بخش ۶۲ - پندهای بزرجمهر در پایان | میز خوانش حماسه

#1

جهاندار یک روز بنشست شاد

✦

بزرگان داننده را بار داد

#2

سخن گفت خندان و بگشاد چهر

✦

بر تخت بنشست بوزرجمهر

#3

یکی آفرین کرد بر کردگار

✦

خداوند پیروز و پروردگار

#4

چنین گفت کای داور تازه‌روی

✦

که بر تو نیابد سخن زشت‌گوی

#5

خجسته شهنشاه پیروزگر

✦

جهاندار با دانش و با گهر

#6

نبشتم سخن چند بر پهلوی

✦

ابر دفتر و کاغذ خسروی

#7

سپردم به گنجور تا روزگار

✦

برآید بخواند مگر شهریار

#8

بدیدم که این گنبد دیرساز

✦

نخواهد همی لب گشادن به راز

#9

اگر مرد برخیزد از تخت بزم

✦

نهد بر کف خویش جان را برزم

#10

زمین را بپردازد از دشمنان

✦

شود ایمن از رنج آهرمنان

#11

شود پادشا بر جهان سر‌به‌سر

✦

بیابد سخنها همه دربدر

#12

شود دستگاهش چو خواهد فراخ

✦

کند گلشن و باغ و میدان و کاخ

#13

نهد گنج و فرزند گرد آورد

✦

بسی روز برآرزو بشمرد

#14

فراز آورد لشکر و خواسته

✦

شود کاخ و ایوانش آراسته

#15

گر ای دون که درویش‌باشد به رنج

✦

فراز آرد از هر سویی نام و گنج

#16

ز روی ریا هرچ گرد آورد

✦

ز صد سال بودنش برنگذرد

#17

شود خاک وبی‌بر شود رنج اوی

✦

به دشمن بماند همه گنج اوی

#18

نه فرزند ماند نه تخت و کلاه

✦

نه ایوان شاهی نه گنج و سپاه

#19

چو بشنید آن جستن و باد اوی

✦

ز گیتی نگیرد کسی‌یاد اوی

#20

بدین کار چون بگذرد روزگار

✦

ازو نام نیکی بود یادگار

#21

ز گیتی دوچیزیست جاوید بس

✦

دگر هرچ‌باشد نماند به کس

#22

سخن گفتن نغز و کردار نیک

✦

نگردد کهن تا جهان هست ایک

#23

بدین سان بود گردش روزگار

✦

خنک مرد با شرم و پرهیزگار

#24

مکن شهریارا گنه تا توان

✦

بویژه کزو شرم دارد روان

#25

بی‌آزاری و سودمندی گزین

✦

که اینست فرهنگ آیین و دین

#26

ز من یادگارست چندی سخن

✦

گمانم که هرگز نگردد کهن

#27

چو بگشاد روشن دل شهریار

✦

فراوان سخن کرد زو خواستار

#28

بدو گفت فرخ کدامست مرد

✦

که دارد دلی شاد بی‌باد سرد

#29

چنین گفت کانکو بود بیگناه

✦

نبردست آهرمن او را ز راه

#30

بپرسیدش از کژی و راه دیو

✦

ز راه جهاندار کیهان خدیو

#31

بدو گفت فرمان یزدان بهیست

✦

که اندر دوگیتی ازو فرهیست

#32

دربرتری راه آهرمنست

✦

که مرد پرستنده را دشمنست

#33

خنک درجهان مرد پیمان منش

✦

که پاکی وشرمست پیرامنش

#34

چوجانش تنش را نگهبان بود

✦

همه زندگانیش آسان بود

#35

بماند بدو رادی و راستی

✦

نکوبد درکژی وکاستی

#36

هران چیز کان بهره تن بود

✦

روانش پس از مرگ روشن بود

#37

ازین هر دو چیزی ندارد دریغ

✦

که بهر نیامست گر بهر تیغ

#38

کسی کو بود بر خرد پادشا

✦

روان را ندارد به راه هوا

#39

سخن نشنو ازمرد افزون منش

✦

که با جان روشن بود بدکنش

#40

چوخستو بیاید به دیگر سرای

✦

هم ایدر پر از درد ماند به جای

#41

کزین بگذری سفله آن را شناس

✦

که از پاک یزدان ندارد سپاس

#42

دریغ آیدش بهرهٔ تن ز تن

✦

شود ز آرزوها ببندد دهن

#43

همان بهر جانش که دانش بود

✦

نداند نه از دانشی بشنود

#44

بپرسید کسری که از کهتران

✦

کرا باشد اندیشهٔ مهتران

#45

چنین گفت کان کس که داناترست

✦

بهر آرزو بر تواناترست

#46

کدامست دانا بدوشاه گفت

✦

که دانش بود مرد را درنهفت

#47

چنین گفت کان کو به فرمان دیو

✦

نپردازد از راه کیهان خدیو

#48

ده‌اند اهرمن هم به نیروی شیر

✦

که آرند جان وخرد را به زیر

#49

بدو گفت کسری که ده دیو چیست

✦

کزیشان خرد را بباید گریست

#50

چنین داد پاسخ که آز و نیاز

✦

دو دیوند با زور و گردن فراز

#51

دگر خشم و رشک است و ننگ است و کین

✦

چو نمام و دوروی و ناپاک دین

#52

دهم آنک از کس ندارد سپاس

✦

به نیکی وهم نیست یزدان شناس

#53

بدو گفت ازین شوم ده باگزند

✦

کدامست آهرمن زورمند

#54

چنین داد پاسخ به کسری که آز

✦

ستمکاره دیوی بود دیرساز

#55

که او را نبینند خشنود ایچ

✦

همه درفزونیش باشد بسیچ

#56

نیاز آنک او را ز اندوه و درد

✦

همی کور بینند و رخساره زرد

#57

کزین بگذری خسروا دیو رشک

✦

یکی دردمندی بود بی‌پزشک

#58

اگر در زمانه کسی بی‌گزند

✦

به تندی شود جان او دردمند

#59

دگر ننگ دیوی بود با ستیز

✦

همیشه ببد کرده چنگال تیز

#60

دگر دیو کینست پرخشم وجوش

✦

ز مردم بتابد گه خشم هوش

#61

نه بخشایش آرد بروبر نه مهر

✦

دژآگاه دیوی پرآژنگ چهر

#62

دگر دیو نمام کو جز دروغ

✦

نداند نراند سخن با فروغ

#63

بماند سخن چین ودوروی دیو

✦

بریده دل از بیم کیهان خدیو

#64

میان دوتن کین وجنگ آورد

✦

بکوشد که پیوستگی بشکرد

#65

دگر دیو بی‌دانش وناسپاس

✦

نباشد خردمند و نیکی شناس

#66

به نزدیک او رای و شرم اندکیست

✦

به چشمش بدو نیک هردو یکیست

#67

ز دانا بپرسید پس شهریار

✦

که چون دیو با دل کند کارزار

#68

ببنده چه دادست کیهان خدیو

✦

که از کار کوته کند دست دیو

#69

چنین داد پاسخ که دست خرد

✦

ز کردار آهرمنان بگذرد

#70

خرد باد جان تو را رهنمون

✦

که راهی درازست پیش اندرون

#71

ز شمشیر دیوان خرد جوشنست

✦

دل وجان داننده زو روشنست

#72

گذشته سخن یاد دارد خرد

✦

به دانش روان را همی‌پرورد

#73

وگر خود بود آنک خوانیم خیم

✦

که با او ندارد دل از دیو بیم

#74

جهان خوش بود بردل نیک‌خوی

✦

نگردد بگرد در آرزوی

#75

سخنهای باینده گویم کنون

✦

که دلرا به شادی بود رهنمون

#76

همیشه خردمند و امیدوار

✦

نبیند جز از شادی روزگار

#77

نیندیشد از کار بد یک زمان

✦

ره راست گیرد نگیرد کمان

#78

دگر هر که خشنود باشد به گنج

✦

نیازد نیارد تنش را به رنج

#79

کسی کو به گنج و درم ننگرد

✦

همه روز او بر خوشی بگذرد

#80

دگر دین یزدان پرستست و بس

✦

به رنج و به گنج و به آزرم کس

#81

ز فرمان یزدان نگردد سرش

✦

سرشت بدی نیست هم گوهرش

#82

برین همنشانست پرهیز نیز

✦

که نفروشد او راه یزدان به چیز

#83

بدو گفت زین ده کدامست شاه

✦

سوی نیکویها نماینده راه

#84

چنین داد پاسخ که راه خرد

✦

ز هر دانشی بی‌گمان بگذرد

#85

همان خوی نیکوکه مردم بدوی

✦

بماند همه ساله با آب روی

#86

وزین گوهران گوهر استوار

✦

تن خشندی دیدم از روزگار

#87

وزیشان امیدست آهسته‌تر

✦

برآسوده از رنج و شایسته‌تر

#88

وزین گوهران آز دیدم به رنج

✦

که همواره سیری نیابد ز گنج

#89

بدو گفت شاه از هنرها چه به

✦

که گردد بدو مرد جوینده مه

#90

چنین داد پاسخ که هر کو ز راه

✦

نگردد بود با تنی بیگناه

#91

بیابد ز گیتی همه کام ونام

✦

از انجام فرجام و آرام و کام

#92

بپرسید ازو نامبردار گو

✦

کزین ده کدامین بود پیشرو

#93

چنین داد پاسخ به آواز نرم

✦

سخنهای دانش به گفتار گرم

#94

فزونی نجوید برین بر خرد

✦

خرد بی‌گمان برهنر بگذرد

#95

وزان پس ز دانا بپرسید مه

✦

که فرهنگ مردم کدامست به

#96

چنین داد پاسخ که دانش بهست

✦

خردمند خود برجهان برمهست

#97

که دانا بلندی نیازد به گنج

✦

تن خویش را دور دارد ز رنج

#98

ز نیروی خصمش بپرسید شاه

✦

که چون جست خواهی همی دستگاه

#99

چنین داد پاسخ که کردار بد

✦

بود خصم روشن‌روان و خرد

#100

ز دانا بپرسید پس دادگر

✦

که فرهنگ بهتر بوَد گر گهر

#101

چنین داد پاسخ بدو رهنمون

✦

که فرهنگ باشد ز گوهر فزون

#102

گهر بی هنر زار و خوارست و سست

✦

به فرهنگ باشد روان تندرست

#103

بدو گفت جان را زدودن بچیست

✦

هنرهای تن را ستودن بچیست

#104

بگویم کنون گفت‌ها سر‌به‌سر

✦

اگر یادگیری همه دربدر

#105

خرد مرد را خلعت ایزدیست

✦

ز اندیشه دورست و دور از بدیست

#106

هنرمند کز خویشتن در شگفت

✦

بماند هنر زو نباید گرفت

#107

همان خوش‌منش مردم خویش‌دار

✦

نباشد به چشم خردمند خوار

#108

اگر بخشش و دانش و رسم و داد

✦

خردمند گِرد آورد با نژاد

#109

بزرگی و افزونی و راستی

✦

همی‌گیرد از خوی بدکاستی

#110

ازان پس بپرسید کسری ازوی

✦

که ای نامور مرد فرهنگ‌جوی

#111

بزرگی به کوشش بوَد گر به بخت

✦

که یابد جهاندار ازو تاج و تخت

#112

چنین داد پاسخ که بخت و هنر

✦

چنانند چون جفت با یکدیگر

#113

چنان چون تن و جان که یارند و جفت

✦

تنومند پیدا و جان در نهفت

#114

همان کالبد مرد را پوششست

✦

اگر بخت بیدار در کوششست

#115

به کوشش نیاید بزرگی به جای

✦

مگر بخت نیکش بود رهنمای

#116

و دیگر که گیتی فسانه‌ست و باد

✦

چو خوابی که بیننده دارد به یاد

#117

چو بیدار گردد نبیند به چشم

✦

اگر نیکویی دید اگر درد و خشم

#118

دگر پرسشی برگشاد از نهفت

✦

بدانا ستوده کدامست گفت

#119

چنین داد پاسخ که شاهی که تخت

✦

بیاراید و زور یابد ز بخت

#120

اگر دادگر باشد و نیک‌نام

✦

بیابد ز گفتار و کردار کام

#121

بدو گفت کاندر جهان مستمند

✦

کدامست بد روز و ناسودمند

#122

چنین داد پاسخ که درویش زشت

✦

که نه کام یابد نه خرم بهشت

#123

بپرسید و گفتا که بدبخت کیست

✦

که همواره از درد باید گریست

#124

چنین داد پاسخ که داننده مرد

✦

که دارد ز کردار بد روی زرد

#125

بپرسید ازو گفت خرسند کیست

✦

به بیشی ز چیز آرزومند کیست

#126

چنین داد پاسخ که آنکس که مهر

✦

ندارد برین گرد گردان سپهر

#127

بدو گفت ما را چه شایسته‌تر

✦

چنین گفت کان کس که آهسته‌تر

#128

بپرسید ازو گفت آهسته کیست

✦

که بر تیز مردم بباید گریست

#129

چنین داد پاسخ که از عیب‌جوی

✦

نگر تا که پیچد سر از گفتگوی

#130

به نزدیک او شرم و آهستگی

✦

هنرمندی و رای و شایستگی

#131

بپرسید ازو نامور شهریار

✦

که از مردمان کیست امیدوار

#132

چنین گفت کان کس که کوشاترست

✦

دو گوشش بدانش نیوشاترست

#133

بپرسید ازو شهریار جهان

✦

از آگاهی نیک و بد در نهان

#134

چنین داد پاسخ که از آگهی

✦

فراوان بود کژ و مغزش تهی

#135

مگر آنک گفتند خاکست جای

✦

ندانم چه گویم ز دیگر سرای

#136

بدو گفت کسری که آباد شهر

✦

کدامست و ما زو چه داریم بهر

#137

چنین داد پاسخ که آبادجای

✦

ز داد جهاندار باشد به پای

#138

بپرسید کسری که بیدارتر

✦

پسندیده‌تر مرد و هشیارتر

#139

به گیتی کدامست با من بگوی

✦

که بفزاید از دانشش آبروی

#140

چنین داد پاسخ که دانای پیر

✦

که با آزمایش بود یادگیر

#141

بدو گفت کسری که رامش کراست

✦

که دارد به شادی همی پشت راست

#142

چنین داد پاسخ که هر کو ز بیم

✦

بوَد ایمن و باشدش زر و سیم

#143

بدو گفت ما را ستایش به چیست

✦

به نزدیک هرکس پسندیده کیست

#144

چنین داد پاسخ که او را نیاز

✦

بپوشد همی رشک با ننگ و آز

#145

همان رشک و کینش نباشد نهان

✦

پسندیده او باشد اندر جهان

#146

ز مرد شکیبا بپرسید شاه

✦

که از صبر دارد به سر بر کلاه

#147

چنین گفت کان کس که نومید گشت

✦

دل تیره‌رایش چو خورشید گشت

#148

دگر آنک روزش بباید شمرد

✦

به کار بزرگ اندرون دست برد

#149

بدو گفت غم در دل کیست بیش

✦

کز اندوه سیر آید از جان خویش

#150

چنین داد پاسخ که آنکو ز تخت

✦

بیفتاد و نومید گردد ز بخت

#151

بپرسید ازو شهریار بلند

✦

که از ما که دارد دلی دردمند

#152

چنین گفت کان کو خردمند نیست

✦

توانگر کش از بخت فرزند نیست

#153

بپرسید شاه از دل مستمند

✦

نشسته به گرم اندرون بی‌گزند

#154

بدو گفت با دانشی پارسا

✦

که گردد برو ابلهی پادشا

#155

بپرسید نومیدتر کس کدام

✦

که دارد توانایی و نیک‌نام

#156

چنین گفت کان کو ز کار بزرگ

✦

بیفتد بماند نژند و سترگ

#157

بپرسید ازو شاه نوشین‌روان

✦

که ای مرد دانا و روشن‌روان

#158

که دانی که بی‌نام و آرایشست

✦

که او از در مهر و بخشایشست

#159

بدو گفت مرد فراوان گناه

✦

گنهکار درویش و بی‌دستگاه

#160

بپرسید و گفتش که برگوی راست

✦

که تا از گذشته پشیمان کراست

#161

چنین داد پاسخ که آن تیره ترگ

✦

که بر سر نهد پادشا روز مرگ

#162

پشیمان شود دل کند پرهراس

✦

که جانش به یزدان بود ناسپاس

#163

و دیگر که کردار دارد بسی

✦

به نزدیک آن ناسپاسان کسی

#164

بپرسید و گفت ای خرد یافته

✦

هنرها یک اندر دگر بافته

#165

چه دانی کزو تن بود سودمند

✦

همان بر دل هر کسی ارجمند

#166

چنین داد پاسخ که ناتندرست

✦

که دل را جز از شادمانی نجست

#167

چو از درد روزی بسستی بود

✦

همه آرزو تندرستی بود

#168

بپرسید و گفتش که از آرزوی

✦

چه بیشست پیدا کن ای نیک‌خوی

#169

بدو گفت چون سرفرازی بود

✦

همه آرزو بی‌نیازی بود

#170

چو ازبی‌نیازی بود تندرست

✦

نباید جز از کام دل چیز جست

#171

ازان پس چنین گفت با رهنمون

✦

که بردل چه اندیشه آید فزون

#172

چنین داد پاسخ که ای را سه روی

✦

بسازد خردمند با راه‌جوی

#173

یکی آنک اندیشد از روز بد

✦

مگر بی‌گنه بر تنش بد رسد

#174

بترسد ز کار فریبنده دوست

✦

که با مغز جان خواهد و خون و پوست

#175

سه دیگر ز بیدادگر شهریار

✦

که بیگار بستاند از مرد کار

#176

چه نیکو بود گردش روزگار

✦

خردیافته مرد آموزگار

#177

جهان روشن و پادشا دادگر

✦

ز گردون نیابی فزون زین هنر

#178

بپرسیدش از دین و از راستی

✦

کزو دور باشد بدو کاستی

#179

بدو گفت شاها بدینی گرای

✦

کزو نگسلد یاد‌‌کرد خدای

#180

همان دوری از کژی و راه دیو

✦

بترس از جهانبان و کیهان خدیو

#181

به فرمان یزدان نهاده دو گوش

✦

وزیشان نباشد کسی با خروش

#182

ازان پس بپرسیدش از پادشا

✦

که فرماروانست بر پارسا

#183

کز ایشان کدامست پیروزبخت

✦

که باشد به گیتی سزاوار تخت

#184

چنین گفت کان کو بود دادگر

✦

خرد دارد و رای و شرم و هنر

#185

بپرسیدش از دوستان کهن

✦

که باشند هم کوشه و یک‌سخن

#186

چنین داد پاسخ که از مرد دوست

✦

جوانمردی و داد دادن نکوست

#187

نخواهد به تو بد به آزرم کس

✦

به سختی بود یار و فریادرس

#188

بدو گفت کسری کرا بیش دوست

✦

که با او یکی بود از مغز و پوست

#189

چنین داد پاسخ که از نیک‌دل

✦

جدایی نخواهد جز از دل‌گسل

#190

دگر آن کسی کو نوازنده‌تر

✦

نکوتر به کردار و سازنده‌تر

#191

بپرسید دشمن کرا بیشتر

✦

که باشد بدو بر بداندیش‌تر

#192

چنین داد پاسخ که برترمنش

✦

که باشد فراوان بدو سرزنش

#193

همان نیز کاو آز دارد درشت

✦

پرآژنگ رخساره و بسته مشت

#194

بپرسید تا جاودان دوست کیست

✦

ز درد جدایی که خواهد گریست

#195

چنین داد پاسخ که کردار نیک

✦

نخواهد جدا بودن از یار نیک

#196

چه ماند بدو گفت جاوید چیز

✦

که آن چیز کمی نگیرد بنیز

#197

چنین داد پاسخ که انباز مرد

✦

نه کاهد نه سوزد نه ترسد ز درد

#198

چنین گفت کین جان دانا بود

✦

که بر آرزوها توانا بود

#199

بدو گفت شاه ای خداوند مهر

✦

چه باشد به پهنا فزون از سپهر

#200

چنین گفت کان شاه بخشنده دست

✦

و دیگر دل مرد یزدان‌پرست

#201

بپرسید و گفتا چه با زیب‌تر

✦

کزان برفرازد خردمند سر

#202

چنین داد پاسخ که ای پادشا

✦

مده گنج هرگز بناپارسا

#203

چو کردار با ناسپاسان کنی

✦

همی خشت خشک اندر آب افگنی

#204

بدو گفت اندر چه چیزست رنج

✦

کزو کم شود مرد را آز گنج

#205

بدو داد پاسخ که ای شهریار

✦

همیشه دلت باد چون نوبهار

#206

پرستندهٔ شاه بدخو ز رنج

✦

نخواهد تن و زندگانی و گنج

#207

بپرسید و گفتش چه دیدی شگفت

✦

کزان برتر اندازه نتوان گرفت

#208

چنین گفت با شاه بوزرجمهر

✦

که یک سر شگفتست کار سپهر

#209

یکی مرد بینیم با دستگاه

✦

کلاهش رسیده بابر سیاه

#210

که او دست چپ را نداند ز راست

✦

ز بخشش فزونی نداند نه کاست

#211

یکی گردش آسمان بلند

✦

ستاره بگوید که چونست و چند

#212

فلک رهنمونش به سختی بود

✦

همه بهر او شوربختی بود

#213

گران‌تر چه دانی بدو گفت شاه

✦

چنین داد پاسخ که سنگ گناه

#214

بپرسید کز بتری کارها

✦

ز گفتارها هم ز کردارها

#215

کدامست با ننگ و با سرزنش

✦

که باشد ورا هر کسی بدکنش

#216

چنین داد پاسخ که زفتی ز شاه

✦

ستیهیدن مردم بی‌گناه

#217

توانگر که تنگی کند در خورش

✦

دریغ آیدش پوشش و پرورش

#218

زنانی که ایشان ندارند شرم

✦

بگفتن ندارند آواز نرم

#219

همان نیک‌مردان که تندی کنند

✦

وگر تنگ‌دستان بلندی کنند

#220

دروغ آنک بی‌رنگ و زشتست و خوار

✦

چه بر نابکار و چه بر شهریار

#221

به گیتی ز نیکی چه چیزست گفت

✦

که هم آشکارست و هم در نهفت

#222

کزو مرد داننده جوشن کند

✦

روان را بدان چیز روشن کند

#223

چنین داد پاسخ که کوشان بدین

✦

به گیتی نیابد جز از آفرین

#224

دگر آنک دارد ز یزدان سپاس

✦

بود دانشی مرد نیکی‌شناس

#225

بدو گفت کسری که کرده چه به

✦

چه ناکرده از شاه وز مرد مه

#226

چه بهتر کزو باز داریم چنگ

✦

گرفته چه بهتر ز بهر درنگ

#227

چه بهتر ز فرمودن و داشتن

✦

وگر مرد را خوار بگذاشتن

#228

به پاسخ نگه داشتن گفت خشم

✦

که از بیگناهان بخوابند چشم

#229

دگر آنک بیدار داری روان

✦

بکوشی تو در کارها تا توان

#230

فروهشته کین برگرفته امید

✦

بتابد روان زو به کردار شید

#231

ز کار بزه چند یابی مزه

✦

بیفگن مزه دور باش از بزه

#232

سپاس از خداوند خورشید و ماه

✦

که رَستم ز بوزرجمهر و ز شاه

#233

چو این کار دلگیرت آمد ببن

✦

ز شطرنج باید که رانی سخن

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما