بخش ۸۰ - مجموعه توقیع‌ها و پاسخ‌های دادگرانه کسری

#1

چنین بود تا گاه نوشین‌روان

✦

همو بود شاه و همو پهلوان

#2

همو بود جنگی و موبد همو

✦

سپهبد همو بود و بخرد همو

#3

به هرجای کارآگهان داشتی

✦

جهان را به دستور نگذاشتی

#4

ز بسیار و اندک ز کار جهان

✦

بد و نیک زو کس نکردی نهان

#5

ز کار آگهان موبدی نیکخواه

✦

چنان بد که برخاست بر پیش گاه

#6

که گاهی گنه بگذرانی همی

✦

به بد نام آنکس نخوانی همی

#7

هم این را دگر باره آویزش است

✦

گنهکار اگر چند با پوزش است

#8

به پاسخ چنین بود توقیع شاه

✦

که آنکس که خستو شود بر گناه

#9

چو بیمار زارست و ما چون پزشک

✦

ز دارو گریزان و ریزان سرشک

#10

به یک دارو ار او نگردد درست

✦

زوان از پزشکی نخواهیم شست

#11

دگر موبدی گفت انوشه بدی

✦

به داد و دهش نیز توشه بدی

#12

سپهدار گرگان برفت از نهفت

✦

به بیشه درآمد زمانی بخفت

#13

بنه برد از گیل و او برهنه

✦

همی‌بازگردد ز بهر بنه

#14

به توقیع پاسخ چنین داد باز

✦

که هستیم ازان لشکری بی‌نیاز

#15

کجا پاسپانی کند بر سپاه

✦

ز بد خویشتن را ندارد نگاه

#16

دگر گفت انوشه بدی جاودان

✦

نشست و خور و خواب با موبدان

#17

یکی نامور مایه‌دار ایدرست

✦

که گنجش ز گنج تو افزون‌ترست

#18

چنین داد پاسخ که آری رواست

✦

که از فره پادشاهی ماست

#19

دگر گفت کای شهریار بلند

✦

انوشه بدی وز بدی بی‌گزند

#20

اسیران رومی که آورده‌اند

✦

بسی شیرخواره درو برده‌اند

#21

به توقیع گفت آنچه هستند خرد

✦

ز دست اسیران نباید شمرد

#22

سوی مادران‌شان فرستید باز

✦

به دل شاد وز خواسته بی‌نیاز

#23

نبشتند کز روم صد مایه‌ور

✦

همی بازخرند خویشان به زر

#24

اگر باز خرند گفت از هراس

✦

به هر مایه‌دار‌ی یک مایه کاس

#25

فروشید و افزون مجویید نیز

✦

که ما بی‌نیازیم ز ایشان به‌چیز

#26

به شمشیر خواهیم ز ایشان گهر

✦

همان بدره و برده و سیم و زر

#27

بگفتند کز مایه‌دار‌ان شهر

✦

دو بازارگانند کز شب دو بهر

#28

یکی را نیاید سر اندر به‌خواب

✦

از آواز مستان و چنگ و رباب

#29

چنین داد پاسخ کزین نیست رنج

✦

جز ایشان هرآنکس که دارند گنج

#30

همه همچنان شاد و خرم زیند

✦

که‌آزاد باشند و بی‌غم زیند

#31

نوشتند خطی که‌انوشه بدی

✦

همیشه ز تو دور دست بدی

#32

به ایوان چنین گفت شاه یمن

✦

که نوشین‌روان چون گشاید دهن

#33

همه مردگان را کند بیش یاد

✦

پر از غم شود زنده را جان شاد

#34

چنین داد پاسخ که از مرده یاد

✦

کند هرک دارد خرد با نژاد

#35

هرآنکس که از مردگان دل بشست

✦

نباشد ورا نیکویها درست

#36

یکی گفت کای شاه کهتر پسر

✦

نگردد همی گرد داد پدر

#37

بریزد همی بر زمین بر درم

✦

که باشد فروشندهٔ او دژم

#38

چنین داد پاسخ که این نارواست

✦

بهای زمین هم فروشنده راست

#39

دگر گفت کای شاه برتر‌منش

✦

که دوری ز بیغاره و سرزنش

#40

دلی داشتی پیش ازین پر ز شرم

✦

