#1
چو آگاه شد لشکر از درد شاه
✦
جهان گشت بر نامداران سیاه
“When the army became aware of the king's agony, the world turned dark to the renowned nobles.”
#2
به تخت بزرگی نهادند روی
✦
جهان شد سراسر پر از گفت‌وگوی
“They turned their faces toward the throne of greatness, and the whole world became filled with anxious talk.”
#3
سکندر چو از لشکر آگاه شد
✦
بدانست کش روز کوتاه شد
“When Sekandar became aware of the army's unrest, he knew that his days had grown short.”
#4
بفرمود تا تخت بیرون برند
✦
از ایوان شاهی به هامون برند
“He commanded that his throne be taken outside, carried from the royal palace into the open plain.”
#5
ز بیماری او غمی شد سپاه
✦
که بی‌رنگ دیدند رخسار شاه
“The army grew heart-sick from his illness, seeing the pale and bloodless face of their king.”
#6
همه دشت یکسر خروشان شدند
✦
چو بر آتش تیز جوشان شدند
“The entire plain erupted in clamor, boiling like water set upon a fierce flame.”
#7
همی گفت هرکس که بد روزگار
✦
که از رومیان کم شود شهریار
“Everyone cried out that fate had turned evil, for the ruler of the Romans was slipping away.”
#8
فرازآمد آن گردش بخت شوم
✦
که ویران شود زین سپس مرز روم
“The turn of ill fortune has arrived, and henceforth the realm of Rum shall fall into ruin.”
#9
همه دشمنان کام دل یافتند
✦
رسیدند جایی که بشتافتند
“All our enemies have attained their heart's desire, reaching the goal toward which they hastened.”
#10
بمابر کنون تلخ گردد جهان
✦
خروشان شویم آشکار و نهان
“Henceforth the world turns bitter for us; we shall weep aloud in public and in secret.”
#11
چنین گفت قیصر به آوای نرم
✦
که ترسنده باشید با رای و شرم
“Then Caesar spoke in a gentle voice: 'Be God-fearing, walking with wisdom and modesty.'”
#12
ز اندرز من سربسر مگذرید
✦
چو خواهید کز جان و تن برخورید
“'Do not stray from my counsels in any way, if you wish to benefit in soul and body.'”
#13
پس از من شما را همینست کار
✦
نه با من همی بد کند روزگار
“'After me, this same fate awaits you all; Time deals not ill with me alone.'”
#14
بگفت این و جانش برآمد ز تن
✦
شد آن نامور شاه لشکرشکن
“He said this and his soul departed his body; that famous king, breaker of armies, was gone.”
#15
ز لشکر سراسر برآمد خروش
✦
ز فریاد لشکر بدرید گوش
“A roar burst forth from the entire army, a cry so intense it tore through the ears.”
#16
همه خاک بر سر همی بیختند
✦
ز مژگان همی خون دل ریختند
“They threw dust upon their heads and wept tears of blood from their eyelashes.”
#17
زدند آتش اندر سرای نشست
✦
هزار اسپ را دم بریدند پست
“They set fire to the royal hall of assembly and docked the tails of a thousand horses.”
#18
نهاده بر اسپان نگونسار زین
✦
تو گفتی همی برخروشد زمین
“They placed upside-down saddles upon the horses; you would say the earth itself was roaring.”
#19
ببردند صندوق زرین به دشت
✦
همی ناله از آسمان برگذشت
“They brought out a golden coffin to the plain, and lamentations rose beyond the sky.”
#20
سکوبا بشستش به روشن گلاب
✦
پراگند بر تنش کافور ناب
“Sakuba washed his body with pure rosewater and sprinkled refined camphor upon him.”
#21
ز دیبای زربفت کردش کفن
✦
خروشان بران شهریار انجمن
“He made a shroud for him out of gold-brocaded silk, as the assembled crowd wailed over the king.”
#22
تن نامور زیر دیبای چین
✦
نهادند تا پای در انگبین
“They laid the body of the famous king under Chinese silk, immersing him from foot to head in honey.”
#23
سر تنگ تابوت کردند سخت
✦
شد آن سایه گستر دلاور درخت
“They sealed the narrow opening of the coffin tightly; that shade-bestowing, brave tree had fallen.”
#24
نمانی همی در سرای سپنج
✦
چه یازی به تخت و چه نازی به گنج
“You stay not in this temporary abode; why strive for a throne, why take pride in treasure?”
#25
چو تابوت زان دشت برداشتند
✦
همه دست بر دست بگذاشتند
“As they lifted the coffin from the plain, everyone wrung their hands in sorrow.”
#26
دو آواز شد رومی و پارسی
✦
سخنشان ز تابوت بد یک بسی
“Two opposing voices arose, Roman and Persian; their words regarding the coffin became a major strife.”
#27
هرانکس که او پارسی بود گفت
✦
که او را جز ایدر نباید نهفت
“Whosoever was Persian said: 'He should be buried nowhere else but right here.'”
#28
چو ایدر بود خاک شاهنشهان
✦
چه تازند تابوت گرد جهان
“'Since this is the resting ground of kings, why carry the coffin around the world?'”
#29
چنین گفت رومی یکی رهنمای
✦
که ایدر نهفتن ورا نیست رای
“A Roman guide spoke thus: 'It is not fitting to hide him in this earth.'”
#30
اگر بشنوید آنچ گویم درست
✦
سکندر در آن خاک ریزد که رست
“'If you listen to what I say truly, Sekandar must be laid in the soil where he grew.'”
#31
یکی پارسی نیز گفت این سخن
✦
که گر چندگویی نیاید به بن
“A Persian also spoke, saying: 'Though you talk endlessly, this dispute will reach no conclusion.'”
#32
نمایم شما را یکی مرغزار
✦
ز شاهان و پیشینگان یادگار
“'I will show you a meadow, a heritage remembered from ancient kings.'”
#33
ورا جرم خواند جهاندیده پیر
✦
بدو اندرون بیشه و آبگیر
“'An experienced elder calls it Jorm; within it lie a woodland and a water pool.'”
#34
چو پرسی ترا پاسخ آید ز کوه
✦
که آواز او بشنود هر گروه
“'When you ask a question, an answer comes back to you from the mountain, heard by all.'”
#35
بیارید مر پیر فرتوت را
✦
هم ایدر بدارید تابوت را
“'Bring the decrepit old man there, and keep the coffin right here for now.'”
#36
بپرسید اگر کوه پاسخ دهد
✦
شما را بدین رای فرخ نهد
“'Ask, and if the mountain gives answer, it will bless your decision.'”
#37
برفتند پویان به کردار غرم
✦
بدان بیشه کش باز خوانند جرم
“They went swiftly like mountain sheep to that woodland known as Jorm.”
#38
بگفتند پاسخ چنین داد باز
✦
که تابوت شاهان چه دارید راز
“They asked, and an answer came back thus: 'Why do you keep the secret of the king's coffin?'”
#39
که خاک سکندر به اسکندریست
✦
کجا کرده بد روزگاری که زیست
“'Sekandar's dust belongs to Alexandria, where he created his fortune while he lived!'”
#40
چو آواز بشنید لشکر برفت
✦
ببردند زان بیشه صندوق تفت
“When the army heard the voice, they departed, carrying the golden box hastily from that grove.”