بخش ۳۹ - نشست سوم: پرسش‌های بیشتر درباره فضایل و شاهی

#1

چو یک هفته بگذشت هشتم پگاه

✦

نشست از بر تخت پیروز شاه

#2

بخواند آنکسی راکه دانا بدند

✦

به گفتار ودانش توانا بدند

#3

بگفتند هرگونه‌ای هرکسی

✦

همانا پسندش نیامد بسی

#4

چنین گفت کسری به بوزرجمهر

✦

که از چادر شرم بگشای چهر

#5

سخن گوی دانا زبان برگشاد

✦

ز هرگونه دانش همی‌کرد یاد

#6

نخست آفرین کرد بر شهریار

✦

که پیروز بادا سر تاجدار

#7

دگر گفت مردم نگردد بلند

✦

مگر سر بپیچد ز راه گزند

#8

چو باید که دانش بیفزایدت

✦

سخن یافتن را خرد بایدت

#9

در نام جستن دلیری بود

✦

زمانه ز بد دل به سیری بود

#10

وگر تخت جویی هنر بایدت

✦

چوسبزی بود شاخ و بر بایدت

#11

چوپرسند پرسندگان از هنر

✦

نشاید که پاسخ دهیم از گهر

#12

گهر بی‌هنر ناپسندست و خوار

✦

برین داستان زد یکی هوشیار

#13

که گر گل نبوید به رنگش مجوی

✦

کز آتش بروید مگر آب جوی

#14

توانگر به بخشش بود شهریار

✦

به گنج نهفته نه‌ای پایدار

#15

به گفتار خوب ار هنر خواستی

✦

به کردار پیدا کند راستی

#16

فروتر بود هرک دارد خرد

✦

سپهرش همی درخرد پرورد

#17

چنین هم بود مردم شاد دل

✦

ز کژیش خون گردد آزاد دل

#18

خرد درجهان چون درخت وفاست

✦

وزو بار جستن دل پادشاست

#19

چوخرسند باشی تن آسان شوی

✦

چو آز آوری زو هراسان شوی

#20

مکن نیک مردی به جای کسی

✦

که پاداش نیکی نیابی بسی

#21

گشاده دلانرا بود بخت یار

✦

انوشه کسی کو بود بردبار

#22

هران کس که جوید همی برتری

✦

هنرها بباید بدین داوری

#23

یکی رای وفرهنگ باید نخست

✦

دوم آزمایش بباید درست

#24

سیوم یار باید بهنگام کار

✦

ز نیک وز بد برگرفتن شمار

#25

چهارم که مانی بجا کام را

✦

ببینی ز آغاز فرجام را

#26

به پنجم اگر زورمندی بود

✦

به تن کوشش آری بلندی بود

#27

وزین هر دری جفت گردد سخن

✦

هنرخیره بی‌آزمایش مکن

#28

ازان پس چو یارت بود نیکساز

✦

بروبر به هنگامت آید نیاز

#29

چو کوشش نباشد تن زورمند

✦

نیارد سر آرزوها ببند

#30

چو کوشش ز اندازه اندر گذشت

✦

چنان دان که کوشنده نومید گشت

#31

خوی مرد دانا بگوییم پنج

✦

کزان عادت او خود نباشد به رنج

#32

چونادان عادت کند هفت چیز

✦

وزان هفت چیز به رنج‌ست نیز

#33

نخست آنک هرکس که دارد خرد

✦

ندارد غم آن کزو بگذرد

#34

نه شادان کند دل بنایافته

✦

نه گر بگذرد زو شود تافته

#35

چو از رنج وز بد تن آسان شود

✦

ز نابودنیها هراسان شود

#36

چو سختیش پیش آید از هر شمار

✦

شود پیش و سستی نیارد به کار

#37

ز نادان که گفتیم هفتست راه

✦

یکی آنک خشم آورد بی‌گناه

#38

گشاده کند گنج بر ناسزای

✦

نه زو مزد یابد بهر دو سرای

#39

سه دیگر به یزدان بود ناسپاس

✦

تن خویش را در نهان ناشناس

#40

چهارم که با هر کسی راز خویش

✦

بگوید برافرازد آواز خویش

#41

به پنجم به گفتار ناسودمند

✦

تن خویش دارد بدرد و گزند

#42

ششم گردد ایمن ز نا استوار

✦

همی پرنیان جوید از خار بار

#43

به هفتم که بستیهد اندر دروغ

✦

به بی‌شرمی اندر بجوید فروغ

#44

چنان دان توای شهریار بلند

✦

که از وی نبیند کسی جز گزند

#45

چو بر انجمن مرد خامش بود

✦

ازان خامشی دل به رامش بود

#46

سپردن به دانای داننده گوش

✦

به تن توشه یابد به دل رای وهوش

#47

شنیده سخنها فرامش مکن

✦

که تاجست برتخت شاهی سخن

#48

چوخواهی که دانسته آید به بر

✦

به گفتار بگشای بند از هنر

#49

چوگسترد خواهی به هر جای نام

✦

زبان برکشی همچو تیغ از نیام

#50

چو بامرد دانات باشد نشست

✦

زبردست گردد سر زیر دست

#51

ز دانش بود جان و دل را فروغ

✦

نگر تا نگردی به گرد دروغ

#52

سخنگوی چون بر گشاید سخن

✦

بمان تا بگوید تو تندی مکن

#53

زبان را چو با دل بود راستی

✦

ببندد ز هر سو درکاستی

#54

ز بیکار گویان تو دانا شوی

✦

نگویی ازان سان کزو بشنوی

#55

ز دانش دربی‌نیازی مجوی

✦

و گر چند ازو سختی آید بروی

#56

همیشه دل شاه نوشین‌روان

✦

مبادا ز آموختن ناتوان

#57

بپرسید پس موبد تیز مغز

✦

که اندر جهان چیست کردار نغز

#58

کجا مرد را روشنایی دهد

✦

ز رنج زمانه رهایی دهد

#59

چنین داد پاسخ که هر کو خرد

✦

بیابد ز هر دو جهان بر خورد

#60

بدو گفت گرنیستش بخردی

✦

خرد خلعتی روشنست ایزدی

#61

چنین داد پاسخ که دانش بهست

✦

چو دانا بود برمهان برمهست

#62

بدو گفت گر راه دانش نجست

✦

بدین آب هرگز روان را نشست

#63

چنین داد پاسخ که از مرد گرد

✦

سرخویش را خوار باید شمرد

#64

اگر تاو دارد به روز نبرد

✦

سر بدسگال اندر آرد بگرد

#65

گرامی بود بر دل پادشا

✦

بود جاودان شاد و فرمانروا

#66

بدو گفت گرنیستش بهره زین

✦

ندارد پژوهیدن آیین و دین

#67

چنین داد پاسخ که آن به که مرگ

✦

نهد بر سر او یکی تیره ترگ

#68

دگر گفت کزبار آن میوه دار

✦

که دانا بکارد به باغ بهار

#69

چه سازیم تاهرکسی برخوریم

✦

وگر سایهٔ او به پی بسپریم

#70

چنین داد پاسخ که هر کو زبان

✦

ز بد بسته دارد نرنجد روان

#71

کسی را ندرد به گفتار پوست

✦

بود بر دل انجمن نیز دوست

#72

همه کار دشوارش آسان شود

✦

ورا دشمن ودوست یکسان شود

#73

دگر گفت کان کو ز راه گزند

✦

بگردد بزرگست و هم ارجمند

#74

چنین داد پاسخ که کردار بد

✦

بسان درختیست با بار بد

#75

اگر نرم گوید زبان کسی

✦

درشتی به گوشش نیاید بسی

#76

بدان کز زبانست گوشش به رنج

✦

چو رنجش نجویی سخن را بسنج

#77

همان کم سخن مرد خسروپرست

✦

جز از پیش گاهش نشاید نشست

#78

دگر از بدیهای نا آمده

✦

گریزد چو از دام مرغ و دده

#79

سه دیگر که بر بد توانا بود

✦

بپرهیزد ار ویژه دانا بود

#80

نیازد به کاری که ناکردنیست

✦

نیازارد آن را که نازردنیست

#81

نماند که نیکی برو بگذرد

✦

پی روز نا آمده نشمرد

#82

بدشمن ز نخچیر آژیرتر

✦

برو دوست همواره چون تیر و پر

#83

ز شادی که فرجام او غم بود

✦

خردمند را ارز وی کم بود

#84

تن آسانی و کاهلی دور کن

✦

بکوش وز رنج تنت سور کن

#85

که ایدر تو را سود بی‌رنج نیست

✦

چنان هم که بی‌پاسبان گنج نیست

#86

ازین باره گفتار بسیار گشت

✦

دل مردم خفته بیدار گشت

#87

جهان زنده بادا به نوشین‌روان

✦

همیشه جهاندار و دولت جوان

#88

برو خواندند آفرین موبدان

✦

کنارنگ و بیداردل بخردان

#89

ستودند شاه جهان را بسی

✦

برفتند با خرمی هرکسی

#90

دوهفته برین نیز بگذشت شاه

✦

بپردخت روزی ز کاری سپاه

#91

بفرمود تا موبدان و ردان

✦

به ایوان خرامند با بخردان

#92

بپرسید شاه ازبن و از نژاد

✦

ز تیزی و آرام و فرهنگ و داد

#93

ز شاهی وز داد کنداوران

✦

ز آغاز وفرجام نیک اختران

#94

سخن کرد زین موبدان خواستار

✦

به پرسش گرفت آنچ آید به کار

#95

به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت

✦

که رخشنده گوهر برآر از نهفت

#96

یکی آفرین کرد بوزرجمهر

✦

که‌ای شاه روشن‌دل و خوب‌چهر

#97

چنان دان که اندر جهان نیز شاه

✦

یکی چون تو ننهاد برسرکلاه

#98

به داد و به دانش به تاج و به تخت

✦

به فر و به چهر و به رای و به بخت

#99

چوپرهیزکاری کند شهریار

✦

چه نیکوست پرهیز با تاجدار

#100

ز یزدان بترسد گه داوری

✦

نگردد به میل و بکنداوری

#101

خرد راکند پادشا بر هوا

✦

بدانگه که خشم آورد پادشا

#102

نباید که اندیشهٔ شهریار

✦

بود جز پسندیدهٔ کردگار

#103

ز یزدان شناسد همه خوب و زشت

✦

به پاداش نیکی بجوید بهشت

#104

زبان راست گوی و دل آزرم‌جوی

✦

همیشه جهان را بدو آبروی

#105

هران کس که باشد ورا رای‌زن

✦

سبک باشد اندر دل انجمن

#106

سخن گوی وروشن دل و دادده

✦

کهان را بکه دارد و مه به مه

#107

کسی کو بود شاه را زیر دست

✦

نباید که یابد به جائی شکست

#108

بدانگه شود تاج خسرو بلند

✦

که دانا بود نزد او ارجمند

#109

نگه داشتن کار درگاه را

✦

به زهر آژدن کام بدخواه را

#110

چو دارد ز هر دانشی آگهی

✦

بماند جهاندار با فرهی

#111

نباید که خسبد کسی دردمند

✦

که آید مگر شاه را زو گزند

#112

کسی کو به بادافره اندرخورست

✦

کجا بدنژادست و بد گوهرست

#113

کند شاه دور از میان گروه

✦

بی‌آزار تا زو نگردد ستوه

#114

هران کس که باشد به زندان شاه

✦

گنهکار گر مردم بیگناه

#115

به فرمان یزدان بباید گشاد

✦

بزند و باست آنچ کرده‌ست یاد

#116

سپهبد به فرهنگ دارد سپاه

✦

براساید از درد فریادخواه

#117

چو آژیر باشی ز دشمن برای

✦

بداندیش را دل برآید ز جای

#118

همه رخنهٔ پادشاهی بمرد

✦

بداری به هنگام پیش از نبرد

#119

به چیزی که گردد نکوهیده شاه

✦

نکوهش بود نیز با فر و گاه

#120

ازو دور گشتن به رغم هوا

✦

خرد را بران رای کردن گوا

#121

فزودن به فرزند برمهر خویش

✦

چو در آب دیدن بود چهر خویش

#122

ز فرهنگ وز دانش آموختن

✦

سزد گر دلت یابد افروختن

#123

گشادن برو بر در گنج خویش

✦

نباید که یادآورد رنج خویش

#124

هرانگه که یازد ببد کار دست

✦

دل شاه بچه نباید شکست

#125

چو بر بد کنش دست گردد دراز

✦

به خون جز به فرمان یزدان میاز

#126

و گر دشمنی یابی اندر دلش

✦

چو خوباشد از بوستان بگسلش

#127

که گر دیر ماند بنیرو شود

✦

وزو باغ شاهی پرآهو شود

#128

چوباشد جهانجوی با فر و هوش

✦

نباید که دارد به بدگوی گوش

#129

ز دستور بد گوهر و گفت بد

✦

تباهی به دیهیم شاهی رسد

#130

نباید شنیدن ز نادان سخن

✦

چو بد گوید از داد فرمان مکن

#131

همه راستی باید آراستن

✦

نباید که دیو آورد کاستن

#132

چواین گفتها بشنود پارسا

✦

خرد راکند بر دلش پادشا

#133

کند آفرین تاج برشهریار

✦

شود تخت شاهی برو پایدار

#134

بنازد بدو تاج شاهی و تخت

✦

بداندیش نومید گردد زبخت

#135

چو برگردد این چرخ ناپایدار

✦

ازو نام نیکو بود یادگار

#136

بماناد تا روز باشد جوان

✦

هنر یافته جان نوشین‌روان

#137

ز گفتار او انجمن خیره شد

✦

همه رای دانندگان تیره شد

#138

چو نوشین‌روان آن سخنها شنود

✦

به روزیش چندانک بد برفزود

#139

وزان پندها دیده پر آب کرد

✦

دهانش پر از در خوشاب کرد

#140

یکی انجمن لب پر از آفرین

✦

برفتند ز ایوان شاه زمین

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما