#1
بفرمود تا تخت شاهنشهی
✦
به باغ بهار اندر آرد رهی
“He commanded that the imperial throne be brought into the garden of spring.”
#2
به فرمان ببردند پیروزه تخت
✦
نهادند زیر گلفشان درخت
“By his command, they brought the turquoise throne and placed it beneath a flower-shading tree.”
#3
می و جام بردند و رامشگران
✦
به پالیز رفتند با مهتران
“They brought wine, goblets, and musicians, entering the garden accompanied by the noble grandees.”
#4
چنین گفت با رای‌زن شهریار
✦
که خرم به مردم بود روزگار
“The King addressed his counselor, saying: 'The world is rendered joyous only through humankind.'”
#5
به دخمه درون بس که تنها شویم
✦
اگرچند با برز و بالا شویم
“'For within the tomb we shall lie solitary for long, though now we possess stature and lofty pride.'”
#6
همه بسترد مرگ دیوانها
✦
به پای آورد کاخ و ایوانها
“'Death erases every registry of deeds; it brings low all grand palaces and towering halls.'”
#7
ز شاه و ز درویش هر کو بمرد
✦
ابا خویشتن نام نیکی ببرد
“'Be it monarch or mendicant, whoever departs this life takes with him only a good name.'”
#8
ز گیتی ستایش به ما بر بس است
✦
که گنج درم بهر دیگر کس است
“'Praise from the world is sufficient for us, for treasures of coin ultimately belong to others.'”
#9
بی‌آزاری و راستی بایدت
✦
چو خواهی که این خورده نگزایدت
“'Harmlessness and truth are required of thee, if thou desirest that this temporary nourishment harm thee not.'”
#10
کنون سال من رفت بر سی و هشت
✦
بسی روز بر شادمانی گذشت
“'Now my age hath reached thirty and eight years; many a day hath passed in joyous delight.'”
#11
چو سال جوان بر کشد بر چهل
✦
غم روز مرگ اندر آید به دل
“'When a youth's age climbs toward forty, the grief of death's inevitable day enters the heart.'”
#12
چو یک موی گردد به سر بر سپید
✦
بباید گسستن ز شادی امید
“'When even a single hair turns white upon the head, one must sever one's hopes from mere worldly frivolity.'”
#13
چو کافور شد مشک معیوب گشت
✦
به کافور بر تاج ناخوب گشت
“'When the musk of black hair turns to camphor, it becomes flawed; upon camphor-white hair, the crown loses its splendor.'”
#14
همی بزم و بازی کنم تا دو سال
✦
چو لختی شکست اندر آید به یال
“'I shall indulge in feasts and mirth for two more years, until a touch of weakness touches my neck.'”
#15
شوم پیش یزدان بپوشم پلاس
✦
نباشم ز گفتار او ناسپاس
“'Then I shall go before God clad in sackcloth, never ungrateful for His holy word.'”
#16
به شادی بسی روز بگذاشتم
✦
ز بادی که بد بهره برداشتم
“'I have spent many days in joy, deriving pleasure even from the fleeting breeze.'”
#17
کنون بر گل و نار و سیب و بهی
✦
ز می جام زرین ندارم تهی
“'Now, amidst roses, pomegranates, apples, and quinces, I shall not leave my golden cup empty of wine.'”
#18
چو بینم رخ سیب بیجاده رنگ
✦
شود آسمان همچو پشت پلنگ
“'When I see the apple's cheek ruby-red, and the autumn sky speckled like a leopard's hide,'”
#19
برومند و بویا بهاری بود
✦
می سرخ چون غمگساری بود
“'Though spring is fruitful and fragrant, red wine is the true comforter of souls.'”
#20
هوا راست گردد نه گرم و نه سرد
✦
زمین سبزه و آبها لاژورد
“'When the air becomes temperate, neither hot nor cold, the earth turns green and the waters azure,'”
#21
چو با مهرگانی بپوشیم خز
✦
به نخچیر باید شدن سوی جز
“'When at Mehregan we don garments of silk and fur, we must set out for the hunt toward the plain of Jaz.'”
#22
بدان دشت نخچیر کاری کنیم
✦
که اندر جهان یادگاری کنیم
“'In that hunting ground we shall perform such deeds as shall leave a lasting renown across the world.'”
#23
کنون گردن گور گردد ستبر
✦
دل شیر نر گیرد و رنگ ببر
“'Now the wild ass's neck grows thick, gaining the courage of a fierce lion and the coat of a tiger.'”
#24
سگ و یوز با چرغ و شاهین و باز
✦
نباید کشیدن به راه دراز
“'Hounds, cheetahs, sakers, falcons, and hawks need not be dragged along the long journey,'”
#25
که آن جای گرزست و تیر و کمان
✦
نباشیم بی‌تاختن یک زمان
“'For that is the place of mace, bow, and arrow; we shall not rest a moment from the charge.'”
#26
بیابان که من دیده‌ام زیر جز
✦
شده چون بن نیزه بالای گز
“'The desert beneath Jaz which I have seen—its tamarisks have grown as tall as spear-shafts.'”
#27
بران جایگه نیز یابیم شیر
✦
شکاری بود گر بمانیم دیر
“'In that domain we shall also find lions; it will yield rich game if we tarry long.'”
#28
همی بود تا ابر شهریوری
✦
برآمد جهان شد پر از لشکری
“So time passed until the clouds of Shahrivar arose, and the world was filled with troops.”
#29
ز هر گوشه‌ای لشکری جنگجوی
✦
سوی شاه ایران نهادند روی
“From every corner, warlike armies turned their faces toward the King of Iran.”
#30
ازیشان گزین کرد گردنکشان
✦
کسی کو ز نخچیر دارد نشان
“From among them he selected brave nobles—those who bore skill and fame in hunting.”
#31
بیاورد لشکر به دشت شکار
✦
سواران شمشیر زن ده هزار
“He brought his army to the hunting plain—ten thousand sword-wielding horsemen.”
#32
ببردند خرگاه و پرده‌سرای
✦
همان خیمه و آخر و چارپای
“They carried pavilions, royal tents, encamping equipment, stables, and livestock.”
#33
همه زیردستان به پیش سپاه
✦
برفتند هرجای کندند چاه
“All the laborers and attendants went ahead of the host, digging wells everywhere,”
#34
بدان تا نهند از بر چاه چرخ
✦
کنند از بر چرخ چینی سطرخ
“So that they might place water-wheels over the wells, covering the wheels with fine Chinese silk matting.”
#35
پس لشکر اندر همی تاخت شاه
✦
خود و ویژگان تا به نخچیرگاه
“Behind the army rode the King himself, accompanied by his intimates, riding toward the hunting ground.”
#36
بیابان سراسر پر از گور دید
✦
همه بیشه از شیر پرشور دید
“He saw the desert entirely filled with wild asses, and all the thickets roaring with lions.”
#37
چنین گفت که‌اینجا شکار منست
✦
که از شیر بر خاک چندین تنست
“He said: 'This is indeed my hunting ground, where so many lions lie slain upon the earth!'”
#38
بخسپید شادان‌دل و تن‌درست
✦
که فردا بباید مرا شیر جست
“He slept with a joyous heart and healthy body, saying: 'Tomorrow I must seek out the lions!'”
#39
کنون می گساریم تا چاک روز
✦
چو رخشان شود هور گیتی فروز
“'Now we drink wine until the break of dawn, when the world-illuminating sun shines bright.'”
#40
نخستین به شمشیر شیر افگنیم
✦
همان اژدهای دلیر افگنیم
“'First with the sword we shall slay the lion, and overthrow the brave dragon-like beast.'”
#41
چو این بیشه از شیر گردد تهی
✦
خدنگ مرا گور گردد رهی
“'When this thicket is purged of lions, my poplar arrows shall find their prey in the wild ass.'”
#42
ببود آن شب و بامداد پگاه
✦
سوی بیشه رفتند شاه و سپاه
“That night passed, and at early dawn, the King and his army advanced toward the thicket.”
#43
همانگاه بیرون خرامید شیر
✦
دلاور شده خورده از گور سیر
“At that moment, out strode a mighty lion, emboldened after feeding to satiety on a wild ass.”
#44
به یاران چنین گفت بهرام گرد
✦
که تیر و کمان دارم و دست برد
“The heroic Bahram said to his companions: 'I possess bow, arrows, and martial skill;'”
#45
ولیکن به شمشیر یازم به شیر
✦
بدان تا نخواند مرا نادلیر
“'Yet I shall strike the lion with my sword alone, so that none may brand me a coward!'”
#46
بپوشید تر کرده پشمین قبای
✦
به اسپ نبرد اندر آورد پای
“He donned his soaked woolen tunic and set his foot into the stirrup of his warhorse.”
#47
چو شیر اژدها دید بر پای خاست
✦
ز بالا دو دست اندر آورد راست
“When the dragon-like lion saw him, it reared up on its hind legs and brought both paws straight down from above.”
#48
همی خواست زد بر سر اسپ اوی
✦
بزد پاشنه مرد نخچیر جوی
“It sought to strike at the horse's head; thereupon the hunt-seeking king spurred his charger.”
#49
بزد بر سر شیر شمشیر تیز
✦
سبک جفت او جست راه گریز
“He struck the lion's head with his sharp sword, and swiftly its mate sought a path to flee.”
#50
ز سر تا میانش به دو نیم کرد
✦
دل نره شیران پر از بیم کرد
“He cleaved the beast in two from head to waist, filling the hearts of fierce lions with terror.”
#51
بیامد دگر شیر غران دلیر
✦
همی جفت او بچه پرورد زیر
“Then came the other lion, roaring and bold, who had been rearing its young down below with its mate.”
#52
بزد خنجری تیز بر گردنش
✦
سر شیر نر کنده شد از تنش
“He struck its neck with a sharp dagger, severing the male lion's head from its body.”
#53
یکی گفت که‌ای شاه خورشید چهر
✦
نداری همی بر تن خویش مهر
“One of his companions said: 'O sun-visaged King, do you possess no care or love for your own life?'”
#54
همه بیشه شیرند با بچگان
✦
همه بچگان شیر مادر مکان
“'This entire thicket is teeming with lions and cubs, all dwelling in their mother's lair.'”
#55
کنون باید آژیر بودن دلیر
✦
که در مهرگان بچه دارد به زیر
“'Now must a hero tread with caution, for in autumn the lioness guards her young below.'”
#56
سه فرسنگ بالای این بیشه است
✦
به یک سال اگر شیرگیری به دست
“'This forest extends three leagues long; even if you spend a whole year hunting lions here,'”
#57
جهان هم نگردد ز شیران تهی
✦
تو چندین چرا رنج بر تن نهی
“'...the world will never be emptied of them. Why then subject yourself to such endless toil?'”
#58
چو بنشست بر تخت شاه از نخست
✦
به پیمان جز از چنگ شیران نجست
“'When the King first mounted the throne, he sought the crown from between the lions' claws as promised.'”
#59
کنون شهریاری به ایران تراست
✦
به گور آمدی جنگ شیران چراست
“'Now the sovereignty over Iran is yours; you came for wild asses, so why fight lions?'”
#60
بدو گفت شاه ای خردمند پیر
✦
به شبگیر فردا من و گور و تیر
“The King replied: 'O wise old sage, tomorrow at dawn it shall be I, the wild ass, and my arrow.'”
#61
سواران گردنکش اندر زمان
✦
نکردند نامی به تیر و کمان
“'Proud horsemen of ancient days did not achieve renown merely through bow and arrow.'”
#62
اگر داد مردی بخواهیم داد
✦
به گوپال و شمشیر گیریم یاد
“'If we wish to render true justice to valor, we must be remembered by mace and sword.'”
#63
بدو گفت موبد که مرد سوار
✦
نبیند چو تو گرد در کارزار
“The Mobad said to him: 'No mounted warrior has ever seen your match amid the dust of battle.'”
#64
که چشم بد از فر تو دور باد
✦
نشست تو در گلشن و سور باد
“'May the evil eye remain far from your royal glory, and may your place ever be in gardens and feasts!'”
#65
به پرده‌سرای آمد از بیشه شاه
✦
ابا موبد و پهلوان سپاه
“The King returned from the forest unto his pavilion, accompanied by the Mobad and the army's commander.”
#66
همی خواند لشکر برو آفرین
✦
که بی‌تو مبادا کلاه و نگین
“The whole army showered blessings upon him, saying: 'May crown and signet ring never be deprived of thee!'”
#67
به خرگاه شد چون سپه بازگشت
✦
ز دادنش گیتی پرآواز گشت
“He entered his royal tent as the host retired, and the world echoed with praises of his bounty.”
#68
یکی دانشی مرزبان پیشکار
✦
به خرگاه نو بر پراگنده خار
“A wise marchlord who served as steward had scattered fresh aromatic herbs in the new royal tent.”
#69
نهادند کافور و مشک و گلاب
✦
بگسترد مشک از بر جای خواب
“They set out camphor, musk, and rosewater, spreading pure musk over his couch.”
#70
همه خیمه‌ها خوان زرین نهاد
✦
برو کاسه آرایش چین نهاد
“Golden banquet tables were spread in all the tents, arrayed with finest Chinese bowls.”
#71
بیاراست سالار خوان از بره
✦
همه خوردنیها که بد یکسره
“The steward adorned the feast with roasted lamb and all manner of delicious fare.”
#72
چو نان خورده شد شاه بهرام گور
✦
بفرمود جامی بزرگ از بلور
“When the meal was ended, King Bahram Gur commanded a great crystal goblet to be brought,”
#73
که آرد پری‌چهرهٔ میْ گسار
✦
نهد بر کف دادگر شهریار
“So that a fairy-visaged cupbearer might present it, placing it upon the hand of the just monarch.”
#74
چنین گفت که‌آن شهریار اردشیر
✦
که برنا شد از بخت او مرد پیر
“He spoke thus: 'That monarch Ardashir, through whose auspicious fortune aged men grew young,'”
#75
سر مایه او بود ما کهتریم
✦
اگر کهتری را خود اندر خوریم
“'...was our noble foundation, and we are but lesser men—if indeed we are worthy even of such smallness!'”
#76
به رزم و به بزم و به رای و به خوان
✦
جز او را جهاندار گیتی مخوان
“'In battle, banquet, counsel, and feast, call no other man the lord of the world!'”
#77
بدانگه که اسکندر آمد ز روم
✦
به ایران و ویران شد این مرز و بوم
“'At that time when Alexander came from Rome to Iran, and this realm was laid waste,'”
#78
کجا ناجوانمرد بود و درشت
✦
چو سی و شش از شهریاران بکشت
“'...he was ungenerous and harsh, putting to death some thirty-six kings of the land.'”
#79
لب خسروان پر ز نفرین اوست
✦
همه روی گیتی پر از کین اوست
“'The lips of all monarchs are filled with curses upon him, and the whole earth is filled with hatred against him.'”
#80
کجا بر فریدون کنند آفرین
✦
بر اوی‌ست نفرین ز جویای کین
“'Where men shower praise upon Fereydun, only curses rain upon Alexander from all who seek justice.'”
#81
مبادا جز از نیکویی در جهان
✦
ز من در میان کهان و مهان
“May nothing but goodness be remembered of me in this world, among both the humble and the great.”
#82
بیارید گفتا مُنادیگری
✦
خوش آواز و از نامداران سری
“He commanded, "Bring forth a herald, sweet-voiced and a leader among the renowned,”
#83
که گردد سراسر به گرد سپاه
✦
همی برخروشد به بی‌راه و راه
“To ride all around the encampment of the host, proclaiming aloud along every path and highway:”
#84
بگوید که بر کوی بر شهر جَز
✦
گر از گوهر و زر و دیبا و خز
“'That in the streets and town of Jaz, if anyone should wrongfully seize precious jewels, gold, brocade, or silk,”
#85
چنین تا به خاشاک ناچیز پست
✦
بیازد کسی ناسزاوار دست
“Down to the meanest and most worthless straw, if anyone stretch out an unworthy hand,”
#86
بر اسپش نشانم ز پس کرده روی
✦
ز ایدر کشان با دو پرخاشجوی
“I shall seat him backward upon his horse and have him dragged hence by two fierce warrior guards,”
#87
دو پایش ببندند در زیر اسپ
✦
فرستمش تا خان آذرگشسپ
“Bound by both feet beneath the horse's belly, and send him to the Temple of Azargashasp,”
#88
نیایش کند پیش آتش به خاک
✦
پرستش کند پیش یزدان پاک
“To bow in the dust before the holy fire and offer repentance to God Almighty.”
#89
بدان کس دهم چیز او را که چیز
✦
ازو بستد و رنج او دید نیز
“And I shall surrender all his goods to the victim whom he robbed and brought hardship upon.”
#90
وگر اسپ در کشت‌زاری کند
✦
ور آهنگ بر میوه‌داری کند
“And if anyone's horse enter a cultivated field, or make an assault upon a fruit orchard,”
#91
ز زندان نیابد به سالی رها
✦
سوار سرافراز گر بی‌بها
“He shall not gain release from prison for a full year, whether he be a proud knight or a man of no account.'”
#92
همان رنج ما بس گزیده‌ست بهر
✦
بیاییم و آزرده گردند شهر
“Our arrival alone brings sufficient burden; shall we come only for the cities to suffer distress?”
#93
برفتند بازارگانان شهر
✦
ز جزّ و ز برقوه مردم دو بهر
“Thereupon the merchants of the city set out, and the folk of both Jaz and Barquh gathered in crowds,”
#94
بیابان چو بازار چین شد ز بار
✦
بر آن‌سو که بد لشکر شهریار
“And the desert became like a market of China with abundant goods, right beside where the monarch's army lay camped.”