#1
ز گیلان به راه مداین کشید
✦
شمار و کران سپه را ندید
“From Gilan he set forth on the road to Ctesiphon; none could see the boundary or count of his host.”
#2
به ره بر یکی لشکر بی‌کران
✦
پدید آمد از دور نیزه‌وران
“Along the way, an endless army of spear-bearing warriors appeared from afar.”
#3
سواری بیامد به کردار گرد
✦
که در لشکر گشن بد پای مرد
“A rider galloped forth like a dust-cloud, a stalwart warrior amid that great host.”
#4
پیاده شد از اسب و بگشاد لب
✦
چنین گفت کاین منذرست از عرب
“He dismounted from his steed, opened his lips, and said: 'This is Mundhir from Arabia.'”
#5
بیامد که بیند مگر شاه را
✦
ببوسد همی خاک درگاه را
“'He has come perchance to behold the Shah and to kiss the dust of his threshold.'”
#6
شهنشاه گفتا گر آید رواست
✦
چنان دان که این خانهٔ ما وراست
“The Shah of Shahs replied: 'If he comes, it is fitting; know that this house of ours is his as well.'”
#7
فرستاده آمد زمین بوس داد
✦
برفت و شنیده همه کرد یاد
“The envoy kissed the ground, departed, and recounted all that he had heard.”
#8
چو بشنید منذر که خسرو چه گفت
✦
برخساره خاک زمین را برفت
“When Mundhir heard what Khosrow had said, he rubbed his face upon the dust of the earth.”
#9
همانگه بیامد به نزدیک شاه
✦
همه مهتران برگشادند راه
“Forthwith he came before the Shah, and all the nobles cleared a path for him.”
#10
بپرسید زو شاه و شادی نمود
✦
ز دیدار او روشنایی فزود
“The Shah greeted him, showing delight, and brightness increased at the sight of him.”
#11
جهاندیده منذر زبان برگشاد
✦
ز روم وز قیصر همی‌کرد یاد
“World-wise Mundhir opened his tongue and spoke of Rome and of Caesar.”
#12
بدو گفت اگر شاه ایران تویی
✦
نگهدار پشت دلیران تویی
“He said to him: 'If thou art the Shah of Iran and the protector of the backs of brave men,'”
#13
چرا رومیان شهریاری کنند
✦
به دشت سواران سواری کنند
“'Why should the Romans play the sovereign and ride across the plain of spearmen?'”
#14
اگر شاه برتخت قیصر بود
✦
سزد کو سرافراز و مهتر بود
“'If the Shah sits above Caesar's throne, it is meet that he be exalted and paramount.'”
#15
چه دستور باشد گرانمایه شاه
✦
نبیند ز ما نیز فریادخواه
“'What order will the noble King give, so that no petitioner suffers further from them?'”
#16
سواران دشتی چو رومی سوار
✦
بیابند جوشن نیاید به کار
“'When the riders of the plain encounter Roman horsemen, chainmail will avail them nothing!'”
#17
ز گفتار منذر برآشفت شاه
✦
که قیصر همی‌برفرازد کلاه
“At Mundhir's words, the Shah grew wroth that Caesar should raise his helmet so high.”
#18
ز لشکر زبان‌آوری برگزید
✦
که گفتار ایشان بداند شنید
“From the army he chose an eloquent envoy who understood their tongue and speech.”
#19
بدو گفت ز ایدر برو تا بروم
✦
میاسای هیچ اندر آباد بوم
“He said to him: 'Go hence unto Rome; rest in no inhabited land along the way.'”
#20
به قیصر بگو گر نداری خرد
✦
ز رای تو مغز تو کیفر برد
“'Say unto Caesar: If thou hast no wisdom, thy brain shall pay the penalty for thy judgment.'”
#21
اگر شیر جنگی بتازد بگور
✦
کنامش کند گور و هم آب شور
“'If a warring lion attacks the wild ass, its lair shall become a grave and bitter water.'”
#22
ز منذر تو گر دادیابی بسست
✦
که او را نشست از بر هر کسست
“'If thou obtain justice from Mundhir, it is enough; for he sits above all others.'”
#23
چپ خویش پیدا کن از دست راست
✦
چو پیدا کنی مرز جویی رواست
“'Know thy left hand from thy right; once that is clear, then seeking borders is fit.'”
#24
چو بخشندهٔ بوم و کشور منم
✦
به گیتی سرافراز و مهتر منم
“'Since I am the granter of lands and realms, I am the exalted sovereign in the world.'”
#25
همه آن کنم کار کز من سزد
✦
نمانم که بادی بدو بروزد
“'I shall do all that is worthy of me; I will not suffer a foul wind to blow upon him.'”
#26
تو با تازیان دست یازی بکین
✦
یکی در نهان خویشتن را ببین
“'If thou stretch thy hand in enmity against the Arabs, look first into thy secret self!'”
#27
و دیگر که آن پادشاهی مراست
✦
در گاو تا پشت ماهی مراست
“'And furthermore, that kingdom is mine—from the depths of the Earth to the high skies!'”
#28
اگر من سپاهی فرستم بروم
✦
تو را تیغ پولاد گردد چو موم
“'If I send an army unto Rome, thy steel sword shall turn to soft wax!'”
#29
فرستاده از نزد نوشین‌روان
✦
بیامد به کردار باد دمان
“The envoy from Anushirvan sped away like a roaring wind.”
#30
بر قیصر آمد پیامش بداد
✦
بپیچید بی‌مایه قیصر ز داد
“He came before Caesar and delivered the message; the worthless Caesar turned away from justice.”
#31
نداد ایچ پاسخ ورا جز فریب
✦
همی دور دید از بلندی نشیب
“He gave him no answer save deceit, viewing the low depth as far from the height.”
#32
چنین گفت کز منذر کم خرد
✦
سخن باور آن کن که اندر خورد
“Thus he said: 'Believe only that word of foolish Mundhir which is fitting.'”
#33
اگر خیره منذر بنالد همی
✦
برین‌گونه رنجش ببالد همی
“'If Mundhir laments thus foolishly, his grievance will grow in vain like this;'”
#34
ور ای دون که از دشت نیزه‌وران
✦
نبالد کسی از کران تا کران
“'And if no one rises from the plain of spearmen from end to end,'”
#35
زمین آنک بالاست پهنا کنیم
✦
وزان دشت بی‌آب دریا کنیم
“'We shall flatten the mountains and turn that dry desert into a sea!'”
#36
فرستاده بشنید و آمد چو گرد
✦
شنیده سخنها همه یاد کرد
“The envoy heard this, returned like a dust-cloud, and recounted all the words he had heard.”
#37
برآشفت کسری بدستور گفت
✦
که با مغز قیصر خرد نیست جفت
“Kasra grew enraged and said to his minister: 'Caesar's brain is not paired with wisdom!'”
#38
من او را نمایم که فرمان کراست
✦
جهان جستن و جنگ و پیمان کراست
“'I shall show him who holds command, and to whom belong world-seeking, war, and covenants!'”
#39
ز بیشی وز گردن افراختن
✦
وزین کشتن و غارت و تاختن
“'From his pride, his arrogant neck-raising, and from all this killing, plundering, and raiding,'”
#40
پشیمانی آنگه خورد مرد مست
✦
که شب زیر آتش کند هر دو دست
“'A drunken man regrets his folly only when he puts both hands beneath the fire in the dark of night!'”