چرا شد برین سان بی‌آزرم و گرم‌؟

#41

چنین داد پاسخ که دندان نبود

✦

مکیدن جز از شیر پستان نبود

#42

چو دندان برآمد ببالید پشت

✦

همی گوشت جویم چو گشتم درشت

#43

یکی گفت گیرم کنون مهتری

✦

به‌رای و به‌دانش ز ما مهتری

#44

چرا برگذشتی ز شاهنشهان‌؟

✦

دو دیده به‌رای تو دارد جهان‌‌

#45

چنین داد پاسخ که ما را خرد

✦

ز دیدار ایشان همی‌بگذرد

#46

هش و دانش و رای دستور ماست

✦

زمین گنج و اندیشه گنجور ماست

#47

دگر گفت باز‌ِ تو ای شهریار

✦

عقابی گرفته‌ست روز شکار

#48

چنین گفت کاو را بکوبید پشت

✦

که با مهتر خود چرا شد درشت

#49

بیاویز پایش ز دار بلند

✦

بدان تا بدو بازگردد گزند

#50

که از کهتران نیز در کارزار

✦

فزونی نجویند با شهریار

#51

دگر نامداری ز کارآگهان

✦

چنین گفت کای شهریار جهان

#52

به شبگیر برزین بشد با سپاه

✦

ستاره‌شناسی بیامد ز راه

#53

چنین گفت کای مرد گردن‌فراز

✦

چنین لشکری گشن وزین گونه ساز

#54

چو برگاشت او پشت بر شهریار

✦

نبیند کس او را بدین روزگار

#55

به‌توقیع گفت آنک گردان سپهر

✦

گشاده‌ست با رای او چهر و مهر

#56

به برزین سالار و گنج و سپاه

✦

نگردد تباه اختر هور و ماه

#57

دگر موبدی گفت کز شهریار

✦

چنین بود پیمان به یک روزگار

#58

که مردی گزینند فرخ نژاد

✦

که در پادشاهی بگردد به‌داد

#59

رساند بدین بارگاه آگهی

✦

ز بسیار و اندک بدی گر بهی

#60

گشسب سرافراز مردی‌ست پیر

✦

سزد گر بود داد را دستگیر

#61

چنین داد پاسخ که او را ز آز

✦

کمر بر میان است دور از نیاز

#62

کسی را گزینید کز رنج خویش

✦

به‌پرهیز و باشدش گنج خویش

#63

جهاندیده مردی درشت و درست

✦

که او رای درویش سازد نخست

#64

یکی گفت سالار خوالیگران

✦

همی‌نالد از شاه وز مهتران

#65

که آن چیز کاو خود کند آرزوی

✦

سپارد همه کاسه بر چار سوی

#66

نبوید نیازد بدو نیز دست

✦

بلرزد دل مرد خسرو‌پرست

#67

چنین داد پاسخ که از بیش خورد

✦

مگر آرزو بازگردد به دَرد

#68

دگر گفت هرکس نکوهش کند

✦

شهنشاه را چون پژوهش کند

#69

که بی‌لشکر گشن بیرون شود

✦

دل دوستداران پر از خون شود

#70

مگر دشمنی بد سگالد بدوی

✦

بیاید به چاره بنالد بدوی

#71

چنین داد پاسخ که داد و خرد

✦

تن پادشا را همی‌پرورد

#72

اگر دادگر چند بی‌کس بود

✦

ورا پاسبان راستی بس بود

#73

دگر گفت کای با خرد گشته جفت

✦

به میدان خراسان سالار گفت

#74

که گرزاسب را بازکرد او ز کار

✦

چه گفت اندرین کار او شهریار

#75

چنین داد پاسخ که فرمان ما

✦

نورزید و بنهفت پیمان ما

#76

بفرمودمش تا به ارزانیان

✦

گشاید در گنج سود و زیان

#77

کسی کودهش کاست باشد به کار

✦

بپوشد همه فره شهریار

#78

دگر گفت با هرکسی پادشا

✦

بزرگ است و بخشنده و پارسا

#79

پرستار دیرینه مهرک چه کرد

✦

که روزیش اندک شد و روی‌زرد

#80

چنین داد پاسخ که او شد درشت

✦

بران کردهٔ خویش بنهاد پشت

#81

بیامد به درگاه و بنشست مست

✦

همیشه جز از می‌ ندارد به دست

#82

ز کارآگهان موبدی گفت شاه

✦

چو راند سوی جنگ قیصر سپاه

#83

نخواهد جز ایرانیان را به جنگ

✦

جهان شد به ایران بر از روم تنگ

#84

چنین داد پاسخ که آن دشمنی

✦

به طبع است و پرخاش آهرمنی

#85

دگر باره پرسید موبد که شاه

✦

ز شاهان دگرگونه خواهد سپاه

#86

کدامست وچون بایدت مرد جنگ‌؟

✦

ز مردان شیرافگن تیز چنگ‌؟

#87

چنین داد پاسخ که جنگی سوار

✦

نباید که سیر آید از کارزار

#88

همان بزمش آید همان رزمگاه

✦

به رخشنده روز و شبان سیاه

#89

نگردد بهنگام نیروش کم

✦

ز بسیار و اندک نباشد دژم

#90

دگر گفت کای شاه نوشین‌روان

✦

همیشه بزی شاد و روشن‌روان

#91

بدر بر یکی مرد بد از نسا

✦

پرستنده و کاردار بسا

#92

درم ماند بر وی سیصد هزار

✦

به دیوان چو کردند با او شمار

#93

بنالد همی کاین درم خورده شد

✦

بر او مهتر و کهتر آزرده شد

#94

چو آگاه شد زان سخن شهریار

✦

که موبد درم خواست از کاردار

#95

چنین گفت کز خورده منمای رنج

✦

ببخشید چیزی مر او را ز گنج

#96

دگر گفت جنگی‌سواری بخَست

✦

بدان خستگی دیر ماند و برست

#97

به پیش صف رومیان حمله برد

✦

بمرد او وزو کودکان ماند خُرد

#98

چه فرمان دهد شهریار جهان‌؟

✦

ز کار چنان خرد کودک نوان‌؟

#99

بفرمود کان کودکان‌را چهار

✦

ز گنج درم داد باید هزار

#100

هرآنکس که شد کشته در کارزار

✦

کزو خرد کودک بود یادگار

#101

چو نامش ز دفتر بخواند دبیر

✦

برد پیش کودک درم ناگزیر

#102

چنین هم به سال اندرون چار بار

✦

مبادا که باشد ازین کار خوار

#103

دگر گفت انوشه بدی سال و ماه

✦

به مرو اندرون پهلوان سپاه

#104

فراوان درم گرد کرد و بخورد

✦

پراگنده گشتند زان مرز مرد

#105

چنین داد پاسخ که آن خواسته

✦

که از شهر مردم کند کاسته

#106

چرا باید از خون درویش گنج

✦

که او شاد باشد تن و جان به رنج

#107

ازان کس که بستد بدو باز‌ده

✦

ازان پس به مرو اندر آواز ده

#108

بفرمای داری زدن بر درش

✦

به بیداری کشور و لشکرش

#109

ستمکاره را زنده بر دار کن

✦

دو پایش زبر‌، سر نگونسار کن

#110

بدان تا کس از پهلوانان ما

✦

نپیچد دل و جان ز پیمان ما

#111

دگر گفت کای شاه یزدان‌پرست

✦

بدر بر بسی مردم زیردست

#112

همی‌داد او را ستایش کنند

✦

جهان‌آفرین را نیایش کنند

#113

چنین داد پاسخ که یزدان سپاس

✦

که از ما کسی نیست اندر هراس

#114

فزون کرد باید بدیشان نگاه

✦

اگر با گناهند و گر بی‌گناه

#115

دگر گفت کای شاه با فر و هوش

✦

جهان شد پُر آواز خنیا و نوش

#116

توانگر و گر مردم زیردست

✦

شب آید شود پر ز آوای مست

#117

چنین داد پاسخ که اندر جهان

✦

به ما شاد بادا کهان و مهان

#118

دگر گفت کای شاه برترمنش

✦

همی زشتگویت کند سرزنش

#119

که چندین گزافه ببخشید گنج

✦

ز گرد آوریدن ندیده‌ست رنج

#120

چنین داد پاسخ که آن خواسته

✦

کزو گنج ما باشد آراسته

#121

اگر بازگیریم ز ارزانیان

✦

همه سود فرجام گردد زیان

#122

دگر گفت کای شهریار بلند

✦

که هرگز مبادا به جانت گزند

#123

جهودان و ترسا تو را دشمنند

✦

دو رویند و با کیش آهرمنند

#124

چنین داد پاسخ که شاه سترگ

✦

ابی زینهاری نباشد بزرگ

#125

دگر گفت کای نامور شهریار

✦

ز گنج تو افزون ز سیصد هزار

#126

درم داده‌ای مرد درویش را

✦

بسی پروریده تن خویش را

#127

چنین گفت کاین هم به فرمان ماست

✦

به ارزانیان چیز‌بخشی رواست

#128

دگر گفت کای شاه نادیده رنج

✦

ز بخشش فراوان تهی ماند گنج

#129

چنین داد پاسخ که دست فراخ

✦

همی مرد را نو کند یال و شاخ

#130

جهاندار چون گشت یزدان‌پرست

✦

نیازد به‌بد در جهان نیز دست

#131

جهان تنگ دیدیم بر تنگخوی

✦

مرا آز و زفتی نبد آرزوی

#132

چنین گفت موبد که ای شهریار

✦

فراخان سالار سیصد هزار

#133

درم بستد از بلخ‌ِ بامی به‌رنج

✦

سپرده نهادند یکسر به گنج

#134

چنین داد پاسخ که ما را درم

✦

نباید که باشد کسی زو دژم

#135

که رنج آید از بیشی گنج ما

✦

نه چونین بود داد از پادشا

#136

از آنکس که بستد بدو هم دهید

✦

ز گنج آنچ خواهد بران سر نهید

#137

که درد دل مردم زیردست

✦

نخواهد جهاندار یزدان‌پرست

#138

پی کاخ آباد را بر کنید

✦

به گل بام او را توانگر کنید

#139

شود کاخ ویران تو را هرچ بود

✦

بماند پس از مرگ نفرین و دود

#140

ز دیوان ما نام او بسترید

✦

بدر بر چنو را به‌کس مشمرید

#141

دگر گفت کای شاه فرخ نژاد

✦

بسی‌گیری از جم و کاوس یاد

#142

بدان گفت تا از پس مرگ من

✦

نگردد نهان افسر و ترگ من

#143

دگر گفت کز بهمن سرفراز

✦

چرا شاه ایران بپوشید راز‌؟

#144

چنین داد پاسخ که او را خرد

✦

بپیچد همی وز هوا برخورد

#145

یکی گفت کای شاه کهتر نواز

✦

چرا گشتی اکنون چنین دیر یاز

#146

چنین داد پاسخ که با بخردان

✦

همانم همان نیز با موبدان

#147

چو آواز آهرمن آید به گوش

✦

نماند به دل رای و با مغز هوش

#148

بپرسید موبد ز شاه زمین

✦

سخن راند از پادشاهی و دین

#149

که بی‌دین جهان به که بی‌پادشا

✦

خردمند باشد برین بر گوا

#150

چنین داد پاسخ که گفتم همین

✦

شنید این سخن مردم پاک‌دین

#151

جهاندار بی‌دین جهان را ندید

✦

مگر هر کسی دین دیگر گزید

#152

یکی بت‌پرست و یکی پاک‌دین

✦

یکی گفت نفرین به از آفرین

#153

ز گفتار ویران نگردد جهان

✦

بگو آنچ رایت بود در نهان

#154

هرآنگه که شد تخت بی‌پادشا

✦

خردمندی و دین نیارد بها

#155

یکی گفت کای شاه خرم نهان

✦

سخن راندی چند پیش مهان

#156

یکی آنکه گفتی زمانه منم

✦

بد و نیک او را بهانه منم

#157

کسی کاو کند آفرین بر جهان

✦

به ما بازگردد درودش نهان

#158

چنین داد پاسخ که آری رواست

✦

که تاج زمانه سر پادشاست

#159

جهان را چنین شهریاران سرند

✦

ازیرا چنین بر سران افسرند

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما