#1
ز پیش سواران چو ره برگرفت
✦
سوی خان بی‌بر به راهام تفت
“When he strayed away from his riders, he hastened toward the house of the barren miser, Baraham.”
#2
بزد در بگفتا که بی‌شهریار
✦
بماندم چو او بازماند از شکار
“He knocked upon the door and said: 'I am left behind from the King, separated during the hunt.'”
#3
شب آمد ندانم همی راه را
✦
نیابم همی لشکر و شاه را
“'Night has fallen and I know not the way; I cannot find the army nor the King.'”
#4
گر امشب بدین خانه یابم سپنج
✦
نباشد کسی را ز من هیچ رنج
“'If I find shelter in this house tonight, no one shall suffer any trouble from me.'”
#5
به پیش به راهام شد پیشکار
✦
بگفت آنچ بشنید ازان نامدار
“The servant went before Baraham and reported what he had heard from that renowned rider.”
#6
به راهام گفت ایچ ازین در مرنج
✦
بگویش که ایدر نیابی سپنج
“Baraham said to him: 'Do not trouble yourself with this door; tell him he shall find no shelter here!'”
#7
بیامد فرستاده با او بگفت
✦
که ایدر ترا نیست جای نهفت
“The messenger returned and said to him: 'There is no place of refuge for you here.'”
#8
بدو گفت بهرام با او بگوی
✦
کز ایدر گذشتن مرا نیست روی
“Bahram said to him: 'Tell him that I have no way to pass beyond this place.'”
#9
همی از تو من خانه خواهم سپنج
✦
نیارم به چیزت ازان پس به رنج
“'I only ask of you temporary shelter; I will bring no harm or loss to anything of yours.'”
#10
چو بشنید پویان بشد پیشکار
✦
به نزد به راهام گفت این سوار
“Hearing this, the servant hastened back to Baraham and said: 'This rider...'”
#11
همی ز ایدر امشب نخواهد گذشت
✦
سخن گفتن و رای بسیار گشت
“'...will not move on from here tonight; many words and thoughts have been exchanged.'”
#12
به راهام گفتش که رو بی‌درنگ
✦
بگویش که این جایگاهیست تنگ
“Baraham said to him: 'Go without delay and tell him that this is a tight, cramped place.'”
#13
جهودیست درویش و شب گرسنه
✦
بخسپد همی بر زمین برهنه
“'I am a poor Jew who goes to sleep hungry at night, lying upon the bare earth.'”
#14
بگفتند و بهرام گفت ار سپنج
✦
نیابم بدین خانه آیدت رنج
“They conveyed this, and Bahram said: 'If I find no shelter, trouble will fall upon your house.'”
#15
بدین در بخسپم نجویم سرای
✦
نخواهم به چیزی دگر کرد رای
“'I shall sleep at this very doorstep and seek no house, nor will I alter my purpose.'”
#16
به راهام گفت ای نبرده سوار
✦
همی رنجه داری مرا خوارخوار
“Baraham said: 'O valiant rider, you keep troubling me with contempt!'”
#17
بخسپی و چیزت بدزدد کسی
✦
ازان رنجه داری مرا تو بسی
“'If you sleep outside and someone steals your goods, you will cause me endless trouble for it!'”
#18
به خانه درآی ار جهان تنگ شد
✦
همه کار بی‌برگ و بی‌رنگ شد
“'Come inside the house if the world has grown narrow for you and everything is bare and dark.'”
#19
به پیمان که چیزی نخواهی ز من
✦
ندارم به مرگ آبچین و کفن
“'On the oath that you shall demand nothing of me! Even in death I possess neither shroud nor washing water!'”
#20
هم امشب ترا و نشست ترا
✦
خورش باید و نیست چیزی مرا
“'Tonight, for yourself and your stay, food will be needed, but I have nothing.'”
#21
گر این اسپ سرگین و آب افگند
✦
وگر خشت این خانه را بشکند
“'If this horse drops dung and water, or breaks a mud brick of this home...'”
#22
به شبگیر سرگینش بیرون کنی
✦
بروبی و خاکش به هامون کنی
“'At dawn you must sweep away its dung, clean the space, and carry the dirt out to the plain.'”
#23
همان خشت را نیز تاوان دهی
✦
چو بیدار گردی ز خواب آن دهی
“'And for that brick you must also pay compensation as soon as you awaken from sleep.'”
#24
بدو گفت بهرام پیمان کنم
✦
برین رنجها سر گروگان کنم
“Bahram said to him: 'I make this oath, and pledge my life upon these burdens.'”
#25
فرود آمد و اسپ را با لگام
✦
ببست و برآهخت تیغ از نیام
“He dismounted, tied his horse by its bridle, and drew his sword from its sheath.”
#26
نمدزین بگسترد و بالینش زین
✦
بخفت و دو پایش کشان بر زمین
“He spread his saddle-felt and made a pillow of his saddle; he lay down with his feet stretched on the earth.”
#27
جهود آن در خانه از پس ببست
✦
بیاورد خوان و به خوردن نشست
“The Jew locked the house door behind him, brought out a meal-table, and sat down to eat.”
#28
ازان پس به بهرام گفت ای سوار
✦
چو این داستان بشنوی یاد دار
“Thereafter he said to Bahram: 'O rider, when you hear this story, bear it in mind:'”
#29
به گیتی هرانکس که دارد خورد
✦
سوی مردم بی‌نوا ننگرد
“'In this world, whoever possesses wealth eats, and never looks upon the needy.'”
#30
بدو گفت بهرام کاین داستان
✦
شنیدستم از گفتهٔ باستان
“Bahram said to him: 'This story I have heard from the sayings of ancients.'”
#31
شنیدم به گفتار و دیدم کنون
✦
که برخواندی از گفتهٔ رهنمون
“'I heard it in words and now I witness it in deed, just as you recited from the words of the guide.'”
#32
می آورد چون خورده شد نان جهود
✦
ازان می ورا شادمانی فزود
“When the Jew had eaten his bread, he brought wine, and his joy increased from that wine.”
#33
خروشید کای رنج‌دیده سوار
✦
برین داستان کهن گوش‌دار
“He shouted: 'O long-suffering rider, listen closely to this ancient tale:'”
#34
که هرکس که دارد دلش روشنست
✦
درم پیش او چون یکی جوشنست
“'He who has wealth has a bright heart; dirhams before him are like protective armor.'”
#35
کسی کو ندارد بود خشک لب
✦
چنانچون توی گرسنه نیم‌شب
“'He who has nothing remains parched-lipped, just as you are hungry at midnight!'”
#36
بدو گفت بهرام کاین بس شگفت
✦
به گیتی مرین یاد باید گرفت
“Bahram said to him: 'This is most wondrous; one must take heed of this in the world.'”
#37
که از جام یابی سرانجام نیک
✦
خنک میگسار و می و جام نیک
“'May you find a good end from the cup! Blessed be the cupbearer, the wine, and the fine goblet!'”
#38
چو از کوه خنجر برآورد هور
✦
گریزان شد از خانه بهرام گور
“When the sun drew its blade over the mountain, Bahram Gur made haste to leave the house.”
#39
بران چرمهٔ ناچران زین نهاد
✦
چه زین از برش خشک بالین نهاد
“He placed the saddle upon that unpastured steed, putting over it the saddle that had served as his dry pillow.”
#40
بیامد به راهام گفت ای سوار
✦
به گفتار خود بر کنون پای‌دار
“Baraham came and said: 'O rider, now stand by your own spoken word!'”
#41
تو گفتی که سرگین این بارگی
✦
به جاروب روبم به یکبارگی
“'You said that you would sweep the dung of this horse with a broom all at once.'”
#42
کنون آنچ گفتی بروب و ببر
✦
به رنجم ز مهمان بیدادگر
“'Now sweep and carry away what you promised; I am troubled by an unjust guest!'”
#43
بدو گفت بهرام شو پایکار
✦
بیاور که سرگین کشد بر کنار
“Bahram said to him: 'Go and bring a servant who can shovel the dung aside.'”
#44
دهم زر که تا خاک بیرون برد
✦
وزین خانهٔ تو به هامون برد
“'I will give gold so he may carry the dirt out, taking it from your house to the plain.'”
#45
بدو گفت من کس ندارم که خاک
✦
بروبد برد ریزد اندر مغاک
“Baraham replied to him: 'I have no one to sweep the dirt and throw it into the pit!'”
#46
تو پیمان که کردی به کژی مبر
✦
نباید که خوانمت بیدادگر
“'Do not break the covenant you made through deceit, lest I call you unjust!'”
#47
چو بشنید بهرام ازو این سخن
✦
یکی تازه اندیشه افگند بن
“When Bahram heard these words from him, a new thought took root in his mind.”
#48
یکی خوب دستار بودش حریر
✦
به موزه درون پر ز مشک و عبیر
“He had a fine silk scarf inside his boot, filled with musk and ambergris perfume.”
#49
برون کرد و سرگین بدو کرد پاک
✦
بینداخت با خاک اندر مغاک
“He drew it out, wiped the dung clean with it, and cast it with the dirt into the pit.”
#50
به راهام را گفت کای پارسا
✦
گر آزادیم بشنود پادشا
“He said to Baraham: 'O righteous man, if the King should hear of my noble conduct...'”
#51
ترا از جهان بی‌نیازی دهد
✦
بر مهتران سرفرازی دهد
“'...he will make you independent of the world, and grant you elevation over all grandees!'”