🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی بهرام گور

❖
63 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲۹ - بخشش کشور بر پهلوانان، نکوهش بیداد یزدگرد و پیمان داد شاه با زیردستان
چون بهرام گور از سامان دادن به کارزار رومیان و استوار ساختن مرزها آسوده‌خاطر گشت، اندیشه خویش را معطوف به آراستن امور سپاه و کشورداری نمود. او فرمان داد تا موبد دانا و رای‌زن، بزرگان و نامداران ایران‌زمین را به مجلسی شکوهمند فراخواند. در این انجمن، بهرام با سخاوتی بی‌مانند پهنه زمین را میان پهلوانان رزم‌آور بخش کرد؛ زر و سیم، اسبان بادپا، نگین‌های شاهوار و کلاه‌های سروری به بزرگان بخشید و به گران‌مایگان نژاده، تاج و تخت و ولایت داد، تا آن‌که جهان سراسر از داد و راستی آکنده شد و کهان و مهان شادمان گشتند. هر آن‌کس را که دستی در بیداد داشت یا سخن تلخ و نادادگرانه می‌گفت، از پیشگاه خویش براند و بی‌بهره ساخت.

پس از آن، بهرام‌شاه روی به موبدان و پاک‌دلان بخرد نمود و چنین گوهر افشانی کرد: «ای دانایان پرهنر! سرگذشت جهان را یاد آورید و در کردار شاهان پیشین، اعم از دادگر و ستم‌پیشه، نیک بنگرید. چه بسیار شاهانی که به سبب ستم و آز، دستشان از شوکت تهی گشت و تنشان از آسایش محروم ماند. در روزگار پادشاهان بداندیش، جهان در بیم و هراس می‌سوخت و دل نیک‌مردان دو نیم بود؛ دست‌ها به تبهکاری آلوده گشته و کسی را پروا و کوشش ایزدی نبود. کسی بر اهل و عیال خویش ایمنی نداشت و دل پارسایان پر از دردهای جانکاه بود؛ دست دیو ستم همه‌جا گشوده و امید خلق از پروردگار گسسته گشته بود.»

بهرام سپس افزود: «سرآمد همه نیکی‌ها و مهارکننده بدی‌ها، دانش و خردمندی و کوششِ آگاهانه است و بار سنگین مسئولیت دادگری، مستقیم بر گردن شهریار نهاده شده تا کژی از راستی بازشناخته شود. اگر پدر من، یزدگرد، دست به بیداد دراز کرد، بدانید که خردمند و پاک و یزدان‌پرس نبود؛ از کردارش شگفت‌زده نشوید، چرا که دل روشنش به تیرگی و رنگ آتش گرایید. بنگرید که جمشید و کاووس‌شاه چون از راه راستی پیوند گسستند و پیرو دیو شدند، چه بر سرشان آمد! پدر من نیز بر همان راه تباه گام نهاد و جان تیره‌اش در آب نابخردی غرق شد. زیردستانش از تندی و درشتی او به جان آمدند و بسیاری نابود گشتند. اینک او رفته و تنها نامی زشت از خود به یادگار گذاشته است و هیچ‌کس بر او آفرین نمی‌فرستد. با این حال، ما بر روان او آفرین می‌خوانیم و امید داریم که جانش در آن جهان دچار کیفر و کین نگردد.»

آنگاه بهرام‌شاه پیمانی جاودان با حاضران بست و گفت: «اکنون که بر تخت شهریاری تکیه زده‌ام، از دادار جهان نیرو می‌طلبم تا در آشکار و نهان با زیردستان به مدارا رفتار کنیم و از خاک سیاه، مشک سارا پدید آوریم؛ چنان‌که چون روزگارم به سر آید و تنم با خاک جفت گردد، دست هیچ ستمدیده‌ای بر دامن من نباشد. شما نیز جامه راستی بر تن کنید و دل از هرگونه کاستی و ناپاکی بشویید؛ زیرا از دهقان و تازی و رومی، هیچ کس از مادر جاویدان نزاده و سرانجام همگان مرگ است. مرگ چون شیری ژیان به سراغ همگان می‌آید و هیچ کس را یارای گریز از چنگال او نیست؛ مرگ حتی شیر درنده و اژدهای مهیب را خوار و تباه می‌سازد. کجا رفتند شاهنشاهان تاجدار؟ کجایند آن بزرگان و سواران گردن‌کش و پری‌چهرگان جهان؟ همگی چهره در خاک تیره کشیدند. پس بیایید دست به پاکی و نیکی زنیم و جهان را به کردار بد نیالاییم.»

شاهنشاه سپس خشم و خط‌نشان خود را برای کارگزاران ستمگر آشکار ساخت و سوگند یاد کرد: «به یزدان دارنده که به من فرّ ایزدی و تاج و تخت بخشیده سوگند، که اگر کارگزار یا دیوانی‌ای به اندازه یک مشت خاک بر فرودستی ستم روا دارد یا زیان رساند، تنش را بر آتش می‌سوزانم و پیراهنش را بر دار می‌آویزم! اگر در شب تاریک، دزدی از مستمندی پلاسی برباید، من از گنج شاهی دیبای گرانبها به تاوانش می‌فرستم تا دل غمگینش از رنج پاک شود. اگر گوسفندی در شب تاریک و برفی از رمه‌ای بربوده شود، اسبی پرمایه به تاوان صاحبش می‌دهم و منت بر او نمی‌نهم. اگر در نبرد با دشمنان، سواری خسته و زخمی گردد، زر و درم یک‌ساله به او می‌دهم و فرزندانش را در اندوه نمی‌گذارم.»

بهرام‌شاه در ادامه رهنمودهای دادگرانه خویش فرمان داد که دهقانان و مردم خراجی نپردازند، کسی آسیب به گاوان ورز و کشاورزی نرساند و حرمت آتشکده‌ها و هیربدان پاس داشته شود. او از حاضران خواست تا دل کودکان بی‌سرپرست را نشکنند، از اندیشه‌های دیوانی دوری گزینند و جوانان و پیران را گرامیدارد. چون نامداران و موبدان این سخنان فخیم و دادگرانه را از بهرام‌شاه شنیدند، اشک شوق از دیدگان فرو ریختند، بانگ آفرین و ثنا برآوردند و او را پادشاه حقیقی زمین و سایه پروردگار خواندند.
#1
چو از کار رومی بپردخت شاه
✦
دلش گشت پیچان ز کار سپاه
#2
بفرمود تا موبد رای‌زن
✦
بشد با یکی نامدار انجمن
#3
ببخشید روی زمین سربسر
✦
ابر پهلوانان پرخاشخر
#4
درم داد و اسپ و نگین و کلاه
✦
گرانمایه را کشور و تاج و گاه
#5
پر از راستی کرد یکسر جهان
✦
وزو شادمانه کهان و مهان
#6
هرانکس که بیداد بد دور کرد
✦
به نادادن چیز و گفتار سرد
#7
وزان پس چنین گفت با موبدان
✦
که ای پرهنر پاک‌دل بخردان
#8
جهان را ز هرگونه دارید یاد
✦
ز کردار شاهان بیداد و داد
#9
بسی دست شاهان ز بیداد و آز
✦
تهی ماند و هم تن ز آرام و ناز
#10
جهان از بداندیش در بیم بود
✦
دل نیک‌مردان به دو نیم بود
#11
همه دست کرده به کار بدی
✦
کسی را نبد کوشش ایزدی
#12
نبد بر زن و زاده کس پادشا
✦
پر از غم دل مردم پارسا
#13
به هر جای گستردن دست دیو
✦
بریده دل از بیم گیهان خدیو
#14
سر نیکویها و دست بدیست
✦
در دانش و کوشش بخردیست
#15
همه پاک در گردن پادشاست
✦
که پیدا شود زو همه کژ و راست
#16
پدر گر به بیداد یازید دست
✦
نبد پاک و دانا و یزدان‌پرست
#17
مدارید کردار او بس شگفت
✦
که روشن دلش رنگ آتش گرفت
#18
ببینید تا جم و کاوس شاه
✦
چه کردند کز دیو جستند راه
#19
پدر همچنان راه ایشان بجست
✦
به آب خرد جان تیره نشست
#20
همه زیردستانش پیچان شدند
✦
فراوان ز تندیش بیجان شدند
#21
کنون رفت و زو نام بد ماند و بس
✦
همی آفرین او نیابد ز کس
#22
ز ما باد بر جان او آفرین
✦
مبادا که پیچد روانش ز کین
#23
کنون بر نشستم بر گاه اوی
✦
به مینو کشد بی‌گمان راه اوی
#24
همی خواهم از کردگار جهان
✦
که نیرو دهد آشکار و نهان
#25
که با زیردستان مدارا کنیم
✦
ز خاک سیه مشک سارا کنیم
#26
که با خاک چون جفت گردد تنم
✦
نگیرد ستمدیده‌ای دامنم
#27
شما همچنین چادر راستی
✦
بپوشید شسته دل از کاستی
#28
که جز مرگ را کس ز مادر نزاد
✦
ز دهقان و تازی و رومی نژاد
#29
به کردار شیرست آهنگ اوی
✦
نپیچد کسی گردن از چنگ اوی
#30
همان شیر درنده را بشکرد
✦
به خواری تن اژدها بسپرد
#31
کجا آن سر و تاج شاهنشهان
✦
کجا آن بزرگان و فرخ مهان
#32
کجا آن سواران گردنکشان
✦
کزیشان نبینم به گیتی نشان
#33
کجا ان پری چهرگان جهان
✦
کزیشان بدی شاد جان مهان
#34
هرانکس که رخ زیر چادر نهفت
✦
چنان دان که گشتست با خاک جفت
#35
همه دست پاکی و نیکی بریم
✦
جهان را به کردار بد نشمریم
#36
به یزدان دارنده کو داد فر
✦
به تاج و به تخت و نژاد و گهر
#37
که گر کارداری به یک مشک خاک
✦
زیان جوید اندر بلند و مغاک
#38
هم‌انجا بسوزم به آتش تنش
✦
کنم بر سر دار پیراهنش
#39
وگر در گذشته ز شب چند پاس
✦
بدزدد ز درویش دزدی پلاس
#40
به تاوانش دیبا فرستم ز گنج
✦
بشویم دل غمگنان را ز رنج
#41
وگر گوسفندی برند از رمه
✦
به تیره شب و روزگار دمه
#42
یکی اسپ پرمایه تاوان دهم
✦
مبادا که بر وی سپاسی نهم
#43
چو با دشمنم کارزاری بود
✦
وزان جنگ خسته سواری بود
#44
فرستمش یکساله زر و درم
✦
نداریم فرزند او را دژم
#45
ز دادار دارنده یکسر سپاس
✦
که اویست جاوید نیکی‌شناس
#46
به آب و به آتش میازید دست
✦
مگر هیربد مرد آتش‌پرست
#47
مریزید هم خون گاوان ورز
✦
که ننگست در گاو کشتن به مرز
#48
ز پیری مگر گاو بیکار شد
✦
به چشم خداوند خود خوار شد
#49
نباید ز بن کشت گاو زهی
✦
که از مرز بیرون شود فرهی
#50
همه رای با مرد دانا زنید
✦
دل کودک بی‌پدر مشکنید
#51
از اندیشهٔ دیو باشید دور
✦
گه جنگ دشمن مجویید سور
#52
اگر خواهم از زیردستان خراج
✦
ز دارنده بیزارم و تخت عاج
#53
اگر بدکنش بد پدر یزدگرد
✦
به پاداش آن داد کردیم گرد
#54
همه دل ز کردار او خوش کنید
✦
به آزادی آهنگ آتش کنید
#55
ببخشد مگر کردگارش گناه
✦
ز دوزخ به مینو نمایدش راه
#56
کسی کو جوانست شادی کنید
✦
دل مردمان جوان مشکنید
#57
به پیری به مستی میازید دست
✦
که همواره رسوا بود پیر مست
#58
گنهکار یزدان مباشید هیچ
✦
به پیری به آید به رفتن بسیچ
#59
چو خشنود گردد ز ما کردگار
✦
به هستی غم روز فردا مدار
#60
دل زیردستان به ما شاد باد
✦
سر سرکشان از غم آزاد باد
#61
همه نامداران چو گفتار شاه
✦
شنیدند و کردند نیکو نگاه
#62
همه دیده کردند پیشش پر آب
✦
ازان شاه پردانش و زودیاب
#63
خروشان برو آفرین خواندند
✦
ورا پادشا زمین خواندند

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: