#1
وَزیر خردمند بر پای خاست
✦
چنین گفت کای خسرو داد و راست
“The wise minister stood upon his feet and spoke thus: 'O king of justice and truth!'”
#2
جهان از بداَندیش بی بیم گشت
✦
وَزین مرزها رنج و سختی گذشت
“'The world has become safe from malicious foes, and hardship and suffering have left these borders.'”
#3
مگر ناموَر شنگل از هندوان
✦
که از داد پیچیده دارد روان
“'Save for the renowned Shangal of the Hindus, who turns his soul away from justice.'”
#4
ز هندوستان تا در مرزِ چین
✦
ز دزدانْ پرآشوب دارد زمین
“'From Hindustan to the gates of China's border, he fills the earth with turmoil and thieves.'”
#5
به ایران همی دست یازَد به بد
✦
بدین داستان کارسازی سزَد
“'He stretches his hand toward Iran in malice; a remedy is fitting for such a matter.'”
#6
تو شاهی و شنگل نگهبانِ هند
✦
چرا باژ خواهد ز چین و زِ سِند
“'Thou art king, and Shangal is keeper of India; why should he demand tribute from China and Sind?'”
#7
بَراَندیش و تَدبیر آن بازجوی
✦
نبایَد که ناخوبی آید بِروی
“'Ponder and seek a plan for this affair, lest an unsightly turn of events come to pass.'”
#8
چو بشنید شاه آن پراندیشه شد
✦
جهان پیشِ او چون یکی بیشه شد
“When the King heard this, he grew deeply thoughtful; the world appeared before him like a dense forest.”
#9
چنین گفت کاین کارِ من در نهان
✦
بسازم نگویم به کس در جهان
“He said: 'I shall accomplish this matter in secret, telling no one in all the world.'”
#10
به تنها ببینم سپاه ورا
✦
همان رسمِ شاهی و گاه ورا
“'I shall see his army with my own eyes, as well as his royal custom and his throne.'”
#11
شَوَم پیشِ او چون فرستادگان
✦
نگویم به ایران به آزادگان
“'I shall go before him in the guise of envoys, revealing nothing to the nobles in Iran.'”
#12
بِشُد پاک‌دستور او با دبیر
✦
جزو هرکسی آنک بد ناگزیر
“Thereupon his pure minister went with the scribe, alongside those whose presence was indispensable.”
#13
بگفتند هرگونه از بیش و کم
✦
بِبُردَند قِرطاس و مشک و قلم
“They spoke of every matter, high and low, bringing forth paper, musk, and pen.”
#14
یکی نامه بنوشت پر پند و رای
✦
پر از دانش و آفرینِ خدای
“He wrote a letter filled with counsel and wisdom, laden with knowledge and praise of God.”
#15
سَرِ نامه کرد از نخست آفرین
✦
ز یزدان برآنکس که جست آفرین
“He began the heading of the epistle with praise of God, invoking Yazdan upon him who seeketh righteousness.”
#16
خداوندِ هست و خداوندِ نیست
✦
همه چیز جُفتَست و ایزد یکیست
“'Lord of existence and Lord of non-existence; all things are paired, and God alone is One.'”
#17
ز چیزی کجا او دهد بنده را
✦
پَرستنده و تاجِ دارنده را
“'From that which He bestoweth upon His servant—whether worshipper or crown-wearer.'”
#18
فزون از خرد نیست اندر جهان
✦
فروزنده کهتران و مهان
“'Naught in the world is higher than Wisdom, which illumineth both the humble and the great.'”
#19
هرآنکس که او شاد شد از خرد
✦
جهان را به کردارِ بد نسپرد
“'Whoever is rendered glad by Wisdom shall not surrender the world to evil deeds.'”
#20
پشیمان نشد هر که نیکی گزید
✦
که بد آب دانش نیارَد مَزید
“'He who chose goodness never repented, for the dark water of evil yields no increase to knowledge.'”
#21
رهانَد خرد مرد را از بلا
✦
مبادا کسی در بلا مبتلا
“'Wisdom delivereth man from calamity; may no person be afflicted with distress!'”
#22
نخستین نشانِ خرد آن بود
✦
که از بد همه‌ساله ترسان بود
“'The foremost sign of Wisdom is that one fears evil at all times.'”
#23
بداند تنِ خویش را در نهان
✦
به چَشمِ خرد جُست رازِ جَهان
“'He knoweth his own inner self, seeking the secret of the world through the eye of wisdom.'”
#24
خرد افسرِ شهریاران بُوَد
✦
همان زیورِ نامداران بُوَد
“'Wisdom is the crown of sovereigns, as well as the ornament of the renowned.'”
#25
بداند بد و نیک مردِ خرد
✦
بکوشد به داد و بپیچد ز بد
“'The wise man discerneth good and evil; he striveth for justice and turneth away from wickedness.'”
#26
تو اندازهٔ خود ندانی همی
✦
روان را به خون در نشانی همی
“'Thou knowest not thine own measure, and thus drowning thy soul in blood.'”
#27
اگر تاجدارِ زمانه منم
✦
به خوبی و زشتی بهانه منم
“'If I am the crown-wearer of the age, I am the measure for both good and ill.'”
#28
تو شاهی کنی کِی بُوَد راستی
✦
پدید آید از هر سوی کاستی
“'Thou claimest kingship, yet where is justice? Defect and loss appear from every side.'”
#29
نه آیینِ شاهان بُوَد تاختن
✦
چُنین با بَداَندیشگان ساختن
“'It is not the custom of kings to raid thus, or to league with evil-minded conspirators.'”
#30
نیای تو ما را پَرَستَنده بود
✦
پدر پیشِ شاهانِ ما بَنده بود
“'Thy ancestor was our worshipper; thy father was a servant before our kings.'”
#31
کس از ما نبودَند همداستان
✦
که دیر آمدی باژِ هندوستان
“'None of us ever agreed that the tribute of Hindustan should be delayed.'”
#32
نگه کن کنون روزِ خاقانِ چین
✦
که از چین بیامد به ایران زمین
“'Look now upon the fate of the Khagan of China, who came from China into the land of Iran.'”
#33
به تاراج داد آنکِ آورده بود
✦
بپیچید زان بد که خود کرده بود
“'He gave to plunder all that he had brought, and repented of the evil he had wrought.'”
#34
چُنین هم همی بینم آیینِ تو
✦
همان بخشش و فَرِه دینِ تو
“'I perceive thy custom to be the same, as well as thy bounty and the glory of thy faith.'”
#35
مرا سازِ جنگست و هم خواسته
✦
همان لشکرِ یکدل آراسته
“'Mine are the implements of war and treasure, as well as an adorned, single-hearted host.'”
#36
تُرا با دلیرانِ من پای نیست
✦
به هند اندرون لشکر آرای نیست
“'Thou hast no power to withstand my champions, nor is there in India a commander to marshal an army.'”
#37
تو اندر گمانی زِ نیروی خویش
✦
همی پیشِ دریا بَری جویِ خویش
“'Thou art deluded concerning thine own strength, leading thy tiny brook before the roaring sea.'”
#38
فرستادم اینک فرستاده‌ای
✦
سخن‌گویِ با دانش آزاده‌ای
“'Behold, I have sent an envoy—an eloquent, wise, and noble messenger.'”
#39
اگر باژ بفرست اگر جنگ را
✦
به بی‌دانشی سخت کن تنگ را
“'Send thou either tribute or war; make not thy narrow space tighter through foolishness.'”
#40
ز ما باد بر جانِ آنکس دُرود
✦
که داد و خرد باشدش تار و پود
“'Blessings from us upon the soul of him whose warp and weft are woven of justice and wisdom.'”
#41
چو خَط از نسیمِ هوا گشت خُشک
✦
نوشتند و بَر وی پَراگَند مُشک
“When the script grew dry in the breeze of the air, they sealed it and scattered musk upon it.”
#42
به عنوانَش بَر نامِ بهرام کرد
✦
که دادَش سَرِ هَر بَدی رام کرد
“Upon its superscription they put the name of Bahram, whose justice brought every evil low.”
#43
که تاجِ کیان یافت از یزدگرد
✦
به خرداد ماه اندرون روزِ اَرْد
“'Who received the crown of the Kians from Yazdegerd, on the day of Ord in the month of Khordad.'”
#44
سِپَهدارِ مَرز و نِگهدارِ بوم
✦
ستانندهٔ باژِ سَقلاب و روم
“'Commander of the borderland, guardian of the realm, exactor of tribute from Saqlab and Rome.'”
#45
به نزدیک شَنگل نگهبان هند
✦
ز دریای قَنوج تا مرزِ سند
“'To the presence of Shangal, keeper of India, from the Sea of Qannuj to the border of Sind.'”