🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی بهرام گور

❖
45 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳۰ - هشدار وزیر از سرکشی شنگل، عزم نهان بهرام و نامهٔ باژ یا جنگ به هند
در روزگاری که گیتی از تیرگی بداندیشان آرمیده بود و رنج و دشواری از مرزهای ایران‌زمین رخت بربسته بود، وزیر خردمند بهرام گور بر پای خاست و شهریار را از خطری پنهان آگاه ساخت. او از شنگل، پادشاه هندوان، سخن راند؛ کسی که سر از داد و فرمانبرداری پیچیده، راه‌ها را بر دزدان و آشوبگران گشوده و حتی از چین و سند باژ می‌طلبد. وزیر شاه را هشدار داد که مبادا غفلت از این سرکشی، زیانی بر شوکت ایران وارد آورد.

چو اندیشهٔ این امر بر دل بهرام نشست، جهان بر او همچون بیشه‌ای تیره و پرراز گشت. شاه تصمیمی شگرف و پنهانی گرفت: او تصمیم گرفت خود در کسوت فرستاده‌ای بی‌نام و نشان روانهٔ هند شود تا سپاه، دربار و رسم شاهی شنگل را از نزدیک بسنجد، بی آنکه سرّ خویش را بر آزادگان ایران آشکار کند.

پس بهرام دستور و دبیر هوشمند خویش را فراخواند و بر قیرطاس، مشک و قلم خواست تا نامه‌ای فخیم به نام دادار جهان بنویسند. نامه با ستایش یزدان پاک آغاز گشت؛ پروردگاری که یکی است و همتا ندارد، آفرینندهٔ هست و نیست، و بخشندهٔ بهترین گوهر گیتی یعنی خرد. بهرام در نامه بر ارزشمندی عقل پای فشرد؛ چرا که خرد افسر شهریاران و زیور نامداران است و دارندهٔ آن هرگز جهان را به کردار بد نمی‌سپارد.

آنگاه شاه ایران لبهٔ تیز سخن را متوجه شنگل ساخت و او را به سبب غرور بی‌جا و نادانی‌اش نکوهش کرد. بهرام به او یادآور شد که نیاکان و پدران شنگل همواره بنده و گوش‌به‌فرمان شاهان کیانی و ایرانی بوده‌اند. وی سرنوشت شوم خاقان چین را به رخ شنگل کشید؛ همان که به گستاخی به ایران تاخت اما سرانجام با خواری و تیره روزی شکست خورد و تارومار گشت.

شاه ساسانی در پایان نامه، بهرام‌گور را ستایشگر داد و دارندهٔ سپاهی یکدل و گنجی آراسته خواند که پهناورتر از پندار شنگل است. او به حاکم هند هشدار داد که جوی کوچک خویش را پیش دریای خروشان ایران نیاورد و میان دو راه یکی را برگزیند: یا پرداخت باژ و سرپردگی به آیین داد، یا آماده شدن برای نبردی سهمگین. نامه چون نگاشته شد، به مشک معطر گردید و با عنوان شهریار ساسانی، کشندهٔ ستم و گیرندهٔ باژ از روم و سقلاب، رو به سوی شنگل، حاکم قنوج و سند، فرستاده شد.
#1
وَزیر خردمند بر پای خاست
✦
چنین گفت کای خسرو داد و راست
#2
جهان از بداَندیش بی بیم گشت
✦
وَزین مرزها رنج و سختی گذشت
#3
مگر ناموَر شنگل از هندوان
✦
که از داد پیچیده دارد روان
#4
ز هندوستان تا در مرزِ چین
✦
ز دزدانْ پرآشوب دارد زمین
#5
به ایران همی دست یازَد به بد
✦
بدین داستان کارسازی سزَد
#6
تو شاهی و شنگل نگهبانِ هند
✦
چرا باژ خواهد ز چین و زِ سِند
#7
بَراَندیش و تَدبیر آن بازجوی
✦
نبایَد که ناخوبی آید بِروی
#8
چو بشنید شاه آن پراندیشه شد
✦
جهان پیشِ او چون یکی بیشه شد
#9
چنین گفت کاین کارِ من در نهان
✦
بسازم نگویم به کس در جهان
#10
به تنها ببینم سپاه ورا
✦
همان رسمِ شاهی و گاه ورا
#11
شَوَم پیشِ او چون فرستادگان
✦
نگویم به ایران به آزادگان
#12
بِشُد پاک‌دستور او با دبیر
✦
جزو هرکسی آنک بد ناگزیر
#13
بگفتند هرگونه از بیش و کم
✦
بِبُردَند قِرطاس و مشک و قلم
#14
یکی نامه بنوشت پر پند و رای
✦
پر از دانش و آفرینِ خدای
#15
سَرِ نامه کرد از نخست آفرین
✦
ز یزدان برآنکس که جست آفرین
#16
خداوندِ هست و خداوندِ نیست
✦
همه چیز جُفتَست و ایزد یکیست
#17
ز چیزی کجا او دهد بنده را
✦
پَرستنده و تاجِ دارنده را
#18
فزون از خرد نیست اندر جهان
✦
فروزنده کهتران و مهان
#19
هرآنکس که او شاد شد از خرد
✦
جهان را به کردارِ بد نسپرد
#20
پشیمان نشد هر که نیکی گزید
✦
که بد آب دانش نیارَد مَزید
#21
رهانَد خرد مرد را از بلا
✦
مبادا کسی در بلا مبتلا
#22
نخستین نشانِ خرد آن بود
✦
که از بد همه‌ساله ترسان بود
#23
بداند تنِ خویش را در نهان
✦
به چَشمِ خرد جُست رازِ جَهان
#24
خرد افسرِ شهریاران بُوَد
✦
همان زیورِ نامداران بُوَد
#25
بداند بد و نیک مردِ خرد
✦
بکوشد به داد و بپیچد ز بد
#26
تو اندازهٔ خود ندانی همی
✦
روان را به خون در نشانی همی
#27
اگر تاجدارِ زمانه منم
✦
به خوبی و زشتی بهانه منم
#28
تو شاهی کنی کِی بُوَد راستی
✦
پدید آید از هر سوی کاستی
#29
نه آیینِ شاهان بُوَد تاختن
✦
چُنین با بَداَندیشگان ساختن
#30
نیای تو ما را پَرَستَنده بود
✦
پدر پیشِ شاهانِ ما بَنده بود
#31
کس از ما نبودَند همداستان
✦
که دیر آمدی باژِ هندوستان
#32
نگه کن کنون روزِ خاقانِ چین
✦
که از چین بیامد به ایران زمین
#33
به تاراج داد آنکِ آورده بود
✦
بپیچید زان بد که خود کرده بود
#34
چُنین هم همی بینم آیینِ تو
✦
همان بخشش و فَرِه دینِ تو
#35
مرا سازِ جنگست و هم خواسته
✦
همان لشکرِ یکدل آراسته
#36
تُرا با دلیرانِ من پای نیست
✦
به هند اندرون لشکر آرای نیست
#37
تو اندر گمانی زِ نیروی خویش
✦
همی پیشِ دریا بَری جویِ خویش
#38
فرستادم اینک فرستاده‌ای
✦
سخن‌گویِ با دانش آزاده‌ای
#39
اگر باژ بفرست اگر جنگ را
✦
به بی‌دانشی سخت کن تنگ را
#40
ز ما باد بر جانِ آنکس دُرود
✦
که داد و خرد باشدش تار و پود
#41
چو خَط از نسیمِ هوا گشت خُشک
✦
نوشتند و بَر وی پَراگَند مُشک
#42
به عنوانَش بَر نامِ بهرام کرد
✦
که دادَش سَرِ هَر بَدی رام کرد
#43
که تاجِ کیان یافت از یزدگرد
✦
به خرداد ماه اندرون روزِ اَرْد
#44
سِپَهدارِ مَرز و نِگهدارِ بوم
✦
ستانندهٔ باژِ سَقلاب و روم
#45
به نزدیک شَنگل نگهبان هند
✦
ز دریای قَنوج تا مرزِ سند

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: