#1
نگه کن که شادان برزین چه گفت
✦
بدانگه که بگشاد راز از نهفت
“Behold what Shadan-Barzin spoke, when he unveiled the secret from its concealment,”
#2
بدرگه شهنشاه نوشین‌روان
✦
که نامش بماناد تا جاودان
“At the court of Emperor Noshin-Ravan—may his immortal name endure for eternity!”
#3
ز هر دانشی موبدی خواستی
✦
که درگه بدیشان بیاراستی
“From every branch of knowledge he sought a Zoroastrian priest, adorning his court with their presence;”
#4
پزشک سخنگوی و کنداوران
✦
بزرگان وکارآزموده سران
“Eloquent physicians, valiant warriors, noblemen, and battle-tested leaders.”
#5
ابر هر دری ناموَر مهتری
✦
کجا هر سری را بُدی افسری
“Over every domain stood a renowned chieftain, where every head wore a crown of expertise.”
#6
پزشک سراینده برزوی بود
✦
به نیرو رسیده سخنگوی بود
“Borzouy was the royal court's eloquent physician, mighty in intellect and resonant in speech.”
#7
ز هر دانشی داشتی بهره‌ای
✦
به هر بهره‌ای در جهان شهره‌ای
“He possessed a share of every science, renowned across the world in every endeavor.”
#8
چنان بد که روزی به هنگام بار
✦
بیامد بر نامور شهریار
“Thus it happened one day during royal audience, he stepped before the glorious King,”
#9
چنین گفت کای شاه دانش‌پذیر
✦
پژوهنده و یافته یادگیر
“And said, 'O wisdom-loving King, seeker of truth, who retains all he learns!”
#10
من امروز در دفتر هندوان
✦
همی بنگریدم به روشن روان
“Today, with an enlightened spirit, I was perusing an Indian codex.”
#11
چنین بُد نبشته که بر کوه هند
✦
گیاییست چینی چو رومی پرند
“It was written therein that upon an Indian mountain grows a plant fine as Chinese or Roman silk,”
#12
که آن را چو گرد آورد رهنمای
✦
بیامیزد و دانش آرد بجای
“Which, when gathered by a knowledgeable guide, prepared and properly applied,”
#13
چو بر مُرده بپراگند بی‌گمان
✦
سخنگوی گردد هم اندر زمان
“If sprinkled upon the dead, they shall beyond doubt speak instantly!”
#14
کنون من بدستوری شهریار
✦
بپیمایم این راه دشوار خوار
“Now, with the monarch's command, I shall tread this arduous path as though it were easy,”
#15
بسی دانشی رهنمای آورم
✦
مگر کین شگفتی بجای آورم
“I shall bring knowledgeable guides, so that perchance I may accomplish this wonder.”
#16
تن مرده گر زنده گردد رواست
✦
که نوشین‌روان بر جهان پادشاست
“If a dead body turns living, it is fitting, for Noshin-Ravan reigns supreme over the world!'”
#17
بدو گفت شاه این نشاید بُدن
✦
مگر آزمون را بباید شدن
“The King answered him, 'This seems impossible; yet one must put it to the test.”
#18
ببر نامهٔ من برِ رای هند
✦
نگر تا که باشد بت‌آرای هند
“Take my letter to the Ray of India, and seek out whoever leads the idol-adorners of India.”
#19
بدین کار با خویشتن یارخواه
✦
همه یاری از بختِ بیدار خواه
“Seek helpers for this quest, and place all your reliance upon vigilant fortune.”
#20
اگر نوشگفتی شود در جهان
✦
که این گفته رمزی بود درنهان
“If a new wonder manifests in the world, this statement may well have been a secret cipher.'”
#21
ببر هرچ باید به نزدیک رای
✦
کزو بایدت بی‌گمان رهنمای
“'Take whatever is necessary to the Ray, for he must surely act as your guide.'”
#22
در گنج بگشاد نوشین‌روان
✦
ز چیزی که بُد درخور خسروان
“Noshin-Ravan opened the royal treasury of items worthy of kings,”
#23
ز دینار و دیبا و خز و حریر
✦
ز مهر و ز افسر ز مشک و عبیر
“Of dinars, brocades, silk, and sables; of signets, crowns, musk, and ambergris.”
#24
شتروار سیصد بیاراست شاه
✦
فرستاده برداشت آمد به راه
“The King arrayed three hundred camel-loads; the envoy took them and set out upon the road.”
#25
بیامد برِ رای و نامه بداد
✦
سرِ بارها پیش او برگشاد
“He came before the Ray, delivered the letter, and opened the loads before him.”
#26
چو برخواند آن نامهٔ شاه رای
✦
بدو گفت کای مرد پاکیزه رای
“When the Ray read the King's letter, he said to him, 'O pure-minded man,”
#27
ز کسری مرا گنج بخشیده نیست
✦
همه لشکر و پادشاهی یکیست
“My treasure is not denied to Khosrow; all my army and realm are as one with his.”
#28
ز داد و ز فرّ و ز اورند شاه
✦
وزان روشنی بخت و آن دستگاه
“Through the justice, glory, and majesty of the King, and his luminous fortune and power,”
#29
نباشد شگفت از جهاندار پاک
✦
که گر مردگان را برآرد ز خاک
“It would be no wonder if the holy Sovereign of the world raised the dead from the dust!”
#30
برهمن بکوه اندرون هرک هست
✦
یکی دارد این رای را با تو دست
“Whatever Brahmins dwell upon the mountain shall unite their efforts with yours.”
#31
بت‌آرای و فرخنده دستور من
✦
هم آن گنج و پرمایه گنجور من
“My idol-adorners, auspicious counselors, and my rich treasurer,”
#32
بد و نیک هندوستان پیش تست
✦
بزرگی مرا در کم و بیش تست
“All the good and evil of Hindustan stand open before you; my greatness lies in serving your needs.'”
#33
بیاراستندش به نزدیک رای
✦
یکی نامور چون ببایست جای
“They prepared a splendid lodging for him near the Ray, worthy of his stature,”
#34
خورشگر فرستاد هم خوردنی
✦
همان پوشش نغز و گستردنی
“Sending cooks with royal foods, and fine garments and carpets.”
#35
برفت آن شب و رای زد با ردان
✦
بزرگان قنّوج با بخردان
“That night passed, and the Ray took counsel with the nobles and wise men of Kannauj.”
#36
چو برزد سر از کوه رخشنده روز
✦
پدید آمد آن شمع گیتی‌فروز
“When radiant day rose above the mountain and that world-illuminating candle appeared,”
#37
پزشکان فرزانه را خواند رای
✦
کسی کو بدانش بُدی رهنمای
“The Ray summoned wise physicians and everyone skilled in guiding through knowledge.”
#38
چو برزوی بنهاد سر سوی کوه
✦
برفتند با او پزشکان گروه
“As Borzouy set his face toward the mountain, a group of physicians went alongside him.”
#39
پیاده همه کوهساران بپای
✦
بپیمود با دانشی رهنمای
“On foot they searched the entire mountain, guided by a knowledgeable mentor.”
#40
گیاها ز خشک و ز تر برگزید
✦
ز پژمرده و آنچ رخشنده دید
“He selected herbs dry and fresh, withered and radiant alike,”
#41
ز هرگونه دارو ز خشک و ز تر
✦
همی بر پراگند بر مرده بر
“And sprinkled every variety of dry and wet remedy upon corpses.”
#42
یکی مرده زنده نگشت از گیا
✦
همانا که سست آمد آن کیمیا
“Not a single corpse came back to life; indeed, that alchemy proved ineffective!”
#43
همه کوه بسپرد یک یک بپای
✦
ابر رنج او بر نیامد بجای
“He traversed the entire mountain foot by foot, yet no fruit came of his toil.”
#44
بدانست کان کار آن پادشاست
✦
که زنده است جاوید و فرمانرواست
“He realized that reviving the dead belongs only to the Almighty King, who lives eternally and commands all.”
#45
دلش گشت سوزان ز تشویر شاه
✦
هم از نامداران هم از رنج راه
“His heart burned with grief for the embarrassment before the King, the nobles, and the toil of the road,”
#46
وزان خواسته نیز کاورده بود
✦
ز گفتار بیهوده آزرده بود
“He was also aggrieved by the treasure he had spent, and troubled by such futile, baseless assertions.”
#47
ز کارِ نبشته ببُد تنگدل
✦
که آن مرد بیدانش و سنگدل
“His heart grew heavy over the written word, lamenting that an ignorant and callous man had set it down.”
#48
چرا خیره بر باد چیزی نبشت
✦
که بد بار آن رنج گفتار زشت
“Why had he written things vainly upon the wind, when the fruit of such ugly discourse was only toil?”
#49
چنین گفت زان پس بران بخردان
✦
که ای کاردیده ستوده ردان
“Thereupon he spoke to the wise men of India, saying: 'O experienced and praised leaders!'”
#50
که دانید داناتر از خویشتن
✦
کجا سرفرازد بدین انجمن
“'Do you know anyone wiser than yourselves who stands preeminent in this assembly?'”
#51
به پاسخ شدند انجمن همسخن
✦
که داننده پیرست ایدر کهن
“The gathering agreed in reply, saying: 'There is an ancient, wise elder among us here.'”
#52
به سال و خرد او ز ما مهترست
✦
به دانش ز هر مهتری بهترست
“'In years and wisdom he is greater than we, and in knowledge he surpasses every noble chief.'”
#53
چنین گفت برزوی با هندوان
✦
که ای نامداران روشن‌روان
“Then Borzuya said to the Indians: 'O renowned ones of enlightened mind!'”
#54
برین رنجها بر فزونی کنید
✦
مرا سوی او رهنمونی کنید
“'Add to your kindnesses in this arduous quest and guide me to his presence!'”
#55
مگر کان سخنگوی دانای پیر
✦
بدین کار باشد مرا دستگیر
“'Perhaps that eloquent and learned elder may become my helper in this mystery.'”
#56
ببردند برزوی را نزد اوی
✦
پراندیشه دل سر پر از گفت و گوی
“They conducted Borzuya to him, his heart full of anxious thought, his mind teeming with questions.”
#57
چو نزدیک او شد سخنگوی مرد
✦
همه رنجها پیش او یاد کرد
“When that eloquent physician drew near the sage, he recounted all the hardships he had endured,”
#58
ز کار نبشته که آمد پدید
✦
سخن‌ها که از کاردانان شنید
“Speaking of what was written in the text and the words he had heard from the sages.”
#59
بدو پیر دانا زبان برگشاد
✦
ز هر دانشی پیش او کرد یاد
“The wise elder opened his lips to speak and recalled before him every branch of knowledge:”
#60
که من در نبشته چنین یافتم
✦
بدان آرزو تیز بشتافتم
“'I too found such words written in books, and eagerly hastened to pursue that desire;'”
#61
چو زان رنجها برنیامد پدید
✦
ببایست ناچار دیگر شنید
“'When no result came from those labors, one was obliged perforce to interpret it differently.'”
#62
گیا چون سخن‌دان و دانش چو کوه
✦
که همواره باشد مر او را شکوه
“'The herb signifies the eloquent sage, and knowledge is like a mountain, ever possessing majesty and grandeur.'”
#63
تن مرده چون مرد بیدانشست
✦
که دانا به هر جای با رامشست
“'A dead body is like an ignorant man, whereas the sage finds peace and joy wherever he may be.'”
#64
به دانش بود بی‌گمان زنده مرد
✦
چو دانش نباشد ب گِردش مگرد
“'Without a doubt, a man is truly alive through knowledge; if knowledge be lacking, stay far away from him!'”
#65
چو مردم ز دانایی آید ستوه
✦
گیا چون کلیله‌ست و دانش چو کوه
“'When man grows weary of ignorance, the herb is like Kalila, and knowledge is like the mountain.'”
#66
کتابی به دانش نماینده راه
✦
بیابی چو جویی تو از گنج شاه
“'It is a book that shows the way to wisdom, which you shall find if you seek it in the King's treasury.'”
#67
چو بشنید برزوی زو شاد شد
✦
همه رنج بر چشم او باد شد
“When Borzuya heard this, he rejoiced, and all his past toil seemed as mere wind in his eyes.”
#68
بر او آفرین کرد و شد نزد شاه
✦
به کردار آتش بپیمود راه
“He offered blessings to the sage and went unto the King, traversing the road as swiftly as fire.”
#69
بیامد نیایش‌کنان پیش رای
✦
که تا جای باشد تو بادی به جای
“He came praising before the King (Rai), saying: 'So long as the world endures, may you abide in your place!'”
#70
کتابیست ای شاه گسترده کام
✦
که آن را به هندی کلیله‌ست نام
“'O King of glorious desires! There is a book named Kalila in the Indian tongue.'”
#71
به مهرست تا درج در گنج شاه
✦
به رای و به دانش نماینده راه
“'It lies sealed in a casket in the royal treasury, showing the path through counsel and wisdom.'”
#72
به گنجور فرمان دهد تا ز گنج
✦
سپارد به من گر ندارد به رنج
“'Command the treasurer to entrust it to me from the treasury, if it causes you no grief.'”
#73
دژم گشت زان آرزو جان شاه
✦
بپیچید برخویشتن چندگاه
“The King's heart grew troubled at that request, and for a while he wrestled with his thoughts.”
#74
به برزوی گفت این کس از ما نجُست
✦
نه اکنون نه از روزگار نخست
“He said to Borzuya: 'No one has ever sought this from us, neither now nor in times of old.'”
#75
ولیکن جهاندار نوشین‌روان
✦
اگر تن بخواهد ز ما یا روان
“'Yet if the world-ruler Noshirvan should demand from us our body or our very soul,'”
#76
نداریم ازو باز چیزی که هست
✦
اگر سرفرازست اگر زیردست
“'We would not withhold anything we possess, whether we be exalted or noble subjects.'”
#77
ولیکن بخوانی مگر پیش ما
✦
بدان تا روان بداندیش ما
“'Yet you must read it only in our presence, so that the soul of our malevolent enemies...'”
#78
نگوید به دل کان نبشتست کس
✦
بخوان و بدان و ببین پیش و پس
“'May not say in its heart that anyone copied it; read, comprehend, and consider every aspect!'”
#79
بدو گفت برزوی کای شهریار
✦
ندارم فزون ز آنچ گویی مدار
“Borzuya said to him: 'O King, I shall not go beyond whatever you command.'”
#80
کلیله بیاورد گنجور شاه
✦
همی‌بود او را نماینده راه
“The royal treasurer brought forth Kalila, and it served as a guiding light unto him.”
#81
هران در که از نامه برخواندی
✦
همه روز بر دل همی‌راندی
“Whatever chapter he read from the book, he pondered upon it in his heart all day long.”
#82
ز نامه فزون ز آنک بودیش یاد
✦
ز برخواندی نیز تا بامداد
“Beyond what he had committed to memory, he would continuously recite it until dawn.”
#83
همی‌بود شادان دل و تن درست
✦
بدانش همی جان روشن بشست
“His heart remained joyful and his body healthy; with wisdom he cleansed his luminous soul.”
#84
چو زو نامه رفتی به شاه جهان
✦
دری از کلیله نبشتی نهان
“Whenever a letter went from him to the King of the world, he secretly transcribed a chapter of Kalilah.”
#85
بدین چاره تا نامهٔ هندوان
✦
فرستاد نزدیک نوشین‌روان
“By this clever stratagem, he gradually dispatched the whole book of the Indians unto Nushin-Ravan.”
#86
بدین گونه تا پاسخ نامه دید
✦
که دریای دانش بر ما رسید
“Until he saw the reply to his message stating: 'The ocean of wisdom has arrived before us.'”
#87
ز ایوان بیامد به نزدیک رای
✦
بدستوری بازگشتن به جای
“He came forth from the palace before the Rai, seeking permission to depart for his homeland.”
#88
چو بگشاد دل رای بنواختش
✦
یکی خلعت هندویی ساختش
“When the Rai rejoiced in heart, he bestowed honors upon him and prepared a fine robe of Indian state for him.”
#89
دو یاره بهاگیر و دو گوشوار
✦
یکی طوق پرگوهر شاهوار
“Two precious armlets, a pair of earrings, and a royal collar studded with pearls.”
#90
هم از شارهٔ هندی و تیغ هند
✦
همه روی آهن سراسر پرند
“Along with Indian silks and Indian blades whose iron surface glistened like silk.”
#91
بیامد ز قنّوج برزوی شاد
✦
بسی دانشِ نو گرفته به یاد
“Borzouye departed joyously from Kannauj, having committed much new wisdom to memory.”
#92
ز ره چون رسید اندر آن بارگاه
✦
نیایش کنان رفت نزدیک شاه
“Arriving from his journey into that royal court, he approached the Shah offering humble praise.”
#93
بگفت آنچ از رای دید و شنید
✦
بجای گیا دانش آمد پدید
“He related all he had seen and heard from the Rai, revealing that wisdom had been found instead of herbs.”
#94
بدو گفت شاه ای پسندیده مرد
✦
کلیله روان مرا زنده کرد
“The Shah said to him: 'O praise-worthy man, Kalilah has brought my soul back to life!'”
#95
تو اکنون ز گنجور بستان کلید
✦
ز چیزی که باید بباید گزید
“'Take now the key from the treasurer, and select whatever your heart requires from the treasury.'”
#96
بیامد خرد یافته سوی گنج
✦
به گنجور بسیار ننمود رنج
“The wise man approached the treasury, yet caused little trouble for the treasurer.”
#97
درم بود و گوهر چپ و دست راست
✦
جز از جامهٔ شاه چیزی نخواست
“Though silver and jewels lay to his left and right, he sought nothing save a garment of the King.”
#98
گرانمایه دستی بپوشید و رفت
✦
بر گاه کسری خرامید تفت
“He put on a precious royal robe and departed, walking swiftly toward Kasra's throne.”
#99
چو آمد به نزدیک تختش فراز
✦
برو آفرین کرد و بردش نماز
“When he drew near to the royal throne, he showered blessings upon him and bowed in reverence.”
#100
بدو گفت پس نامور شهریار
✦
که بی بدره و گوهر شاهوار
“The renowned monarch then addressed him: 'Why without bags of gold and kingly gems...'”
#101
چرا رفتی ای رنج دیده ز گنج
✦
کسی را سزد گنج کو دید رنج
“'...didst thou leave the treasury, O toil-tested man? For the treasure belongs to him who bore the toil!'”
#102
چنین پاسخ آورد برزو بشاه
✦
که ای تاج تو برتر از چرخ ماه
“Borzouye gave answer thus to the Shah: 'O monarch whose crown rises higher than the moon!'”
#103
هرآنکس که او پوشش شاه یافت
✦
به بخت و به تخت مهی راه یافت
“'Whosoever obtains the robe of the King has attained good fortune and the seat of greatness.'”
#104
دگر آنک با جامهٔ شهریار
✦
ببیند مرا مرد ناسازگار
“'Furthermore, whenever a ill-wishing man beholds me clad in the garment of the monarch...'”
#105
دل بدسگالان شود تار و تنگ
✦
بماند رخ دوست با آب و رنگ
“'The heart of malice turns dark and narrow, while the face of the friend remains bright and exalted.'”
#106
یکی آرزو خواهم از شهریار
✦
که ماند ز من در جهان یادگار
“'I ask but one wish of the King, so that a memorial of me may endure in the world.'”
#107
چو بنویسد این نامه بوزرجمهر
✦
گشاید برین رنج برزوی چهر
“'When Bozorgmehr transcribes this book and turns his countenance toward Borzouye's toil...'”
#108
نخستین در از من کند یادگار
✦
به فرمان پیروزگر شهریار
“'May he dedicate the first chapter as a memorial to me, by the decree of the victorious monarch.'”
#109
بدان تا پس از مرگ من در جهان
✦
ز داننده رنجم نگردد نهان
“'So that after my passing, my hardship shall not remain hidden from men of wisdom in this world.'”
#110
بدو گفت شاه این بزرگ آرزوست
✦
بر اندازهٔ مرد آزاده‌خوست
“The Shah said to him: 'This is a noble wish, fitting for a man of free and noble heart.'”
#111
ولیکن به رنج تو اندر خورست
✦
سخن گرچه از پایگه برترست
“'Yet it is well deserved by thy labor, though the request itself exceeds ordinary rank.'”
#112
به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
✦
که این آرزو را نشاید نهفت
“The Shah then spoke to Bozorgmehr: 'It is not right that this desire be concealed or denied.'”
#113
نویسنده از کلک چون خامه کرد
✦
ز برزوی یک در سرِ نامه کرد
“The scribe wielded his reed pen like an artist's brush, placing a chapter for Borzouye at the opening of the book.”
#114
نبشت او بران نامهٔ خسروی
✦
نبود آن زمان خط جز پهلوی
“He wrote it down upon that royal volume; for in those days there was no script in Iran save Pahlavi.”
#115
همی‌بود با ارج در گنج شاه
✦
بدو ناسزا کس نکردی نگاه
“It remained honored within the Shah's treasury, and no unworthy person was permitted to gaze upon it.”
#116
چنین تا بتازی سخن راندند
✦
ورا پهلوانی همی‌خواندند
“Thus they rendered the book into Arabic speech, whereas formerly they had been accustomed to reading it in Pahlavi.”
#117
چو مامون روشن روان تازه کرد
✦
خور روز بر دیگر اندازه کرد
“When Ma'mun of enlightened soul refreshed the world, and measured the sun of each new day upon another,”
#118
دل موبدان داشت و رای کیان
✦
ببسته به هر دانشی بر میان
“He possessed the mind of Zoroastrian priests and the judgment of Kayanid kings, girding his loins in pursuit of every science.”
#119
کلیله به تازی شد از پهلوی
✦
بدین سان که اکنون همی‌بشنوی
“Thus Kalila was translated into Arabic from Pahlavi, in the very form that you hear today.”
#120
بتازی همی‌بود تا گاه نصر
✦
بدانگه که شد در جهان شاه نصر
“It remained in Arabic until the reign of King Nasr, when he became the sovereign ruler of the world.”
#121
گرانمایه بوالفضل دستور اوی
✦
که اندر سخن بود گنجور اوی
“His noble minister Bual-Fazl, who was the treasurer of eloquence and wisdom in his realm,”
#122
بفرمود تا پارسی و دری
✦
نبشتند و کوتاه شد داوری
“Commanded that it be translated into Persian and Dari, and thus all dispute and ambiguity came to an end.”
#123
وزان پس چو پیوسته رای آمدش
✦
بدانش خرد رهنمای آمدش
“Thereafter, when his resolve was firmly set, wisdom and knowledge became his guides.”
#124
همی‌خواست تا آشکار و نهان
✦
ازو یادگاری بود در جهان
“He desired that, both in secret and in public, a lasting memorial of his reign should remain in the world.”
#125
گزارنده را پیش بنشاندند
✦
همه نامه بر رودکی خواندند
“They brought the interpreter before him and recited the entire book aloud to Rudaki.”
#126
بپیوست گویا پراگنده را
✦
بسفت اینچنین در آگنده را
“The eloquent poet bound the scattered prose into verse, piercing such pearls filled with profound wisdom.”
#127
بدان کو سخن راند آرایشست
✦
چو ابله بود جای بخشایشست
“For him who utters eloquent speech it is an adornment; yet if a fool errs, there is room for forgiveness.”
#128
حدیث پراگنده بپراگند
✦
چو پیوسته شد جان و مغز آگند
“A scattered tale soon vanishes away; but once woven into verse, it fills the soul and mind with wisdom.”
#129
جهاندار تا جاودان زنده باد
✦
زمان و زمین پیش او بنده باد
“May the ruler of the world live forever, and may time and space remain obedient subjects before him.”
#130
از اندیشه دل را مدار ایچ تنگ
✦
که دوری تو از روزگار درنگ
“Grieve not your heart with heavy thoughts, for you are far removed from lasting long in this transient world.”
#131
گهی بر فراز و گهی بر نشیب
✦
گهی با مراد و گهی با نهیب
“At times upon the height, at times in the depth; now blessed with desire, and now beset by terror.”
#132
ازین دو یکی نیز جاوید نیست
✦
به بودن تو را راه امید نیست
“Neither of these two states shall endure forever; you have no cause to place your hope in endless living.”
#133
نگه کن کنون کار بوزرجمهر
✦
که از خاک بر شد به گردان سپهر
“Consider now the fate of Bozorgmehr, who rose from the humble dust up to the revolving heavens,”
#134
فراز آوریدش به خاک نژند
✦
همان کس که بردش به ابر بلند
“Yet the very One who raised him to the high clouds brought him down again to the wretched dust.”