#1
بفرمود تا برکشیدند نای
✦
سپاه اندر آمد ز هر سو ز جای
“He commanded the pipes to be blown, and from every side the host gathered in its place.”
#2
ز درگاه برخاست آوای کوس
✦
زمین قیرگون شد هوا آبنوس
“From the royal court arose the thunder of drums; the earth turned pitch-black and the air grew dark as ebony.”
#3
گزین کرد زان لشکر نامدار
✦
سواران شمشیرزن سی‌هزار
“From that renowned army, he selected thirty thousand swordsmen warriors.”
#4
به منذر سپرد آن سپاه گران
✦
بفرمود کز دشت نیزه‌وران
“He entrusted that heavy host to Mondhir, ordering that from the land of the spearmen...”
#5
سپاهی بر از جنگجویان بروم
✦
که آتش برآرند زان مرز و بوم
“...an army of fierce battle-tested warriors should set that domain ablaze with fire.”
#6
که گر چند من شهریار توام
✦
برین کینه بر مایه‌دار توام
“He thought: 'Though I am your sovereign and hold full power to exact this vengeance,'”
#7
فرستاده‌ای ما کنون چرب‌گوی
✦
فرستیم با نامه‌ای نزد اوی
“'We shall first send an eloquent messenger with a letter unto him.'”
#8
مگر خود نیاید تو را زان گزند
✦
به روم و به قیصر تو ما را پسند
“'Lest harm strike you unawares, and so that you, Rome, and Caesar may approve of our justice.'”
#9
نویسنده‌ای خواست از بارگاه
✦
به قیصر یکی نامه فرمود شاه
“The King summoned a scribe from his court and commanded a missive to be written to Caesar.”
#10
ز نوشین‌روان شاه فرخ‌نژاد
✦
جهانگیر وزنده کن کیقباد
“From Nushin-rowan, the king of blessed origin, conqueror of the world and reviver of Kay Qobad's fame,”
#11
به نزدیک قیصر سرافراز روم
✦
نگهبان آن مرز و آباد بوم
“Unto Caesar, the exalted lord of Rome, guardian of that march and prosperous realm.”
#12
سر نامه کرد آفرین از نخست
✦
گرانمایگی جز به یزدان نجست
“He opened the letter with praise, seeking true greatness from God alone.”
#13
خداوند گردنده خورشید و ماه
✦
کزویست پیروزی و دستگاه
“Lord of the turning sun and moon, from Whom comes victory and dominion.”
#14
که بیرون شد از راه گردان سپهر
✦
اگر جنگ جوید وگر داد و مهر
“Whosoever strays from the path of the spinning sky, whether he seeks battle or grace...”
#15
تو گر قیصری روم را مهتری
✦
مکن بیش با تازیان داوری
“'If you are Caesar and lord of Rome, dispute no further with the Arabs.'”
#16
وگر میش جویی ز چنگال گرگ
✦
گمانی بود کژ و رنجی بزرگ
“'To seek a ewe from the claws of a wolf is a false hope and a cause of great sorrow.'”
#17
وگر سوی منذر فرستی سپاه
✦
نمانم به تو لشکر و تاج و گاه
“'If you send an army against Mondhir, I shall leave you neither host, nor crown, nor throne.'”
#18
وگر زیردستی بود برمنش
✦
به شمشیر یابد ز من سرزنش
“'And if a subject grows arrogant of mind, he shall feel the chastisement of my sword.'”
#19
تو زان مرز یک رش مپیمای پای
✦
چو خواهی که پیمان بماند بجای
“'Do not step even a span into that territory if you desire the treaty to remain intact.'”
#20
وگر بگذری زین سخن بگذرم
✦
سر و گاه تو زیر پی بسپرم
“'And if you trespass beyond this warning, I shall crush your head and throne beneath my feet.'”
#21
درود خداوند دیهیم و زور
✦
بدان کو نجوید ببیداد شور
“'Peace from the Lord of crowns and power unto him who seeks no unrighteous strife!'”
#22
نهادند بر نامه بر مهر شاه
✦
سواری گزیدند زان بارگاه
“They placed the royal seal upon the missive and chose a courier from the court.”
#23
چنانچون ببایست چیره‌زبان
✦
جهاندیده و گرد و روشن‌روان
“One who was eloquent of speech, world-experienced, a brave warrior of bright spirit.”
#24
فرستاده با نامهٔ شهریار
✦
بیامد بر قیصر نامدار
“The envoy journeyed with the King's letter and came before the famous Caesar.”
#25
برو آفرین کرد و نامه بداد
✦
همان رای کسری برو کرد یاد
“He praised Caesar, presented the letter, and delivered Kasra's counsel.”
#26
سخنهاش بشنید و نامه بخواند
✦
بپیچید و اندر شگفتی بماند
“Caesar heard his words and read the letter; he writhed in anger and was filled with wonder.”
#27
ز گفتار کسری سرافزار مرد
✦
برو پر ز چین کرد و رخساره زرد
“At the words of Kasra, that proud man's brow wrinkled and his face turned pale.”
#28
نویسنده را خواند و پاسخ نوشت
✦
پدیدار کرد اندرو خوب و زشت
“He summoned his scribe and wrote a response, laying bare both the fair and the harsh.”
#29
سر خامه چون کرد رنگین بقار
✦
نخست آفرین کرد بر کردگار
“When he blackened the tip of his reed pen, he first offered praise to the Creator.”
#30
نگارندهٔ برکشیده سپهر
✦
کزویست پرخاش و آرام و مهر
“The Designer of the exalted heavens, from Whom comes battle, tranquility, and love.”
#31
به گیتی یکی را کند تاجور
✦
وزو به یکی پیش او با کمر
“Who crowns one in this world, while another stands girt in service before him.”
#32
اگر خود سپهر روان زان تست
✦
سر مشتری زیر فرمان تست
“'Even if the revolving sphere belongs to you, and Mercury's head obeys your command...'”
#33
به دیوان نگه کن که رومی‌نژاد
✦
به تخم کیان باژ هرگز نداد
“'Look at the court archives! Those of Roman blood NEVER paid tribute to the seed of the Kians!'”
#34
تو گر شهریاری نه من کهترم
✦
همان با سر و افسر و لشکرم
“'If you are a monarch, I am no lesser; I too possess a head, a crown, and a great host!'”
#35
چه بایست پذرفت چندین فسوس
✦
ز بیم پی پیل و آوای کوس
“'Why was it necessary to mock us so, with threats of elephant footsteps and the thunder of drums?'”
#36
بخواهم کنون از شما باژ و ساو
✦
که دارد به پرخاش با روم تاو
“'I shall now demand tribute and taxation from you! Who has the power to withstand Rome in war?'”
#37
به تاراج بردند یک چند چیز
✦
گذشت آن ستم برنگیریم نیز
“'You plundered a few goods for a time; that oppression is past, and we shall endure it no longer.'”
#38
ز دشت سواران نیزه‌وران
✦
برآریم گرد از کران تا کران
“'From the land of the spearmen, we shall raise dust from end to end!'”
#39
نه خورشید نوشین‌روان آفرید
✦
وگر بستد از چرخ گردان کلید
“'Nushin-rowan did not create the sun, nor did he snatch the keys from the turning sky!'”
#40
که کس را نخواند همی از مهان
✦
همه کام او یابد اندر جهان
“'That he deems no grandee his equal, believing every worldly desire must be his alone!'”
#41
فرستاده را هیچ پاسخ نداد
✦
به تندی ز کسری نیامدش یاد
“He gave no fitting reply to the envoy, remembering Kasra only in harsh bitterness.”
#42
چو مهر از بر نامه بنهاد گفت
✦
که با تو صلیب و مسیحست جفت
“When he set his seal upon the letter, he said: 'May the Cross and Christ be your companions!'”
#43
فرستاده با او نزد هیچ دم
✦
دژم دید پاسخ بیامد دژم
“The envoy spoke not another breath; seeing the grim response, he returned in sorrow.”
#44
بیامد بر شهر ایران چو گرد
✦
سخنهای قیصر همه یاد کرد
“He came unto the realm of Iran swift as dust, recounting all the words of Caesar.”
#45
چو برخواند آن نامه را شهریار
✦
برآشفت با گردش روزگار
“When the King read that missive, he burned with fury at the turns of time.”
#46
همه موبدان و ردان را بخواند
✦
ازان نامه چندی سخنها براند
“He summoned all the Zoroastrian priests and wise counselors, and spoke to them at length regarding that letter.”
#47
سه روز اندران بود با رای‌زن
✦
چه با پهلوانان لشکر شکن
“For three days he conferred with his advisors, as well as with the army-shattering champions.”
#48
چهارم بران راست شد رای شاه
✦
که راند سوی جنگ قیصر سپاه
“On the fourth day, the King's judgment was resolved: to march his host forth to war against Caesar.”
#49
برآمد ز در نالهٔ گاودم
✦
خروشیدن نای و روینیه خم
“From the palace gate arose the wail of cow-horn trumpets, the roaring of pipes, and the reverberation of brass cymbals.”
#50
به آرام اندر نبودش درنگ
✦
همی از پی راستی جست جنگ
“He brooked no delay in ease or rest, for he sought war solely in the pursuit of justice and truth.”
#51
سپه برگرفت و بنه برنهاد
✦
ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
“He mobilized the host and packed the baggage train, remembering God, the Giver of all goodness.”
#52
یکی گرد برشد که گفتی سپهر
✦
به دریای قیر اندر اندود چهر
“Such a cloud of dust arose that you would say the heavens had smeared their face in a sea of pitch.”
#53
بپوشید روی زمین را به نعل
✦
هوا یک سر از پرنیان گشت لعل
“The iron shoes of horses blanketed the face of the earth, while the air turned ruby-red like silk under the gleam of banners.”
#54
نبد بر زمین پشه را جایگاه
✦
نه اندر هوا باد را ماند راه
“Upon the earth there was no room even for a gnat, nor could the wind find a path through the thronging air.”
#55
ز جوشن سواران وز گرد پیل
✦
زمین شد به کردار دریای نیل
“With mail-clad horsemen and the dust raised by war-elephants, the earth turned dark and vast like the River Nile.”
#56
جهاندار با کاویانی درفش
✦
همی‌رفت با تاج و زرینه کفش
“The World-Possessor advanced beneath the Kavian Banner, crowned with sovereignty and shod in golden boots.”
#57
همی برشد آوازشان بر دو میل
✦
به پیش سپاه اندرون کوس و پیل
“The clamor of their march resounded for two leagues around, as war-drums and elephants led the army forward.”
#58
پس پشت و پیش اندر آزادگان
✦
همی‌رفته تا آذرابادگان
“Nobly born warriors marched both in the vanguard and the rear, continuing their journey until they reached Azarabadegan.”