بخش ۶۳ - داستان درنهادن شطرنج | میز خوانش حماسه

#1

چنین گفت موبد که یک روز شاه

✦

به دیبای رومی بیاراست گاه

#2

بیاویخت تاج از بر تخت عاج

✦

همه جای عاج و همه جای تاج

#3

همه کاخ پر موبد و مرزبان

✦

ز بلخ و ز بامین و ز کرزبان

#4

چنین آگهی یافت شاه جهان

✦

ز گفتار بیدار کارآگهان

#5

که آمد فرستادهٔ شاه هند

✦

ابا پیل و چتر و سواران سند

#6

شتروار بارست با او هزار

✦

همی راه جوید بر شهریار

#7

همانگه چو بشنید بیدار شاه

✦

پذیره فرستاد چندی سپاه

#8

چو آمد بر شهریار بزرگ

✦

فرستادهٔ نامدار و سترگ

#9

برسم بزرگان نیایش گرفت

✦

جهان آفرین را ستایش گرفت

#10

گهرکرد بسیار پیشش نثار

✦

یکی چتر و ده پیل با گوشوار

#11

بیاراسته چتر هندی به زر

✦

بدو بافته چند گونه گهر

#12

سر بار بگشاد در بارگاه

✦

بیاورد یک سر همه نزد شاه

#13

فراوان ببار اندرون سیم و زر

✦

چه از مشک و عنبر چه از عود تر

#14

ز یاقوت والماس وز تیغ هند

✦

همه تیغ هندی سراسر پرند

#15

ز چیزی که خیزد ز قنوج و رای

✦

زده دست و پای آوریده به جای

#16

ببردند یک سر همه پیش تخت

✦

نگه کرد سالار خورشید بخت

#17

ز چیزی که برد اندران رای رنج

✦

فرستاد کسری سراسر به گنج

#18

بیاورد پس نامه‌ای بر پرند

✦

نبشته بنوشین‌روان رای هند

#19

یکی تخت شطرنج کرده به رنج

✦

تهی کرده از رنج شطرنج گنج

#20

بیاورد پیغام هندی ز رای

✦

که تا چرخ باشد تو بادی به جای

#21

کسی کو بدانش برد رنج بیش

✦

بفرمای تا تخت شطرنج پیش

#22

نهند و ز هر گونه رای آورند

✦

که این نغز بازی به جای آورند

#23

بدانند هرمهره‌ای را به نام

✦

که گویند پس خانهٔ او کدام

#24

پیاده بدانند و پیل و سپاه

✦

رخ واسب و رفتار فرزین و شاه

#25

گراین نغز بازی به جای آورند

✦

درین کار پاکیزه رای آورند

#26

همان باژ و ساوی که فرمودشاه

✦

به خوبی فرستم بران بارگاه

#27

وگر نامداران ایران گروه

✦

ازین دانش آیند یک سر ستوه

#28

چو با دانش ما ندارند تاو

✦

نخواهند زین بوم و بر باژ و ساو

#29

همان باژ باید پذیرفت نیز

✦

که دانش به از نامبردار چیز

#30

دل و گوش کسری بگوینده داد

✦

سخنها برو کرد گوینده یاد

#31

نهادند شطرنج نزدیک شاه

✦

به مهره درون کرد چندی نگاه

#32

ز تختش یکی مهره از عاج بود

✦

پر از رنگ پیکر دگر ساج بود

#33

بپرسید ازو شاه پیروزبخت

✦

ازان پیکر ومهره ومشک وتخت

#34

چنین داد پاسخ که ای شهریار

✦

همه رسم و راه از در کارزار

#35

ببینی چویابی به بازیش راه

✦

رخ و پیل و آرایش رزمگاه

#36

بدو گفت یک هفته ما را زمان

✦

ببازیم هشتم به روشن‌روان

#37

یکی خرم ایوان بپرداختند

✦

فرستاده را پایگه ساختند

#38

رد وموبدان نماینده راه

✦

برفتند یک سر به نزدیک شاه

#39

نهادند پس تخت شطرنج پیش

✦

نگه کرد هریک ز اندازه بیش

#40

بجستند و هر گونه‌ای ساختند

✦

ز هر دست یکبارش انداختند

#41

یکی گفت وپرسید و دیگر شنید

✦

نیاورد کس راه بازی پدید

#42

برفتند یکسر پرآژنگ چهر

✦

بیامد برشاه بوزرجمهر

#43

ورا زان سخن نیک ناکام دید

✦

به آغاز آن رنج فرجام دید

#44

به کسری چنین گفت کای پادشا

✦

جهاندار و بیدار و فرمانروا

#45

من این نغز بازی به جای آورم

✦

خرد را بدین رهنمای آورم

#46

بدو گفت شاه این سخن کارتست

✦

که روشن‌روان بادی وتندرست

#47

کنون رای قنوج گوید که شاه

✦

ندارد یکی مرد جوینده راه

#48

شکست بزرگ است بر موبدان

✦

به در گاه و بر گاه و بر بخردان

#49

بیاورد شطرنج بوزرجمهر

✦

پراندیشه بنشست و بگشاد چهر

#50

همی‌جست بازی چپ و دست راست

✦

همی‌راند تا جای هریک کجاست

#51

به یک روز و یک شب چو بازیش یافت

✦

از ایوان سوی شاه ایران شتافت

#52

بدو گفت کای شاه پیروزبخت

✦

نگه کردم این مهره و مشک و تخت

#53

به خوبی همه بازی آمد به جای

✦

به بخت بلند جهان کدخدای

#54

فرستادهٔ شاه را پیش خواه

✦

کسی را که دارند ما را نگاه

#55

شهنشاه باید که بیند نخست

✦

یکی رزمگاهست گویی درست

#56

ز گفتار او شاد شد شهریار

✦

ورا نیک پی خواند و به روزگار

#57

بفرمود تا موبدان و ردان

✦

برفتند با نامور بخردان

#58

فرستاده رای را پیش خواند

✦

بران نامور پیشگاهش نشاند

#59

بدو گفت گوینده بوزرجمهر

✦

که ای موبد رای خورشید چهر

#60

ازین مهرها رای با توچه گفت

✦

که همواره با توخرد باد جفت

#61

چنین داد پاسخ که فرخنده‌رای

✦

چو از پیش او من برفتم ز جای

#62

مرا گفت کین مهرهٔ ساج و عاج

✦

ببر پیش تخت خداوند تاج

#63

بگویش که با موبد و رای‌زن

✦

بنه پیش و بنشان یکی انجمن

#64

گر این نغز بازی به جای آورند

✦

پسندیده و دلربای آورند

#65

همین بدره و برده و باژ و ساو

✦

فرستیم چندانک داریم تاو

#66

و گر شاه و فرزانگان این به جای

✦

نیارند روشن ندارند رای

#67

نباید که خواهد ز ما باژ و گنج

✦

دریغ آیدش جان دانا به رنج

#68

چو بیند دل و رای باریک ما

✦

فزونتر فرستد به نزدیک ما

#69

برتخت آن شاه بیداربخت

✦

بیاورد و بنهاد شطرنج وتخت

#70

چنین گفت با موبدان و ردان

✦

که‌ای نامور پاک دل بخردان

#71

همه گوش دارید گفتار اوی

✦

هم آن را هشیار سالار اوی

#72

بیاراست دانا یکی رزمگاه

✦

به قلب اندرون ساخته جای شاه

#73

چپ و راست صف برکشیده سوار

✦

پیاده به پیش اندرون نیزه دار

#74

هشیوار دستور در پیش شاه

✦

به رزم اندرونش نماینده راه

#75

مبارز که اسب افگند بر دو روی

✦

به دست چپش پیل پرخاشجوی

#76

وزو برتر اسبان جنگی به پای

✦

بدان تاکه آید به بالای رای

#77

چو بوزرجمهر آن سپه را براند

✦

همه انجمن درشگفتی بماند

#78

غمی شد فرستادهٔ هند سخت

✦

بماند اندر آن کار هشیار بخت

#79

شگفت اندرو مرد جادو بماند

✦

دلش را به اندیشه اندر نشاند

#80

که این تخت شطرنج هرگز ندید

✦

نه از کاردانان هندی شنید

#81

چگونه فراز آمدش رای این

✦

به گیتی نگیرد کسی جای این

#82

چنان گشت کسری ز بوزرجمهر

✦

که گفتی بدوبخت بنمود چهر

#83

یکی جام فرمود پس شهریار

✦

که کردند پرگوهر شاهوار

#84

یکی بدره دینار واسبی به زین

✦

بدو داد و کردش بسی آفرین

#85

بشد مرد دانا به آرام خویش

✦

یکی تخت و پرگار بنهاد پیش

#86

به شطرنج و اندیشهٔ هندوان

✦

نگه کرد و بفزود رنج روان

#87

خرد بادل روشن انباز کرد

✦

به اندیشه بنهاد برتخت نرد

#88

دومهره بفرمود کردن ز عاج

✦

همه پیکر عاج همرنگ ساج

#89

یکی رزمگه ساخت شطرنج وار

✦

دو رویه برآراسته کارزار

#90

دولشکر ببخشید بر هشت بهر

✦

همه رزمجویان گیرنده شهر

#91

زمین وار لشکر گهی چارسوی

✦

دوشاه گرانمایه و نیک خوی

#92

کم و بیش دارند هر دو به هم

✦

یکی از دگر برنگیرد ستم

#93

به فرمان ایشان سپاه از دو روی

✦

به تندی بیاراسته جنگجوی

#94

یکی را چوتنها بگیرد دو تن

✦

ز لشکر برین یک تن آید شکن

#95

به هرجای پیش وپس اندر سپاه

✦

گرازان دو شاه اندران رزمگاه

#96

همی این بران آن برین برگذشت

✦

گهی رزم کوه و گهی رزم دشت

#97

برین گونه تا بر که بودی شکن

✦

شدندی دو شاه و سپاه انجمن

#98

بدین سان که گفتم بیاراست نرد

✦

برشاه شد یک به یک یاد کرد

#99

وزان رفتن شاه برترمنش

✦

همانش ستایش همان سرزنش

#100

ز نیروی و فرمان و جنگ سپاه

✦

بگسترد و بنمود یک یک بشاه

#101

دل شاه ایران ازو خیره ماند

✦

خرد را باندیشه اندر نشاند

#102

همی‌گفت کای مرد روشن‌روان

✦

جوان بادی و روزگارت جوان

#103

بفرمود تا ساروان دو هزار

✦

بیارد شتر تا در شهریار

#104

ز باری که خیزد ز روم و ز چین

✦

ز هیتال و مکران و ایران زمین

#105

ز گنج شهنشاه کردند بار

✦

بشد کاروان از در شهریار

#106

چوشد بارهای شتر ساخته

✦

دل شاه زان کار پرداخته

#107

فرستادهٔ رای را پیش خواند

✦

ز دانش فراوان سخنها براند

#108

یکی نامه بنوشت نزدیک اوی

✦

پر از دانش و رامش و رنگ و بوی

#109

سر نامه کرد آفرین بزرگ

✦

به یزدان پناهش ز دیو سترگ

#110

دگر گفت کای نامور شاه هند

✦

ز دریای قنوج تا پیش سند

#111

رسیداین فرستادهٔ رای‌زن

✦

ابا چتر و پیلان بدین انجمن

#112

همان تخت شطرنج و پیغام رای

✦

شنیدیم و پیغامش امد بجای

#113

ز دانای هندی زمان خواستیم

✦

به دانش روان را بیاراستیم

#114

بسی رای زد موبد پاک‌رای

✦

پژوهید وآورد بازی به جای

#115

کنون آمد این موبد هوشمند

✦

به قنوج نزدیک رای بلند

#116

شتروار بار گران دو هزار

✦

پسندیده بار از در شهریار

#117

نهادیم برجای شطرنج نرد

✦

کنون تا به بازی که آرد نبرد

#118

برهمن فراوان بود پاک‌رای

✦

که این بازی آرد به دانش به جای

#119

ز چیزی که دید این فرستاده رنج

✦

فرستد همه رای هندی به گنج

#120

ور ایدون کجا رای با راهنمای

✦

بکوشند بازی نیاید به جای

#121

شتروار باید که هم زین شمار

✦

به پیمان کند رای قنوج بار

#122

کند بار همراه با بار ما

✦

چنینست پیمان و بازار ما

#123

چوخورشید رخشنده شد بر سپهر

✦

برفت از در شاه بوزرجمهر

#124

چو آمد ز ایران به نزدیک رای

✦

برهمن بشادی ورا رهنمای

#125

ابا بار با نامه وتخت نرد

✦

دلش پر ز بازار ننگ ونبرد

#126

چو آمد به نزدیکی تخت اوی

✦

بدید آن سر و افسر و بخت اوی

#127

فراوانش بستود بر پهلوی

✦

بدو داد پس نامهٔ خسروی

#128

ز شطرنج وز راه وز رنج رای

✦

بگفت آنچه آمد یکایک به جای

#129

پیام شهنشاه با او بگفت

✦

رخ رای هندی چوگل برشگفت

#130

بگفت آن کجا دید پاینده مرد

✦

چنان هم سراسر بیاورد نرد

#131

ز بازی و از مهره و رای شاه

✦

وزان موبدان نماینده راه

#132

به نامه دورن آنچه کردست یاد

✦

بخواند بداند نپیچد ز داد

#133

ز گفتار اوشد رخ شاه زرد

✦

چو بشنید گفتار شطرنج و نرد

#134

بیامد یکی نامور کدخدای

✦

فرستاده را داد شایسته‌جای

#135

یکی خرم ایوان بیاراستند

✦

می و رود و رامشگران خواستند

#136

زمان خواست پس نامور هفت روز

✦

برفت آنک بودند دانش فروز

#137

به کشور ز پیران شایسته مرد

✦

یکی انجمن کرد و بنهاد نرد

#138

به یک هفته آنکس که بد تیزویر

✦

ازان نامداران برنا و پیر

#139

همی‌بازجستند بازی نرد

✦

به رشک و برای وبه ننگ و نبرد

#140

بهشتم چنین گفت موبد به رای

✦

که این را نداند کسی سر زپای

#141

مگر با روان یار گردد خرد

✦

کزین مهره بازی برون آورد

#142

بیامد نهم روز بوزرجمهر

✦

پر از آرزو دل پرآژنگ چهر

#143

که کسری نفرمود ما را درنگ

✦

نباید که گردد دل شاه تنگ

#144

بشد موبدان را ازان دل دژم

✦

روان پر زغم ابروان پر زخم

#145

بزرگان دانا به یک سو شدند

✦

به نادانی خویش خستو شدند

#146

چو آن دید بنشست بوزرجمهر

✦

همه موبدان برگشادند چهر

#147

بگسترد پیش اندرون تخت نرد

✦

همه گردش مهرها یاد کرد

#148

سپهدار بنمود و جنگ سپاه

✦

هم آرایش رزم و فرمان شاه

#149

ازو خیره شد رای با رای‌زن

✦

ز کشور بسی نامدار انجمن

#150

همه مهتران آفرین خواندند

✦

ورا موبد پاک دین خواندند

#151

ز هر دانشی زو بپرسید رای

✦

همه پاسخ آمد یکایک به جای

#152

خروشی برآمد ز دانندگان

✦

ز دانش پژوهان وخوانندگان

#153

که اینت سخنگوی داننده مرد

✦

نه از بهر شطرنج و بازی نرد

#154

بیاورد زان پس شتر دو هزار

✦

همه گنج قنوح کردند بار

#155

ز عود و ز عنبر ز کافور و زر

✦

همه جامه وجام پیکر گهر

#156

ابا باژ یکساله از پیشگاه

✦

فرستاد یک سر به درگاه شاه

#157

یکی افسری خواست از گنج رای

✦

همان جامهٔ زر ز سر تا به پای

#158

بدو داد وچند آفرین کرد نیز

✦

بیارانش بخشید بسیار چیز

#159

شتر دو هزار آنک از پیش برد

✦

ابا باژ و هدیه مر او را سپرد

#160

یکی کاروان بد که کس پیش ازان

✦

نراند و نبد خواسته بیش ازان

#161

بیامد ز قنوج بوزرجمهر

✦

برافراخته سر بگردان سپهر

#162

دلی شاد با نامه شاه هند

✦

نبشته به هندی خطی بر پرند

#163

که رای و بزرگان گوایی دهند

✦

نه از بیم کزنیک رایی دهند

#164

که چون شاه نوشین‌روان کس ندید

✦

نه از موبد سالخورده شنید

#165

نه کس دانشی تر ز دستور اوی

✦

ز دانش سپهرست گنجور اوی

#166

فرستاده شد باژ یک ساله پیش

✦

اگر بیش باید فرستیم بیش

#167

ز باژی که پیمان نهادیم نیز

✦

فرستاده شد هرچ بایست چیز

#168

چو آگاهی آمد ز دانا به شاه

✦

که با کام و با خوبی آمد ز راه

#169

ازان آگهی شاد شد شهریار

✦

بفرمود تاهرک بد نامدار

#170

ز شهر و ز لشکر خبیره شدند

✦

همه نامداران پذیره شدند

#171

به شهر اندر آمد چنان ارجمند

✦

به پیروزی شهریار بلند

#172

به ایوان چو آمد به نزدیک تخت

✦

برو شهریار آفرین کرد سخت

#173

ببر در گرفتش جهاندار شاه

✦

بپرسیدش از رای وز رنج راه

#174

بگفت آنکجا رفت بوزرجمهر

✦

ازان بخت بیدار و مهر سپهر

#175

پس آن نامه رای پیروزبخت

✦

بیاورد و بنهاد در پیش تخت

#176

بفرمود تا یزدگرد دبیر

✦

بیامد بر شاه دانش‌پذیر

#177

چو آن نامه رای هندی بخواند

✦

یکی انجمن درشگفتی بماند

#178

هم از دانش و رای بوزرجمهر

✦

ازان بخت سالار خورشید چهر

#179

چنین گفت کسری که یزدان سپاس

✦

که هستم خردمند و نیکی‌شناس

#180

مهان تاج وتخت مرا بنده‌اند

✦

دل وجان به مهر من آگنده‌اند

#181

شگفتی‌تر از کار بوزرجمهر

✦

که دانش بدو داد چندین سپهر

#182

سپاس از خداوند خورشید وماه

✦

کزویست پیروزی و دستگاه

#183

برین داستان برسخن ساختم

✦

به طلخند و شطرنج پرداختم

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما