#1
سپهبد فرستاده را پیش خواند
✦
بران نامور پیشگاهش نشاند
“The commander called the envoy forward, seating him upon his illustrious royal seat.”
#2
چو بشنید بیدار شاه جهان
✦
فرستاده را خواند پیش مهان
“When the vigilant King of the world heard of his presence, he called the envoy before the nobles.”
#3
بیامد جهاندیده دانای پیر
✦
سخن‌گوی و بادانش و یادگیر
“There came the experienced, wise elder, eloquent, learned, and quick to comprehend.”
#4
به کش کرده دست و سرافگنده پست
✦
بر تخت شاهی به زانو نشست
“With folded arms and a humbled head, he sat upon his knees beside the royal throne.”
#5
بپرسید بهرام و بنواختش
✦
بر تخت پیروزه بنشاختش
“Bahram questioned him kindly, welcomed him, and seated him upon the turquoise throne.”
#6
بدو گفت کایدر بماندی تو دیر
✦
ز دیدار این مرز ناگشته سیر
“He said to him: 'You have stayed here long, without tiring of beholding this land.'”
#7
مرا رزم خاقان ز تو باز داشت
✦
به گیتی مرا همچو انباز داشت
“'My battle with the Khaqan detained me from you, holding me bound to the world's affairs.'”
#8
کنون روزگار توام تازه شد
✦
ترا بودن ایدر بی‌اندازه شد
“'Now your time is renewed, though your stay here became exceedingly long.'”
#9
سخن هرچ گویی تو پاسخ دهیم
✦
وز آواز تو روز فرخ نهیم
“'Whatever you say, we shall answer, and from your voice we shall make this a fortunate day.'”
#10
فرستادهٔ پیر کرد آفرین
✦
که بی‌تو مبادا زمان و زمین
“The aged envoy offered blessings: 'May time and the earth never be without you!'”
#11
هران پادشاهی که دارد خرد
✦
ز گفت خردمند رامش برد
“'Whichever monarch possesses wisdom finds solace in the words of the wise.'”
#12
به یزدان خردمند نزدیک‌تر
✦
بداندیش را روز تاریک‌تر
“'The wise man is closer to God, while the malevolent finds his days turned dark.'”
#13
تو بر مهتران جهان مهتری
✦
که هم مهتر و شاه و هم بهتری
“'You are greater than all the great ones of the world, for you are ruler, king, and the finest.'”
#14
ترا دانش و هوش و دادست و فر
✦
بر آیین شاهان پیروزگر
“'You possess knowledge, intellect, justice, and divine glory, after the custom of victorious kings.'”
#15
همانت خرد هست و پاکیزه رای
✦
بر هوشمندان توی کدخدای
“'You have wisdom and a pure judgment; you are the master over all intelligent minds.'”
#16
که جاوید بادی تن و جان درست
✦
مبیناد گردون میان تو سست
“'May your body and soul be forever healthy, and may the heavens never see your strength abate!'”
#17
زبانت ترازوست و گفتن گهر
✦
گهر سخته هرگز که بیند به زر
“'Your tongue is a balance and your speech a jewel; who has ever weighed jewels against gold?'”
#18
اگر چه فرستادهٔ قیصرم
✦
همان چاکر شاه را چاکرم
“'Though I am Caesar's envoy, I am also a servant to the servant of the King.'”
#19
درودی رسانم ز قیصر به شاه
✦
که جاوید باد این سر و تاج و گاه
“'I convey greetings from Caesar to the King: May this crown, throne, and head endure forever!'”
#20
و دیگر که فرمود تا هفت چیز
✦
بپرسم ز دانندگان تو نیز
“'Furthermore, he commanded me to ask seven things of your sages.'”
#21
بدو گفت شاه این سخنها بگوی
✦
سخن‌گوی را بیشتر آب‌روی
“The King said to him: 'Speak these words, for the speaker gains honor through eloquence.'”
#22
بفرمود تا موبد موبدان
✦
بشد پیش با مهتران و ردان
“He commanded the Mobad of Mobads to step forward alongside the nobles and chiefs.”
#23
بشد موبد و هرکه دانا بدند
✦
به هر دانشی‌بر توانا بدند
“The High Priest and all who were wise came forth, masters of every realm of knowledge.”
#24
سخن‌گوی بگشاد راز از نهفت
✦
سخنهای قیصر به موبد بگفت
“The spokesman revealed the secret and related Caesar's words to the Mobad.”
#25
به موبد چنین گفت کای رهنمون
✦
چه چیز آنک خوانی همی اندرون
“He asked the Mobad: 'O guide, what is that which you call the Inside?'”
#26
دگر آنک بیرونش خوانی همی
✦
جزین نیز نامش ندانی همی
“'And what is that which you call the Outside, knowing no other name for it?'”
#27
زبر چیست ای مهتر و زیر چیست
✦
همان بیکرانه چه و خوار کیست
“'What lies Above, O noble lord, and what is Below? What is Boundless, and who is held low?'”
#28
چه چیز آنک نامش فراوان بود
✦
مر او را به هر جای فرمان بود
“'What is that which has many names, and whose command holds power everywhere?'”
#29
چنین گفت موبد به فرزانه مرد
✦
که مشتاب وز راه دانش مگرد
“The Mobad replied to the wise man: 'Do not hasten, nor stray from the path of knowledge.'”
#30
مر این را که گفتی تو پاسخ یکیست
✦
سخن در درون و برون اندکیست
“'For what you have asked, the answers form a single truth; inside and outside are briefly explained.'”
#31
برون آسمان و درونش هواست
✦
زبر فر یزدان فرمانرواست
“'The Outside is the sky, and the Inside is the air; Above, the Divine Glory of God rules sovereign.'”
#32
همان بیکران در جهان ایزدست
✦
اگر تاب گیری به دانش بدست
“'The Boundless in this world is God, if you hold fast to wisdom's torch.'”
#33
زبر چون بهشتست و دوزخ به زیر
✦
بد آن را که باشد به یزدان دلیر
“'Above is like Paradise and Below is Hell—a realm for those who defy God.'”
#34
دگر آنک بسیار نامش بود
✦
رونده به هر جای کامش بود
“'And as for that which has many names, moving according to its desire in every realm:'”
#35
خرد دارد ای پیر بسیار نام
✦
رساند خرد پادشا را به کام
“'Know, O elder, that Wisdom bears many names; Wisdom brings the king to his desire.'”
#36
یکی مهر خوانند و دیگر وفا
✦
خرد دور شد درد ماند و جفا
“'One calls it Love, another Fidelity; when Wisdom departs, only pain and cruelty remain.'”
#37
زبان‌آوری راستی خواندش
✦
بلنداختری زیرکی داندش
“'Eloquence calls it Truthfulness; the fortunate know it as Subtlety.'”
#38
گهی بردبار و گهی رازدار
✦
که باشد سخن نزد او پایدار
“'Sometimes it is Patience, sometimes Secrecy—for speech finds steadfastness in its keeping.'”
#39
پراگنده اینست نام خرد
✦
از اندازه‌ها نام او بگذرد
“'These scattered attributes are all names of Wisdom; its true measure exceeds all names.'”
#40
تو چیزی مدان کز خرد برترست
✦
خرد بر همه نیکویها سرست
“'Consider nothing higher than Wisdom, for Wisdom is the crown over all good virtues.'”
#41
خرد جوید آگنده راز جهان
✦
که چشم سر ما نبیند نهان
“'Wisdom seeks out the hidden secrets of the universe, which our physical eyes cannot behold.'”
#42
دگر آنک دارد جهاندار خوار
✦
به هر دانش از کردهٔ کردگار
“'And as for what man holds low among the works of the Creator:'”
#43
ستاره‌ست رخشان ز چرخ بلند
✦
که بینا شمارش بداند که چند
“'It is the glowing stars in the high heavens, which only the perceptive know how to count.'”
#44
بلند آسمان را که فرسنگ نیست
✦
کسی را بدو راه و آهنگ نیست
“'The high sky has no measure in parasangs, and no man has path or entry unto it.'”
#45
همی خوار گیری شمار ورا
✦
همان گردش روزگار ورا
“'Yet men hold low its computation and the turnings of time across its spheres.'”
#46
کسی کو ببیند ز پرتاب تیر
✦
بماند شگفت اندرو تیز ویر
“Whoever considers the swift flight of an arrow shall stand amazed at the eye's keen vision.”
#47
ستاره همی بشمرد ز آسمان
✦
ازین خوارتر چیست ای شادمان
“It counteth the very stars in the heavens; what, O happy man, could be lower or lesser than this?”
#48
من این دانم ار هست پاسخ جزین
✦
فراخست رای جهان‌آفرین
“This is all that I know; yet if there be another answer, vast indeed is the wisdom of the Creator.”
#49
سخن‌دان قیصر چو پاسخ شنید
✦
زمین را ببوسید و فرمان گزید
“When Caesar's eloquent envoy heard this answer, he kissed the ground and submitted to his wisdom.”
#50
به بهرام گفت ای جهاندار شاه
✦
ز یزدان برین‌بر فزونی مخواه
“He said to Bahram, 'O world-possessing King! Seek no greater favor from God than this!'”
#51
که گیتی سراسر به فرمان تست
✦
سر سرکشان زیر پیمان تست
“For the entire world is under thy command, and the heads of the rebellious are bound by thy covenant.”
#52
پسند بزرگان فرخ‌نژاد
✦
ندارد جهان چون تو شاهی به یاد
“Thou art the admired choice of blessed nobles; the world remembers no monarch such as thee.”
#53
همان نیز دستورت از موبدان
✦
به دانش فزونست از بخردان
“Likewise, thy minister among the Mobads exceeds all wise men in wisdom and knowledge.”
#54
همه فیلسوفان ورا بنده‌اند
✦
به دانایی او سرافگنده‌اند
“All philosophers are but servants unto him, bowing their heads before his supreme intellect.”
#55
چو بهرام بشنید شادی نمود
✦
به دلش اندرون روشنایی فزود
“When Bahram heard these words, he rejoiced, and light filled his heart with delight.”
#56
به موبدم درم داد ده بدره نیز
✦
همان جامه و اسپ و بسیار چیز
“He granted ten bags of silver to the Mobad, along with garments, horses, and abundant riches.”
#57
وزانجا خرامان بیامد بدر
✦
خرد یافته موبد پرهنر
“Thence the wise and highly accomplished Mobad departed, walking forth gracefully from the presence.”
#58
فرستادهٔ قیصر نامدار
✦
سوی خانه رفت از بر شهریار
“The envoy of the famous Caesar likewise retired to his abode from the royal presence of the King.”