بخش ۱۴ - کشتن دو شیر، شب زناشویی پنهان بهرام با آرزو در خان ماهیار و فاش شدن هویت

#1

وزانجا برانگیخت شبرنگ را

✦

بدیدش یکی بیشه تنگ را

#2

دو شیر ژیان پیش آن بیشه دید

✦

کمان را به زه کرد و اندر کشید

#3

بزد تیر بر سینهٔ شیر چاک

✦

گذر کرد تا پر و پیکان به خاک

#4

بر ماده شد تیز بگشاد دست

✦

بر شیر با گردرانش ببست

#5

چنین گفت کان تیر بی‌پر بود

✦

نبد تیز پیکان او کر بود

#6

سپاهی همی خواندند آفرین

✦

که ای نامور شهریار زمین

#7

ندید و نبیند کسی در جهان

✦

چو تو شاه بر تخت شاهنشهان

#8

چو با تیر بی‌پر تو شیرافگنی

✦

پی کوه خارا ز بن برکنی

#9

بدان مرغزار اندرون راند شاه

✦

ز لشکر هرانکس که بد نیک‌خواه

#10

یکی بیشه دیدند پر گوسفند

✦

شبانان گریزان ز بیم گزند

#11

یکی سرشبان دید بهرام را

✦

بر او دوید از پی نام را

#12

بدو گفت بهرام کاین گوسفند

✦

که آرد بدین جای ناسودمند

#13

بدو سرشبان گفت کای شهریار

✦

ز گیتی من آیم بدین مرغزار

#14

همین گوسفندان گوهرفروش

✦

به دشت اندر آوردم از کوه دوش

#15

توانگر خداوند این گوسفند

✦

بپیچد همی از نهیب گزند

#16

به خروار با نامور گوهرست

✦

همان زر و سیمست و هم زیورست

#17

ندارد جز از دختری چنگ‌زن

✦

سر جعد زلفش شکن بر شکن

#18

نخواهد جز از دست دختر نبید

✦

کسی مردم پیر ازین سان ندید

#19

اگر نیستی داد بهرامشاه

✦

مر او را کجا ماندی دستگاه

#20

شهنشاه گیتی نکوشد به زر

✦

همان موبدش نیست بیدادگر

#21

نگویی مرا کاین ددان ار که کشت

✦

که او را خدای جهان باد پشت

#22

بدو گفت بهرام کاین هر دو شیر

✦

تبه شد به پیکان مرد دلیر

#23

چو شیران جنگی بکشت او برفت

✦

سواری سرافراز با یار هفت

#24

کجا باشد ایوان گوهرفروش

✦

پدیدار کن راه و بر ما مپوش

#25

بدو سرشبان گفت ز ایدر برو

✦

دهی تازه پیش اندر آیدت نو

#26

به شهر آید آواز زان جایگاه

✦

به نزدیکی کاخ بهرامشاه

#27

چو گردون بپوشد حریر سیاه

✦

به جشن آید آن مرد با دستگاه

#28

گر ایدونک باشدت لختی درنگ

✦

به گوش آیدت نوش و آواز چنگ

#29

چو بشنید بهرام بالای خواست

✦

یکی جامهٔ خسرو آرای خواست

#30

جدا شد ز دستور وز لشکرش

✦

همانا پر از آرزو شد سرش

#31

چنین گفت با موبدان روزبه

✦

که اکنون شود شاه ایران به ده

#32

نشیند بدان خان گوهر فروش

✦

همه سوی گفتار دارید گوش

#33

بخواهد همان دخترش از پدر

✦

نهد بی‌گمان بر سرش تاج زر

#34

نیابد همی سیری از خفت و خیز

✦

شب تیره زو جفت گیرد گریز

#35

شبستان مر او را فزون از صد است

✦

شهنشاه زین‌سان که باشد بد است

#36

کنون نه صد و سی زن از مهتران

✦

همه بر سران افسر از گوهران

#37

ابا یاره و تاج و با تخت زر

✦

درفشان ز دیبای رومی گهر

#38

شمردست خادم به مشکوی شاه

✦

کزیشان یکی نیست بی‌دستگاه

#39

همی باژ خواهد ز هر مرز و بوم

✦

به سالی پریشان رود باژ روم

#40

دریغ آن بر و کتف و بالای شاه

✦

دریغ آن رخ مجلس آرای شاه

#41

نبیند چنو کس به بالای و زور

✦

به یک تیر بر هم بدوزد دو گور

#42

تبه گردد از خفت و خیز زنان

✦

به زودی شود سست چون پرنیان

#43

کند دیده تاریک و رخساره زرد

✦

به تن سست گردد به لب لاژورد

#44

ز بوی زنان موی گردد سپید

✦

سپیدی کند در جهان ناامید

#45

جوان را شود گوژ بالای راست

✦

ز کار زنان چندگونه بلاست

#46

به یک ماه یک بار آمیختن

✦

گر افزون بود خون بود ریختن

#47

همین بار از بهر فرزند را

✦

بباید جوان خردمند را

#48

چو افزون کنی کاهش افزون کند

✦

ز سستی تن مرد بی‌خون کند

#49

برفتند گویان به ایوان شاه

✦

یکی گفت خورشید گم کرد راه

#50

شب تیره‌گون رفت بهرام گور

✦

پرستنده یک تن ز بهر ستور

#51

چو آواز چنگ اندر آمد به گوش

✦

بشد شاه تا خان گوهر فروش

#52

همی تاخت باره به آواز چنگ

✦

سوی خان بازارگان بی‌درنگ

#53

بزد حلقه را بر در و بار خواست

✦

خداوند خورشید را یار خواست

#54

پرستندهٔ مهربان گفت کیست

✦

زدن در شب تیره از بهر چیست

#55

چنین داد پاسخ که شبگیر شاه

✦

بیامد سوی دشت نخچیرگاه

#56

بلنگید در زیر من بارگی

✦

ازو بازگشتم به بیچارگی

#57

چنین اسپ و زرین ستامی به کوی

✦

بدزدد کسی من شوم چاره‌جوی

#58

بیامد کنیزک به دهقان بگفت

✦

که مردی همی خواهد از ما نهفت

#59

همی گوید اسپی به زرین ستام

✦

بدزدند از ایدر شود کار خام

#60

چنین داد پاسخ که بگشای در

✦

به بهرام گفت اندر آی ای پسر

#61

چو شاه اندر آمد چنان جای دید

✦

پرستنده هر جای برپای دید

#62

چنین گفت کای دادگر یک خدای

✦

به خوبی توی بنده را رهنمای

#63

مبادا جز از داد آیین من

✦

مباد آز و گردنکشی دین من

#64

همه کار و کردار من داد باد

✦

دل زیردستان به ما شاد باد

#65

گر افزون شود دانش و داد من

✦

پس از مرگ روشن بود یاد من

#66

همه زیردستان چو گوهرفروش

✦

بمانند با نالهٔ چنگ و نوش

#67

چو آمد به بالای ایوان رسید

✦

ز در دختر میزبان را بدید

#68

چو دهقان ورا دید بر پای خاست

✦

بیامد خم آورد بالای راست

#69

بدو گفت شب بر تو فرخنده باد

✦

همه بدسگالان ترا بنده باد

#70

نهالی بیفگند و مسند نهاد

✦

ز دیدار او میزبان گشت شاد

#71

گرانمایه خوانی بیاورد زود

✦

برو خوردنیها ازان سان که بود

#72

بیامد یکی مرد مهترپرست

✦

بفرمود تا اسپ او را ببست

#73

پرستنده را نیز خوان خواستند

✦

یکی جای دیگر بیاراستند

#74

همان میزبان را یکی زیرگاه

✦

نهادند و بنشست نزدیک شاه

#75

به پوزش بیاراست پس میزبان

✦

به بهرام گفت ای گو مرزبان

#76

توی میهمان اندرین خان من

✦

فدای تو بادا تن و جان من

#77

بدو گفت بهرام تیره شبان

✦

که یابد چنین تازه‌رو میزبان

#78

چو نان خورده شد جام باید گرفت

✦

به خواب خوش آرام باید گرفت

#79

به یزدان نباید بود ناسپاس

✦

دل ناسپاسان بود پرهراس

#80

کنیزک ببرد آبه دستان و تشت

✦

ز دیدار مهمان همی خیره گشت

#81

چو شد دست شسته می و جام خواست

✦

به می رامش و نام و آرام خواست

#82

کنیزک بیاورد جامی نبید

✦

می سرخ و جام و گل و شنبلید

#83

بیازید دهقان به جام از نخست

✦

بخورد و به مشک و گلابش بشست

#84

به بهرام داد آن دلارای جام

✦

بدو گفت میخواره را چیست نام

#85

هم‌اکنون بدین با تو پیمان کنم

✦

به بهرام شاهت گروگان کنم

#86

فراوان بخندید زو شهریار

✦

بدو گفت نامم گشسپ سوار

#87

من ایدر به آواز چنگ آمدم

✦

نه از بهر جای درنگ آمدم

#88

بدو میزبان گفت کاین دخترم

✦

همی به آسمان اندر آرد سرم

#89

همو میگسارست و هم چنگ‌زن

✦

همان چامه گویست و لشکر شکن

#90

دلارام را آرزو نام بود

✦

همو میگسار و دلارام بود

#91

به سرو سهی گفت بردار چنگ

✦

به پیش گشسپ آی با بوی و رنگ

#92

بیامد بر پادشا چنگ زن

✦

خرامان بسان بت برهمن

#93

به بهرام گفت ای گزیده سوار

✦

به هر چیز مانندهٔ شهریار

#94

چنان دان که این خانه بر سور تست

✦

پدر میزبانست و گنجور تست

#95

شبان سیه بر تو فرخنده باد

✦

سرت برتر از ابر بارنده باد

#96

بدو گفت بنشین و بردار چنگ

✦

یکی چامه باید مرا بی‌درنگ

#97

شود ماهیار ایدر امشب جوان

✦

گروگان کند پیش مهمان روان

#98

زن چنگ‌زن چنگ در بر گرفت

✦

نخستین خروش مغان درگرفت

#99

دگر چامه را باب خود ماهیار

✦

تو گفتی بنالد همی چنگ زار

#100

چو رود بریشم سخن‌گوی گشت

✦

همه خانهٔ وی سمن بوی گشت

#101

پدر را چنین گفت کای ماهیار

✦

چو سرو سهی بر لب جویبار

#102

چو کافور کرده سر مشکبوی

✦

زبان گرم‌گوی و دل آزرم جوی

#103

همیشه بداندیشت آزرده باد

✦

به دانش روان تو پرورده باد

#104

توی چون فریدون آزاده خوی

✦

منم چون پرستار نام آرزوی

#105

ز مهمان چنان شاد گشتم که شاه

✦

به جنگ ا ندرون چیره بیند سپاه

#106

چو این گفته شد سوی مهمان گذشت

✦

ابا چامه و چنگ نالان گذشت

#107

به مهمان چنین گفت کای شاه‌فش

✦

بلنداختر و یک‌دل و کینه‌کش

#108

کسی کو ندیدست بهرام را

✦

خنیده سوار دلارام را

#109

نگه کرد باید به روی تو بس

✦

جز او را نمانی ز لشکر به کس

#110

میانت چو غروست و بالا چو سرو

✦

خرامان شده سرو همچون تذرو

#111

به دل نره شیر و به تن ژنده پیل

✦

بناورد خشت افگنی بر دو میل

#112

رخانت به گلنار ماند درست

✦

تو گویی به می برگ گل را بشست

#113

دو بازو به کردار ران هیون

✦

به پای اندر آری که بیستون

#114

تو آنی کجا چشم کس چون تو مرد

✦

ندید و نبیند به روز نبرد

#115

تن آرزو خاک پای تو باد

✦

همه‌ساله زنده برای تو باد

#116

جهاندار ازان چامه و چنگ اوی

✦

ز دیدار و بالا و آهنگ اوی

#117

بروبر ازان گونه شد مبتلا

✦

که گفتی دلش گشت گنج بلا

#118

چو در پیش او مست شد ماهیار

✦

چنین گفت با میزبان شهریار

#119

که دختر به من ده به آیین و دین

✦

چو خواهی که یابی به داد آفرین

#120

چنین گفت با آرزو ماهیار

✦

کزین شیردل چند خواهی نثار

#121

نگه کن بدو تا پسند آیدت

✦

بر آسودگی سودمند آیدت

#122

چنین گفت با ماهیار آرزوی

✦

که ای باب آزاده و نیک خوی

#123

مرا گر همی داد خواهی به کس

✦

همالم گشسپ سوارست و بس

#124

تو گویی به بهرام ماند همی

✦

چو جانست و با او نشستن دمی

#125

به گفتار دختر بسنده نکرد

✦

به بهرام گفت ای سوار نبرد

#126

به ژرفی نگه کن سراپای اوی

✦

همان دانش و کوشش و رای اوی

#127

نگه کن بدو تا پسند تو هست

✦

ازو آگهی بهترست ار نشست

#128

بدین نیکوی نیز درویش نیست

✦

به گفتن مرا رای کم‌بیش نیست

#129

اگر بشمری گوهر ماهیار

✦

فزون آید از بدرهٔ شهریار

#130

گر او را همی بایدت جام‌گیر

✦

مکن سرسری امشب آرام‌گیر

#131

به مستی بزرگان نبستند بند

✦

به ویژه کسی کو بود ارجمند

#132

بمان تا برآرد سپهر آفتاب

✦

سر نامداران برآید ز خواب

#133

بیاریم پیران داننده را

✦

شکیبا دل و چیز خواننده را

#134

شب تیره از رسم بیرون بود

✦

نه آیین شاه آفریدون بود

#135

نه فرخ بود مست زن خواستن

✦

وگر نیز کاری نو آراستن

#136

بدو گفت بهرام کاین بیهده‌ست

✦

زدن فال بد رای و راه بد است

#137

پسند منست امشب این چنگ‌زن

✦

تو این فال بد تا توانی مزن

#138

چنین گفت با دخترش آرزوی

✦

پسندیدی او را به گفتار و خوی

#139

بدو گفت آری پسندیده‌ام

✦

به جان و به دل هست چون دیده‌ام

#140

بکن کار زان پس به یزدان سپار

✦

نه گردون به جنگست با ماهیار

#141

بدو گفت کاکنون تو جفت ویی

✦

چنان دان که اندر نهفت ویی

#142

بدو داد و بهرام گورش بخواست

✦

چو شب روز شد کار او گشت راست

#143

سوی حجرهٔ خویش رفت آرزوی

✦

سرایش همه خفته بد چار سوی

#144

بیامد به جای دگر ماهیار

✦

همی ساخت کار گشسپ سوار

#145

پرستنده را گفت درها ببند

✦

یکی را بتاز از پس گوسفند

#146

نباید که آرند خوان بی‌بره

✦

بره نیز پرورده باید سره

#147

چو بیدار گردد فقاع و یخ آر

✦

همی باش پیش گشسپ سوار

#148

یکی جام کافور بر با گلاب

✦

چنان کن که بویا بود جای خواب

#149

من از جام می همچنانم که دوش

✦

نتابد می این پیر گوهر فروش

#150

بگفت این و چادر به سر برکشید

✦

تن‌آسانی و خواب در بر کشید

#151

چو خورشید تابنده بفراخت تاج

✦

زمین شد به کردار دریای عاج

#152

پرستنده تازانه شهریار

✦

بیاویخت از خانهٔ ماهیار

#153

سپه را ز سالار گردنکشان

✦

بجستند زان تازیانه نشان

#154

سپاه انجمن شد به درگاه بر

✦

کجا همچنان بر در شاه‌بر

#155

هرانکس که تازانه دانست باز

✦

برفتند و بردند پیشش نماز

#156

چو دربان بدید آن سپاه‌گران

✦

کمردار بسیار و ژوپین وران

#157

بیامد بر خفته برسان گرد

✦

سر پیر از خواب بیدار کرد

#158

بدو گفت برخیز و بگشای دست

✦

نه هنگام خوابست و جای نشست

#159

که شاه جهانست مهمان تو

✦

بدین بی‌نوا خانه و مان تو

#160

یکایک دل مرد گوهرفروش

✦

ز گفتار دربان برآمد به جوش

#161

بدو گفت کاین را چه گویی همی

✦

پی شهریاران چه جویی همی

#162

همان چو ز گوینده بشنید مست

✦

خروشان ازانجای برپای جست

#163

ز دربان برآشفت و گفت این سخن

✦

نگوید خردمند مرد کهن

#164

پرستنده گفت ای جهاندیده مرد

✦

ترا بر زمین شاه ایران که کرد

#165

بیامد پرستنده هنگام روز

✦

که پیدا نبد هور گیتی فروز

#166

یکی تازیانه به زر تافته

✦

به هرجای گوهر برو بافته

#167

بیاویخت از پیش درگاه ما

✦

بدان سو که باشد گذرگاه ما

#168

ز دربان چو بشنید یکسر سخن

✦

بپیچید بیدار مرد کهن

#169

که من دوش پیش شهنشاه مست

✦

چرا بودم و دخترم می پرست

#170

بیامد سوی حجرهٔ آرزوی

✦

بدو گفت کای ماه آزاده‌خوی

#171

شهنشاه بهرام بود آنک دوش

✦

بیامد سوی خان گوهرفروش

#172

همی آمد از دشت نخچیرگاه

✦

عنان تافتست از کهن دژ به راه

#173

کنون خیز و دیبای چینی بپوش

✦

بنه بر سر افسر چنان هم که دوش

#174

نثارش کن از گوهر شاهوار

✦

سه یاقوت سرخ از در شهریار

#175

چو بینی رخ شاه خورشیدفش

✦

دو تایی برو دست کرده بکش

#176

مبین مر ورا چشم در پیش دار

✦

ورا چون روان و تن خویش دار

#177

چو پرسدت با او سخن نرم‌گوی

✦

سخنهای با شرم و بازرم گوی

#178

من اکنون نیایم اگر خواندم

✦

به جای پرستنده بنشاندم

#179

بسان همالان نشستم به خوان

✦

که اندر تنم خرد باد استخوان

#180

که من نیز گستاخ گشتم به شاه

✦

به پیر و جوان از می آید گناه

#181

هم‌انگه یکی بنده آمد دوان

✦

که بیدار شد شاه روشن‌روان

#182

چو بیدار شد ایمن و تن‌درست

✦

به باغ اندر آمد سر و تن بشست

#183

نیایش کنان پیش خورشید شد

✦

ز یزدان دلی پر ز امید شد

#184

وزانجا بیامد به جای نشست

✦

یکی جام می خواست از می پرست

#185

چو از کهتران آگهی یافت شاه

✦

بفرمودشان بازگشتن به راه

#186

بفرمود تا رفت پیش آرزوی

✦

همی بودش از آرزوی آرزوی

#187

برفت آرزو با می و با نثار

✦

پرستنده با تاج و با گوشوار

#188

دو تا گشت و اندر زمین بوس داد

✦

بخندید زو شاه و برگشت شاد

#189

بدو گفت شاه این کجا داشتی

✦

مرا مست کردی و بگذاشتی

#190

همان چامه و چنگ ما را بس است

✦

نثار زنان بهر دیگر کس است

#191

بیار آنک گفتی ز نخچیرگاه

✦

ز رزم و سر نیزه و زخم شاه

#192

ازان پس بدو گفت گوهرفروش

✦

کجا شد که ما مست گشتیم دوش

#193

چو بشنید دختر پدر را بخواند

✦

همی از دل شاه خیره بماند

#194

بیامد پدر دست کرده به کش

✦

به پیش شهنشاه خورشیدفش

#195

بدو گفت شاها ردا بخردا

✦

بزرگا سترگا گوا موبدا

#196

کسی کو خرد دارد و باهشی

✦

نباید گزیدن جز از خامشی

#197

ز نادانی آمد گنهکاریم

✦

گمانم که دیوانه پنداریم

#198

سزد گر ببخشی گناه مرا

✦

درفشان کنی روز و ماه مرا

#199

منم بر درت بندهٔ بی‌خرد

✦

شهنشاهم از بخردان نشمرد

#200

چنین داد پاسخ که از مرد مست

✦

خردمند چیزی نگیرد به دست

#201

کسی را که می انده آرد به روی

✦

نباید که یابد ز می رنگ و بوی

#202

به مستی ندیدم ز تو بدخوی

✦

همی ز آرزو این سخن بشنوی

#203

تو پوزش بران کن که تا چنگ زن

✦

بگوید همان لاله اندر سمن

#204

بگوید یکی تا بدان می خوریم

✦

پی روز ناآمده نشمریم

#205

زمین بوسه داد آن زمان ماهیار

✦

بیاورد خوان و برآراست کار

#206

بزرگان که بودند بر در به پای

✦

بیاوردشان مرد پاکیزه‌رای

#207

سوی حجرهٔ خویش رفت آرزوی

✦

ز مهمان بیگانه پرچین بَروی

#208

همی بود تا چرخ پوشد سیاه

✦

ستاره پدید آید از گرد ماه

#209

چو نان خورده شد آرزو را بخواند

✦

به کرسی زر پیکرش برنشاند

#210

بفرمود تا چنگ برداشت ماه

✦

بدان چامه کز پیش فرمود شاه

#211

چنین گفت کای شهریار دلیر

✦

که بگذارد از نام تو بیشه شیر

#212

توی شاه پیروز و لشکرشکن

✦

همان رویه چون لاله اندر چمن

#213

به بالای تو بر زمین شاه نیست

✦

به دیدار تو بر فلک ماه نیست

#214

سپاهی که بیند سپاه ترا

✦

به جنگ اندر آوردگاه ترا

#215

بدرد دل و مغزشان از نهیب

✦

بلندی ندانند باز از نشیب

#216

هم‌انگه چو از باده خرم شدند

✦

ز خردک به جام دمادم شدند

#217

بیامد بر پادشا روزبه

✦

گزیدند جایی مر او را به ده

#218

بفرمود بهرام خادم چهل

✦

همه ماه‌چهر و همه دلگسل

#219

رخ رومیان همچو دیبای روم

✦

ازیشان همی تازه شد مرز و بوم

#220

بشد آرزو تا به مشکوی شاه

✦

نهاده به سر بر ز گوهر کلاه

#221

بیامد شهنشاه با روزبه

✦

گشاده‌دل و شاد از ایوان مه

#222

همی‌راند گویان به مشکوی خویش

✦

به سوی بتان سمن‌بوی خویش

پادشاهی بهرام گور

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما