#1
دگر هفته آمد به نخچیرگاه
✦
خود و موبدان و ردان سپاه
“The next week came, and he went unto the hunting grounds, himself, the mobads, and the chieftains of the host.”
#2
بیامد یکی مرد مهترپرست
✦
چو باد دمان با گرازی به دست
“There came a man who revered his lords, rushing like a roaring wind with a wild boar in hand.”
#3
بپرسید مهتر که بهرامشاه
✦
کجا باشد اندر میان سپاه
“The noble stranger asked, 'Where is King Bahram amidst this great army?'”
#4
بدو گفت هرکس که تو شاه را
✦
چه جویی نگویی به ما راه را
“Everyone said to him, 'Why seekest thou the king? Wilt thou not tell us thy quest?'”
#5
چنین داد پاسخ که تا روی شاه
✦
نبینم نگویم سخن با سپاه
“He answered thus: 'Until I behold the king's face, I shall speak no word unto the army.'”
#6
بدو گفت موبد چه باید بگوی
✦
تو شاه جهان را ندانی به روی
“The Mobad said to him, 'Speak what must be said; thou knowest not the face of the king of the world.'”
#7
بر شاه بردند جوینده را
✦
چنان دانشی مرد گوینده را
“They brought the seeker before the king—a man of such knowledge and eloquent speech.”
#8
بیامد چو بهرام را دید گفت
✦
که با تو سخن دارم اندر نهفت
“When he arrived and beheld Bahram, he said, 'I have a secret word to speak with thee.'”
#9
عنان را بپیچید بهرام گور
✦
ز دیدار لشکر برون راند دور
“Bahram Gor turned his reins aside, riding far beyond the sight of the army.”
#10
بدو گفت مرد این جهاندیده شاه
✦
به گفتار من کرد باید نگاه
“The man said to him, 'O world-experienced king, pay heed unto my speech.”
#11
بدین مرز دهقانم و کدخدای
✦
خدای بر و بوم و ورز و سرای
“In this borderland I am a dehqan and headman, master of the land, crops, and homestead.”
#12
همی آب بردم بدین مرز خویش
✦
که در کار پیدا کنم ارز خویش
“I led water unto my fields, seeking to bring forth the worth of my labor.”
#13
چو بسیار گشت آب گستاخ شد
✦
میان یکی مرز سوراخ شد
“When the water swelled, it grew bold and breached a cavity in the midst of a plot.”
#14
شگفتی خروشی به گوش آمدم
✦
کزان بیم جای خروش آمدم
“A wondrous roar echoed in my ears, and out of fear I was moved to cry aloud.”
#15
همی اندران جای آواز سنج
✦
خروشش همی ره نماید به گنج
“From that spot echoes the sound of cymbals, its clangor pointing the way to a hidden treasure.'”
#16
چو بشنید بهرام آنجا کشید
✦
همه دشت پر سبزه و آب دید
“When Bahram heard this, he rode thither, beholding the whole plain filled with greenery and water.”
#17
بفرمود تا کارگر با گراز
✦
بیارند چندی ز راه دراز
“He commanded that laborers bearing pickaxes be brought in numbers from afar.”
#18
فرود آمد از باره شاه بلند
✦
شراعی زدند از برکشتمند
“The lofty king dismounted his steed, and they pitched a royal canopy above the field.”
#19
شب آمد گوان شمعی افروختند
✦
به هر جای آتش همی سوختند
“Night came; the brave heroes lit candles and kindled fires everywhere.”
#20
ز دریا چو خورشید برزد درفش
✦
چو مصقول کرد این سرای بنفش
“When the sun raised its banner from the sea, polishing this violet vault of heaven,”
#21
ز هر سو برفتند کاریگران
✦
شدند انجمن چون سپاهی گران
“Laborers moved from every side, assembling like a mighty army.”
#22
زمین را به کندن گرفتند پاک
✦
شد آن جای هامون سراسر مغاک
“They began to dig the earth cleanly, turning that level plain into a deep cavity.”
#23
ز کندن چو گشتند مردم ستوه
✦
پدید آمد از خاک چیزی چو کوه
“As the people grew weary of digging, something like a mountain emerged from the soil.”
#24
یکی خانه‌ای کرده از پخته خشت
✦
به ساروج کرده بسان بهشت
“A vault built of baked brick, sealed with mortar like a paradise.”
#25
کننده تبر زد همی از برش
✦
پدید آمد از دور جای درش
“The excavator struck with his axe above it, and from afar the doorway appeared.”
#26
چو موبد بدید اندر آمد به در
✦
ابا او یکی ایرمانی دگر
“When the Mobad saw it, he entered the doorway alongside another noble companion.”
#27
یکی خانه دیدند پهن و دراز
✦
برآورده بالای او چند باز
“They saw a hall wide and long, its lofty ceiling raised high like the flight of falcons.”
#28
ز زر کرده بر پای دو گاومیش
✦
یکی آخری کرده زرینش پیش
“Two oxen forged of gold stood upon their feet, before a golden manger.”
#29
زبرجد به آخر درون ریخته
✦
به یاقوت سرخ اندر آمیخته
“Chrysolites were poured into the manger, mingled with glowing red rubies.”
#30
چو دو گاو گردون میانش تهی
✦
شکمشان پر از نار و سیب و بهی
“The two oxen were hollow like chariots, their bellies filled with pomegranates, apples, and quinces.”
#31
میان بهی در خوشاب بود
✦
که هر دانه‌ای قطرهٔ آب بود
“Within the quinces lay fine lustrous pearls, each grain like a droplet of water.”
#32
همان گاو را چشم یاقوت بود
✦
ز پیری سر گاو فرتوت بود
“The oxen possessed eyes of ruby, and their ancient heads bore the likeness of age.”
#33
همه گرد بر گرد او شیر و گور
✦
یکی دیده یاقوت و دیگر بلور
“All around them stood statues of lions and wild asses, one with eyes of ruby, another of crystal.”
#34
تذروان زرین و طاوس زر
✦
همه سینه و چشمهاشان گهر
“Golden pheasants and golden peacocks, their chests and eyes set with precious gems.”
#35
چو دستور دید آن بر شاه شد
✦
به رای بلند افسر ماه شد
“When the minister saw this, he went before the king, his exalted counsel reaching the crown of the moon.”
#36
به نرمی به شاه جهان گفت خیز
✦
که آمد همی گنجها را جهیز
“Gently he said to the world-king, 'Arise! For a feast of treasures has arrived!”
#37
یکی خانهٔ گوهر آمد پدید
✦
که چرخ فلک داشت آن را کلید
“A chamber of gems has appeared, to which the sphere of heaven held the key.'”
#38
بدو گفت بنگر که بر گنج نام
✦
نویسد کسی کش بود گنج کام
“The king said to him, 'Look and see in whose name the treasure is inscribed, if any claimed it.”
#39
نگه کن بدان گنج تا نام کیست
✦
گر آگندن او به ایام کیست
“Examine that treasure to find whose name it bears, and in whose era its gathering took place.'”
#40
بیامد سر موبدان چون شنید
✦
بران گاو بر مهر جمشید دید
“The chief of mobads went as commanded, and saw the seal of Jamshid upon the golden ox.”
#41
به شاه جهان گفت کردم نگاه
✦
نوشته‌ست بر گاو جمشید شاه
“He said to the world-king, 'I looked closely; it is inscribed with the name of King Jamshid.'”
#42
بدو گفت شاه ای سر موبدان
✦
به هر کار داناتر از بخردان
“The king answered, 'O chief of mobads, wiser in every deed than the wise!”
#43
ز گنجی که جمشید بنهاد پیش
✦
چرا کرد باید مرا گنج خویش
“Why should I make my own the treasure that Jamshid laid down of old?”
#44
هر آن گنج کان جز به شمشیر و داد
✦
فراز آید آن پادشاهی مباد
“May that kingship perish whose wealth comes not through justice and the sword!”
#45
به ارزانیان ده همه هرچ هست
✦
مبادا که آید به ما بر شکست
“Give all that is there to the worthy; let no misfortune fall upon us!”
#46
اگر نام باید که پیدا کنیم
✦
به داد و به شمشیر گنج آگنیم
“If we are to achieve renown, we must gather true treasure through justice and the sword.”
#47
نباید سپاه مرا بهره زین
✦
نه تنگست بر ما زمان و زمین
“My army shall have no share of this hoard; time and the earth are not constrained for us.”
#48
فروشید گوهر به زر و به سیم
✦
زن بیوه و کودکان یتیم
“Sell these gems for gold and silver, and bestow them upon widows and orphaned children.”
#49
تهی‌دست مردم که دارند نام
✦
گسسته دل از نام و آرام و کام
“And give also to needy people of good repute who have lost hope of comfort, honor, and desire.”
#50
ز ویران و آباد گرد آورید
✦
ازان پس یکایک همه بشمرید
“Gather all such poor from ruined villages and thriving towns alike, and count them one by one.”
#51
ببخشید دینار گنج و درم
✦
به مزد روان جهاندار جم
“Bestow the dinars and dirhams of this treasury for the repose of Jam's spirit, ruler of the world.”
#52
ازان ده یک آنرا که بنمود راه
✦
همی شاه جست از میان سپاه
“The King sought out from his army the farmer who had shown the path, to grant him a tenth of it.”
#53
مرا تا جوان باشم و تن درست
✦
چرا بایدم گنج جمشید جست
“So long as I am young and sound of body, why should I seek the buried hoard of Jamshid?”
#54
گهر هرک بستاند از جمشید
✦
به گیتی مبادش به نیکی امید
“Whoever claims the jewels of Jamshid, may he have no hope of goodness in this world.”
#55
چو با لشکرم تن به رنج آوریم
✦
ز روم و ز چین نام و گنج آوریم
“When my army and I endure the toil of battle, we shall win renown and treasure from Rome and China!”
#56
مرا اسپ شبدیز و شمشیر تیز
✦
نگیرم فریب و ندانم گریز
“Mine is the charger Shabdiz and a keen blade; I fall for no trickery, nor do I flee!”
#57
وزان جایگه شد سوی گنج خویش
✦
که گرد آورید از خوی و رنج خویش
“From that place he returned to his own treasury, which he had accumulated through his own labor and sweat.”
#58
بیاورد گردان کشورش را
✦
درم داد یکساله لشکرش را
“He summoned the champions of his realm and distributed a full year's wages to his soldiers.”
#59
یکی بزمگه ساخت چون نوبهار
✦
بیاراست ایوان گوهرنگار
“He arranged a feast like the bloom of spring, adorning the jewel-studded palace.”
#60
می لعل رخشان به جام بلور
✦
چو شد خرم و شاد بهرام گور
“Radiant ruby wine flowed into crystal goblets, as Bahram Gur grew joyous and glad.”
#61
به یاران چنین گفت کای سرکشان
✦
شنیده ز تخت بزرگی نشان
“He spoke to his companions: 'O noble chiefs, who have heard tales of the throne of majesty,”
#62
ز هوشنگ تا نوذر نامدار
✦
کجا ز آفریدون بد او یادگار
“From Houshang to famous Nowzar, who was a living legacy of Fereydoun,”
#63
برین هم نشان تا سر کیقباد
✦
که تاج فریدون به سر بر نهاد
“And likewise down to the time of Kay Qubad, who placed Fereydoun's crown upon his head,”
#64
ببینید تا زان بزرگان که ماند
✦
بریشان به جز آفرین را که خواند
“Consider: who remains among those ancient lords? Who has remembered them with anything but praise?”
#65
چو کوتاه شد گردش روزگار
✦
سخن ماند زان مهتران یادگار
“When their turn of time came to an end, only good words remained as their lasting memorial.”
#66
که این را منش بود و آن را نبود
✦
یکی را نکوهش دگر را ستود
“One possessed high virtue while another lacked it; thus one was censured, and another praised.”
#67
یکایک به نوبت همه بگذریم
✦
سزد گر جهان را به بد نسپریم
“One by one, in our turn, we shall all depart; it is only fitting that we do not yield the world to evil.”
#68
چرا گنج آن رفتگان آوریم
✦
وگر دل به دینارشان گستریم
“Why should we appropriate the hoards of the departed, or set our hearts upon their riches?”
#69
نبندم دل اندر سرای سپنج
✦
ننازم به تاج و نیازم به گنج
“I shall not bind my heart to this fleeting inn, nor boast of crowns, nor covet treasures.”
#70
چو روزی به شادی همی بگذرد
✦
خردمند مردم چرا غم خورد
“Since a day passes in joy regardless, why should a wise person harbor grief?”
#71
هرانکس کزین زیردستان ما
✦
ز دهقان و از در پرستان ما
“If anyone among our subjects, whether a simple tiller or a court attendant,”
#72
بنالد یکی کهتر از رنج من
✦
مبادا سر وافسر وگنج من
“Should lament in pain caused by me, may my head, crown, and treasure perish!'”
#73
یکی پیر بد نام او ماهیار
✦
شده سال او بر صد و شست و چار
“An elder present was named Mahyar, whose age had reached one hundred and sixty-four years.”
#74
چو آواز بشنید بر پای خاست
✦
چنین گفت کای مهتر داد و راست
“When he heard the King's words, he stood up and spoke thus: 'O righteous and just monarch!”
#75
چنین یافتم از فریدون و جم
✦
وزان نامداران هر بیش و کم
“Thus have I found remembered of Fereydoun and Jam, and of all those famous rulers high and low:”
#76
چو تو شاه ننشست کس در جهان
✦
نه کس این شنید از کهان و مهان
“No king like you has ever ruled the earth, nor has anyone heard such wisdom from noble or humble.”
#77
به هنگام جم چون سخن راندند
✦
ورا گنج گاوان همی خواندند
“In the days of Jam, when men spoke of his hoard, they called it the Treasure of the Oxen.”
#78
چو گنجی پراگنده‌ای در جهان
✦
میان کهان و میان مهان
“Yet you have scattered your treasure across the world, among the low and high alike.”
#79
دلت گر به درهای دریاستی
✦
ز دریا گهر موج برخاستی
“Were your heart set upon the pearls of the sea, the ocean waves themselves would cast up jewels!”
#80
ندانست کس در جهان کان کجاست
✦
به خاکست گر در دم اژدهاست
“No one in all the world knew where that mine lay, whether hidden in dust or inside a dragon's breath.'”
#81
تو چون یافتی ننگریدی به گنج
✦
که ننگ آمدت این سرای سپنج
“When thou didst find the treasure, thou didst not deign to look upon it; for in thy sight, this fleeting world held no worth.”
#82
به دریا همانا که چندین گهر
✦
به دیده ندیدست کس بیشتر
“In truth, no eye hath ever beheld more jewels in the depths of the boundless sea than what was gathered here.”
#83
به دوریش بخشیدی این گوهران
✦
همان گاو گوهر کران تا کران
“Thou didst bestow all these priceless gems upon the needy, together with the golden oxen filled with jewels from edge to edge.”
#84
پس از رفتنت نام تو زنده باد
✦
تو آباد و پیروز و بخت از تو شاد
“May thy name live on long after thou art gone! Mayest thou remain prosperous and victorious, and may Fortune rejoice in thee!”
#85
بسی دفتر خسروان زین سخن
✦
سیه گردد و هم نیاید به بن
“Many a chronicle of monarchs shall be blackened with the account of thy deeds, yet the story of thy generosity shall never reach an end.”