود

#24

ز گفتار و کردار آن شوخ مرد

✦

نشد هیچ مهبود را روی زرد

#25

چنان بد که یک روز مردی جهود

✦

ز زروان درم خواست از بهر سود

#26

شد آمد بیفزود در پیش اوی

✦

برآمیخت با جان بدکیش اوی

#27

چو با حاجب شاه گستاخ شد

✦

پرستندهٔ خسروی کاخ شد

#28

ز افسون سخن رفت روزی نهان

✦

ز درگاه وز شهریار جهان

#29

ز نیرنگ وز تنبل و جادویی

✦

ز کردار کژی وز بدخویی

#30

چو زروان به گفتار مرد جهود

✦

نگه کرد وزان سان سخنها شنود

#31

برو راز بگشاد و گفت این سخن

✦

به جز پیش جان آشکارا مکن

#32

یکی چاره باید تو را ساختن

✦

زمانه ز مهبود پرداختن

#33

که او را بزرگی به جایی رسید

✦

که پای زمانه نخواهد کشید

#34

ز گیتی ندارد کسی رابکس

✦

تو گویی که نوشین روانست و بس

#35

جز از دست فرزند مهبود چیز

✦

خورشها نخواهد جهاندار نیز

#36

شدست از نوازش چنان پرمنش

✦

که هزمان ببوسد فلک دامنش

#37

چنین داد پاسخ به زروان جهود

✦

کزین داوری غم نباید فزود

#38

چو برسم بخواهد جهاندار شاه

✦

خورشها ببین تا چه آید به راه

#39

نگر تابود هیچ شیر اندروی

✦

پذیره شو وخوردنیها ببوی

#40

همان بس که من شیر بینم ز دور

✦

نه مهبود بینی تو زنده نه پور

#41

که گر زو خورد بی‌گمان روی و سنگ

✦

بریزد هم اندر زمان بی‌درنگ

#42

نگه کرد زروان به گفتار اوی

✦

دلش تازه‌تر شد به دیدار اوی

#43

نرفتی به درگاه بی‌آن جهود

✦

خور و شادی و کام بی او نبود

#44

چنین تا برآمد برین چندگاه

✦

بد آموز پویان به درگاه شاه

#45

دو فرزند مهبود هر بامداد

✦

خرامان شدندی برشاه راد

#46

پس پردهٔ نامور کدخدای

✦

زنی بود پاکیزه و پاک رای

#47

که چون شاه کسری خورش خواستی

✦

یکی خوان زرین بیاراستی

#48

سه کاسه نهادی برو از گهر

✦

به دستار زربفت پوشیده سر

#49

زدست دو فرزند آن ارجمند

✦

رسیدی به نزدیک شاه بلند

#50

خورشها زشهد وز شیر و گلاب

✦

بخوردی وآراستی جای خواب

#51

چنان بد که یک روز هر دو جوان

✦

ببردند خوان نزدنوشین‌روان

#52

به سر برنهاده یکی پیشکار

✦

که بودی خورش نزد او استوار

#53

چو خوان اندرآمد به ایوان شاه

✦

بدو کرد زروان حاجب نگاه

#54

چنین گفت خندان به هر دو جوان

✦

که ای ایمن از شاه نوشین‌روان

#55

یکی روی بنمای تا زین خورش

✦

که باشد همی شاه را پرورش

#56

چه رنگست کاید همی بوی خوش

✦

یکی پرنیان چادر از وی بکش

#57

جوان زان خورش زود بگشاد روی

✦

نگه کرد زروان ز دور اند روی

#58

همیدون جهود اندرو بنگرید

✦

پس آمد چو رنگ خورشها بدید

#59

چنین گفت زان پس به سالار بار

✦

که آمد درختی که کشتی به بار

#60

ببردند خوان نزد نوشین‌روان

✦

خردمند و بیدار هر دو جوان

#61

پس خوان همی‌رفت زروان چو گرد

✦

چنین گفت با شاه آزادمرد

#62

که ای شاه نیک اختر و دادگر

✦

تو بی‌چاشنی دست خوردن مبر

#63

که روی فلک بخت خندان تست

✦

جهان روشن از تخت و میدان تست

#64

خورشگر بیامیخت با شیر زهر

✦

بداندیش را باد زین زهر بهر

#65

چو بشنید زو شاه نوشین‌روان

✦

نگه کرد روشن به هر دوجوان

#66

که خوالیگرش مام ایشان بدی

✦

خردمند و با کام ایشان بدی

#67

جوانان ز پاکی وز راستی

✦

نوشتند بر پشت دست آستی

#68

همان چون بخوردند از کاسه شیر

✦

توگویی بخستند هر دو به تیر

#69

بخفتند برجای هر دو جوان

✦

بدادند جان پیش نوشین‌روان

#70

چوشاه جهان اندران بنگرید

✦

برآشفت و شد چون گل شنبلید

#71

بفرمود کز خان مهبود خاک

✦

برآرید وز کس مدارید باک

#72

بر آن خاک باید بریدن سرش

✦

مه مهبود مانا مه خوالیگرش

#73

به ایوان مهبود در کس نماند

✦

ز خویشان او درجهان بس نماند

#74

به تاراج داد آن همه خواسته

✦

زن و کودک و گنج آراسته

#75

رسیده از آن کار زروان به کام

✦

گهی کام دید اندر آن گاه نام

#76

به نزدیک او شد جهود ارجمند

✦

برافراخت سر تا بابر بلند

#77

بگشت اندرین نیز چندی سپهر

✦

درستی نهان کرده از شاه چهر

#78

چنان بد که شاه جهان کدخدای

✦

به نخچیر گوران همی‌کرد رای

#79

بفرمود تا اسب نخچیرگاه

✦

بسی بگذرانند در پیش شاه

#80

ز اسبان که کسری همی‌بنگرید

✦

یکی را بران داغ مهبود دید

#81

ازان تازی اسبان دلش برفروخت

✦

به مهبود بر جای مهرش بسوخت

#82

فروریخت آب از دو دیده بدرد

✦

بسی داغ دل یاد مهبود کرد

#83

چنین گفت کان مرد با جاه و رای

✦

ببردش چنان دیو ریمن ز جای

#84

بدان دوستداری و آن راستی

✦

چرا زد روانش درکاستی

#85

نداند جز از کردگار جهان

✦

ازان آشکارا درستی نهان

#86

وزان جایگه سوی نخچیرگاه

✦

بیامد چنان داغ دل کینه خواه

#87

ز هر کس بره برسخن خواستی

✦

ز گفتارها دل بیاراستی

#88

سراینده بسیار همراه کرد

✦

به افسانه‌ها راه کوتاه کرد

#89

دبیران و زروان و دستور شاه

✦

برفتند یک روز پویان به راه

#90

سخن رفت چندی ز افسون و بند

✦

ز جادوی و آهرمن پرگزند

#91

به موبد چنین گفت پس شهریار

✦

که دل رابه نیرنگ رنجه مدار

#92

سخن جز به یزدان و از دین مگوی

✦

ز نیرنگ جادو شگفتی مجوی

#93

بدو گفت زروان انوشه بدی

✦

خرد را به گفتار توشه بدی

#94

ز جادو سخن هرچ گویند هست

✦

نداند جز از مرد جادوپرست

#95

اگر خوردنی دارد از شیر بهر

✦

پدیدار گرداند از دور زهر

#96

چو بشنید نوشین‌روان این سخن

✦

برو تازه شد روزگار کهن

#97

ز مهبود و هر دو پسر یاد کرد

✦

برآورد بر لب یکی باد سرد

#98

به زروان نگه کرد و خامش بماند

✦

سبک باره گامزن را براند

#99

روانش ز اندیشه پر دود بود

✦

که زروان بداندیش مهبود بود

#100

همی‌گفت کین مرد ناسازگار

✦

ندانم چه کرد اندران روزگار

#101

که مهبود بر دست ما کشته شد

✦

چنان دوده را روز برگشته شد

#102

مگر کردگار آشکارا کند

✦

دل و مغز ما را مدارا کند

#103

که آلوده بینم همی زو سخن

✦

پر از دردم از روزگار کهن

#104

همی‌رفت با دل پر از درد وغم

✦

پرآژنگ رخ دیدگان پر ز نم

#105

به منزل رسید آن زمان شهریار

✦

سراپرده زد بر لب جویبار

#106

چو زروان بیامد به پرده سرای

✦

ز بیگانه پردخت کردند جای

#107

ز جادو سخن رفت وز شهد و شیر

✦

بدو گفت شد این سخن دلپذیر

#108

ز مهبود زان پس بپرسید شاه

✦

ز فرزند او تا چرا شد تباه

#109

چو پاسخ ازو لرز لرزان شنید

✦

ز زروان گنهکاری آمد پدید

#110

بدو گفت کسری سخن راست گوی

✦

مکن کژی و هیچ چاره مجوی

#111

که کژی نیارد مگر کار بد

✦

دل نیک بد گردد از یار بد

#112

سراسر سخن راست زروان بگفت

✦

نهفته پدید آورید از نهفت

#113

گنه یک سر افگند سوی جهود

✦

تن خویش راکرد پر درد و دود

#114

چو بشنید زو شهریار بلند

✦

هم اندر زمان پای کردش ببند

#115

فرستاد نزد مشعبد جهود

✦

دواسبه سواری به کردار دود

#116

چوآمد بدان بارگاه بلند

✦

بپرسید زو نرم شاه بلند

#117

که این کار چون بود با من بگوی

✦

بدست دروغ ایچ منمای روی

#118

جهود از جهاندار زنهار خواست

✦

که پیداکند راز نیرنگ راست

#119

بگفت آنچ زروان بدو گفته بود

✦

سخن هرچ اندر نهان رفته بود

#120

جهاندار بشنید خیره بماند

✦

رد و موبد و مرزبان را بخواند

#121

دگر باره کرد آن سخن خواستار

✦

به پیش ردان دادگر شهریار

#122

بفرمود پس تا دو دار بلند

✦

فروهشته از دار پیچان کمند

#123

بزد مرد دژخیم پیش درش

✦

نظاره بروبر همه کشورش

#124

به یک دار زروان و دیگر جهود

✦

کشنده برآهخت و تندی نمود

#125

بباران سنگ و بباران تیر

✦

بدادند سرها به نیرنگ شیر

#126

جهان را نباید سپردن ببد

✦

که بر بد گمان بی‌گمان بد رسد

#127

ز خویشان مهبود چندی بجست

✦

کزیشان بیابد کسی تندرست

#128

یکی دختری یافت پوشیده‌روی

✦

سه مرد گرانمایه و نیک‌خوی

#129

همه گنج زروان بدیشان نمود

✦

دگر هرچ آن داشت مرد جهود

#130

روانش ز مهبود بریان شدی

✦

شب تیره تا روز گریان بدی

#131

ز یزدان همی‌خواستی زینهار

✦

همی‌ریختی خون دل برکنار

#132

به درویش بخشید بسیار چیز

✦

زبانی پر از آفرین داشت نیز

#133

که یزدان گناهش ببخشد مگر

✦

ستمگر نخواند ورا دادگر

#134

کسی کو بود پاک و یزدان پرست

✦

نیازد به کردار بد هیچ دست

#135

که گرچند بد کردن آسان بود

✦

به فرجام زو جان هراسان بود

#136

اگر بد دل سنگ خارا شود

✦

نماند نهان آشکارا شود

#137

وگر چند نرمست آواز تو

✦

گشاده شود زو همه راز تو

#138

ندارد نگه راز مردم زبان

✦

همان به که نیکی کنی درجهان

#139

چو بیرنج باشی و پاکیزه‌رای

✦

ازو بهره یابی به هر دو سرای

#140

کنون کار زروان و مرد جهود

✦

سرآمد خرد را بباید ستود

#141

اگر دادگر باشی و سرفراز

✦

نمانی و نامت بماند دراز

#142

تن خویش را شاه بیدادگر

✦

جز از گور و نفرین نیارد به سر

#143

اگر پیشه دارد دلت راستی

✦

چنان دان که گیتی بیاراستی

#144

چو خواهی ستایش پس ازمرگ تو

✦

خرد باید این تاج و این ترگ تو

#145

چنان کز پس مرگ نوشین‌روان

✦

ز گفتار من داد او شد جوان

#146

ازان پس که گیتی بدوگشت راست

✦

جز از آفرین در بزرگی نخواست

#147

بخفتند در دشت خرد و بزرگ

✦

به آبشخور آمد همی میش وگرگ

#148

مهان کهتری را بیاراستند

✦

به دیهیم بر نام او خواستند

#149

بیاسود گردن ز بند زره

✦

ز جوشن گشادند گردان گره

#150

ز کوپال وخنجر بیاسود دوش

✦

جز آواز رامش نیامد به گوش

#151

کسی را نبد با جهاندار تاو

✦

بپیوست با هرکسی باژ و ساو

#152

جهاندار دشواری آسان گرفت

✦

همه ساز نخچیر و میدان گرفت

#153

نشست اندر ایوان گوهرنگار

✦

همی رای زد با می ومیگسار

#154

یکی شارستان کرد به آیین روم

✦

فزون از دو فرسنگ بالای بوم

#155

بدو اندرون کاخ و ایوان و باغ

✦

به یک دست رود و به یک دست راغ

#156

چنان بد بروم اندرون پادشهر

✦

که کسری بپیمود و برداشت بهر

#157

برآورد زو کاخهای بلند

✦

نبد نزد کس درجهان ناپسند

#158

یکی کاخ کرد اندران شهریار

✦

بدو اندر ایوان گوهرنگار

#159

همه شوشهٔ طاقها سیم و زر

✦

بزر اندرون چند گونه گهر

#160

یکی گنبد از آبنوس وز عاج

✦

به پیکر ز پیلسته و شیز و ساج

#161

ز روم وز هند آنک استاد بود

✦

وز استاد خویشش هنر یاد بود

#162

ز ایران وز کشور نیمروز

✦

همه کارداران گیتی‌فروز

#163

همه گرد کرد اندران شارستان

✦

که هم شارستان بود و هم کارستان

#164

اسیران که از بربر آورده بود

✦

ز روم وز هر جای کازرده بود

#165

وزین هر یکی را یکی خانه کرد

✦

همه شارستان جای بیگانه کرد

#166

چو از شهر یک سر بپرداختند

✦

بگرد اندرش روستا ساختند

#167

بیاراست بر هر سویی کشتزار

✦

زمین برومند و هم میوه دار

#168

ازین هریکی را یکی کار داد

✦

چوتنها بد از کارگر یار داد

#169

یکی پیشه کار و دگر کشت ورز

✦

یکی آنک پیمود فرسنگ و مرز

#170

چه بازارگان و چه یزدان‌پرست

✦

یکی سرفراز و دگر زیردست

#171

بیاراست آن شارستان چون بهشت

✦

ندید اندرو چشم یک جای زشت

#172

ورا سورستان کرد کسری به نام

✦

که درسور یابد جهاندار کام

#173

جز از داد و آباد کردن جهان

✦

نبودش به دل آشکار و نهان

#174

زمانه چو او را ز شاهی ببرد

✦

همه تاج دیگر کسی را سپرد

#175

چنان دان که یک سر فریبست و بس

✦

بلندی وپستی نماند بکس

#176

کنون جنگ خاقان و هیتال گیر

✦

چو رزم آیدت پیش کوپال گیر

#177

چه گوید سخنگوی باآفرین

✦

ز شاه وز هیتال وخاقان چین

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما