🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی بهرام گور

❖
94 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۶ - تأمل بهرام گور در مرگ، کشتن شیران به شمشیر در جز و فرمان داد
در بهار دلفروز، بهرام گور فرمان داد تا تخت شاهنشاهی را به باغی آراسته آورند و زیر درختی گلفشان برپا دارند. شاه جام می بر دست گرفت و با خردمندان و پهلوانان به بزم نشست. اما در میان شادمانی، نگاه او به ناپایداری گیتی افتاد؛ با رای‌زن خویش از مرگ گفت که سان‌بین همگان است و سرانجام خاک تاریک، آرامگاه سران و درویشان خواهد بود. بهرام یادآور شد که از گیتی تنها نام نیکی می‌ماند و گنج‌های زر برای دیگران به جای خواهد گذاشت. او اندیشید که چون سی و هشت سال از عمرش گذشته و مرز چهل‌سالگی نادیده نزدیک می‌شود، باید شادمانی را با یاد خدای یگانه و پلاس‌پوشی در پیشگاه یزدان پیوند زند؛ با این حال بر آن شد تا دو سال دیگر را به شادمانی و نخچیر بگذراند.

چون باد شهریور بوزید و مهرگان فرا رسید، شاه آراسته به جامه‌های خز، عزم دشت «جز» کرد؛ دشتی پُر از گزهای بلند و گوران ستبر و شیران غران. بهرام با ده هزار سوار شمشیرزن و لشکری مجهز به راه‌افتاد. پیشروان پیش از لشکر چاه‌ها کندند و بر آن‌ها چرخ‌ها آراستند تا آشامیدنی سپاه تامین گردد. چون شاه به بیشه رسید، بیابان را پر از گور و غرش شیران دید. شب را به میگساری گذراند و چون خورشید سر برزد، به بیشه تاخت. شیر ژیانی که از شکار گور سیر شده بود، از بیشه بیرون پرید و به شاه حمله برد. بهرام گرز و تیر را کنار نهاد و گفت که برای نبرد با شیر تنها به شمشیر دست می‌برد تا دلیری‌اش بر همگان آشکار گردد. او با یک ضربت تیغ، شیر نر را از سر تا میان به دو نیم کرد و جفتش را نیز که خروش‌کنان درآمد، با خنجری بر گردن از پای درآورد.

موبد فرزانه شاه را اندرز داد که خود را در خطر جنگ تن‌به‌تن با شیران نیندازد، چرا که او اکنون شهریار تمام ایران است و حفظ جانش بر گیتی واجب است. بهرام پند موبد را شنید و با آفرین لشکر به پرده‌سرا بازگشت. شب‌هنگام بر خوان زرین نشستند و شاه جام بلورین به دست گرفت و از نیاکان یاد کرد؛ از اردشیر بابکان که بنیاد داد و شاهی را نو کرد، به نیکی یاد ساخت و اسکندر روم را به سبب ویرانی ایران و کشتن ۳۶ شهریار نفرین کرد و فرهمندی فریدون دادگر را ستود. آنگاه بهرام جارچیان خوش‌آواز را بفرستاد تا در میان سپاه جار زنند که هیچ کس از لشکر حق ندارد دست به مال و دیبا و زر مردم جز و برقوه دراز کند یا به کشتزارها و درختان میوه آسیبی رساند؛ هر سواری که تعدی کند، بر اسپ نگونسار بسته و به آتشکده آذرگشسپ فرستاده خواهد شد تا به زندان افتد و غرامت دهد. با این دادگری، دشت و بازار جز چون نگارخانه چین ایمن و پررونق گشت.
#1
بفرمود تا تخت شاهنشهی
✦
به باغ بهار اندر آرد رهی
#2
به فرمان ببردند پیروزه تخت
✦
نهادند زیر گلفشان درخت
#3
می و جام بردند و رامشگران
✦
به پالیز رفتند با مهتران
#4
چنین گفت با رای‌زن شهریار
✦
که خرم به مردم بود روزگار
#5
به دخمه درون بس که تنها شویم
✦
اگرچند با برز و بالا شویم
#6
همه بسترد مرگ دیوانها
✦
به پای آورد کاخ و ایوانها
#7
ز شاه و ز درویش هر کو بمرد
✦
ابا خویشتن نام نیکی ببرد
#8
ز گیتی ستایش به ما بر بس است
✦
که گنج درم بهر دیگر کس است
#9
بی‌آزاری و راستی بایدت
✦
چو خواهی که این خورده نگزایدت
#10
کنون سال من رفت بر سی و هشت
✦
بسی روز بر شادمانی گذشت
#11
چو سال جوان بر کشد بر چهل
✦
غم روز مرگ اندر آید به دل
#12
چو یک موی گردد به سر بر سپید
✦
بباید گسستن ز شادی امید
#13
چو کافور شد مشک معیوب گشت
✦
به کافور بر تاج ناخوب گشت
#14
همی بزم و بازی کنم تا دو سال
✦
چو لختی شکست اندر آید به یال
#15
شوم پیش یزدان بپوشم پلاس
✦
نباشم ز گفتار او ناسپاس
#16
به شادی بسی روز بگذاشتم
✦
ز بادی که بد بهره برداشتم
#17
کنون بر گل و نار و سیب و بهی
✦
ز می جام زرین ندارم تهی
#18
چو بینم رخ سیب بیجاده رنگ
✦
شود آسمان همچو پشت پلنگ
#19
برومند و بویا بهاری بود
✦
می سرخ چون غمگساری بود
#20
هوا راست گردد نه گرم و نه سرد
✦
زمین سبزه و آبها لاژورد
#21
چو با مهرگانی بپوشیم خز
✦
به نخچیر باید شدن سوی جز
#22
بدان دشت نخچیر کاری کنیم
✦
که اندر جهان یادگاری کنیم
#23
کنون گردن گور گردد ستبر
✦
دل شیر نر گیرد و رنگ ببر
#24
سگ و یوز با چرغ و شاهین و باز
✦
نباید کشیدن به راه دراز
#25
که آن جای گرزست و تیر و کمان
✦
نباشیم بی‌تاختن یک زمان
#26
بیابان که من دیده‌ام زیر جز
✦
شده چون بن نیزه بالای گز
#27
بران جایگه نیز یابیم شیر
✦
شکاری بود گر بمانیم دیر
#28
همی بود تا ابر شهریوری
✦
برآمد جهان شد پر از لشکری
#29
ز هر گوشه‌ای لشکری جنگجوی
✦
سوی شاه ایران نهادند روی
#30
ازیشان گزین کرد گردنکشان
✦
کسی کو ز نخچیر دارد نشان
#31
بیاورد لشکر به دشت شکار
✦
سواران شمشیر زن ده هزار
#32
ببردند خرگاه و پرده‌سرای
✦
همان خیمه و آخر و چارپای
#33
همه زیردستان به پیش سپاه
✦
برفتند هرجای کندند چاه
#34
بدان تا نهند از بر چاه چرخ
✦
کنند از بر چرخ چینی سطرخ
#35
پس لشکر اندر همی تاخت شاه
✦
خود و ویژگان تا به نخچیرگاه
#36
بیابان سراسر پر از گور دید
✦
همه بیشه از شیر پرشور دید
#37
چنین گفت که‌اینجا شکار منست
✦
که از شیر بر خاک چندین تنست
#38
بخسپید شادان‌دل و تن‌درست
✦
که فردا بباید مرا شیر جست
#39
کنون می گساریم تا چاک روز
✦
چو رخشان شود هور گیتی فروز
#40
نخستین به شمشیر شیر افگنیم
✦
همان اژدهای دلیر افگنیم
#41
چو این بیشه از شیر گردد تهی
✦
خدنگ مرا گور گردد رهی
#42
ببود آن شب و بامداد پگاه
✦
سوی بیشه رفتند شاه و سپاه
#43
همانگاه بیرون خرامید شیر
✦
دلاور شده خورده از گور سیر
#44
به یاران چنین گفت بهرام گرد
✦
که تیر و کمان دارم و دست برد
#45
ولیکن به شمشیر یازم به شیر
✦
بدان تا نخواند مرا نادلیر
#46
بپوشید تر کرده پشمین قبای
✦
به اسپ نبرد اندر آورد پای
#47
چو شیر اژدها دید بر پای خاست
✦
ز بالا دو دست اندر آورد راست
#48
همی خواست زد بر سر اسپ اوی
✦
بزد پاشنه مرد نخچیر جوی
#49
بزد بر سر شیر شمشیر تیز
✦
سبک جفت او جست راه گریز
#50
ز سر تا میانش به دو نیم کرد
✦
دل نره شیران پر از بیم کرد
#51
بیامد دگر شیر غران دلیر
✦
همی جفت او بچه پرورد زیر
#52
بزد خنجری تیز بر گردنش
✦
سر شیر نر کنده شد از تنش
#53
یکی گفت که‌ای شاه خورشید چهر
✦
نداری همی بر تن خویش مهر
#54
همه بیشه شیرند با بچگان
✦
همه بچگان شیر مادر مکان
#55
کنون باید آژیر بودن دلیر
✦
که در مهرگان بچه دارد به زیر
#56
سه فرسنگ بالای این بیشه است
✦
به یک سال اگر شیرگیری به دست
#57
جهان هم نگردد ز شیران تهی
✦
تو چندین چرا رنج بر تن نهی
#58
چو بنشست بر تخت شاه از نخست
✦
به پیمان جز از چنگ شیران نجست
#59
کنون شهریاری به ایران تراست
✦
به گور آمدی جنگ شیران چراست
#60
بدو گفت شاه ای خردمند پیر
✦
به شبگیر فردا من و گور و تیر
#61
سواران گردنکش اندر زمان
✦
نکردند نامی به تیر و کمان
#62
اگر داد مردی بخواهیم داد
✦
به گوپال و شمشیر گیریم یاد
#63
بدو گفت موبد که مرد سوار
✦
نبیند چو تو گرد در کارزار
#64
که چشم بد از فر تو دور باد
✦
نشست تو در گلشن و سور باد
#65
به پرده‌سرای آمد از بیشه شاه
✦
ابا موبد و پهلوان سپاه
#66
همی خواند لشکر برو آفرین
✦
که بی‌تو مبادا کلاه و نگین
#67
به خرگاه شد چون سپه بازگشت
✦
ز دادنش گیتی پرآواز گشت
#68
یکی دانشی مرزبان پیشکار
✦
به خرگاه نو بر پراگنده خار
#69
نهادند کافور و مشک و گلاب
✦
بگسترد مشک از بر جای خواب
#70
همه خیمه‌ها خوان زرین نهاد
✦
برو کاسه آرایش چین نهاد
#71
بیاراست سالار خوان از بره
✦
همه خوردنیها که بد یکسره
#72
چو نان خورده شد شاه بهرام گور
✦
بفرمود جامی بزرگ از بلور
#73
که آرد پری‌چهرهٔ میْ گسار
✦
نهد بر کف دادگر شهریار
#74
چنین گفت که‌آن شهریار اردشیر
✦
که برنا شد از بخت او مرد پیر
#75
سر مایه او بود ما کهتریم
✦
اگر کهتری را خود اندر خوریم
#76
به رزم و به بزم و به رای و به خوان
✦
جز او را جهاندار گیتی مخوان
#77
بدانگه که اسکندر آمد ز روم
✦
به ایران و ویران شد این مرز و بوم
#78
کجا ناجوانمرد بود و درشت
✦
چو سی و شش از شهریاران بکشت
#79
لب خسروان پر ز نفرین اوست
✦
همه روی گیتی پر از کین اوست
#80
کجا بر فریدون کنند آفرین
✦
بر اوی‌ست نفرین ز جویای کین
#81
مبادا جز از نیکویی در جهان
✦
ز من در میان کهان و مهان
#82
بیارید گفتا مُنادیگری
✦
خوش آواز و از نامداران سری
#83
که گردد سراسر به گرد سپاه
✦
همی برخروشد به بی‌راه و راه
#84
بگوید که بر کوی بر شهر جَز
✦
گر از گوهر و زر و دیبا و خز
#85
چنین تا به خاشاک ناچیز پست
✦
بیازد کسی ناسزاوار دست
#86
بر اسپش نشانم ز پس کرده روی
✦
ز ایدر کشان با دو پرخاشجوی
#87
دو پایش ببندند در زیر اسپ
✦
فرستمش تا خان آذرگشسپ
#88
نیایش کند پیش آتش به خاک
✦
پرستش کند پیش یزدان پاک
#89
بدان کس دهم چیز او را که چیز
✦
ازو بستد و رنج او دید نیز
#90
وگر اسپ در کشت‌زاری کند
✦
ور آهنگ بر میوه‌داری کند
#91
ز زندان نیابد به سالی رها
✦
سوار سرافراز گر بی‌بها
#92
همان رنج ما بس گزیده‌ست بهر
✦
بیاییم و آزرده گردند شهر
#93
برفتند بازارگانان شهر
✦
ز جزّ و ز برقوه مردم دو بهر
#94
بیابان چو بازار چین شد ز بار
✦
بر آن‌سو که بد لشکر شهریار

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: