بخش ۳۸ - دیدار سکندر با درخت گویا، پیشگویی مرگ دور از روم و بازگشت گریان
#1
ز راه بیابان به شهری رسید
✦
ببد شاد کآواز مردم شنید
#2
همه بوم و بر باغ آباد بود
✦
در مردم از خرمی شاد بود
#3
پذیره شدندش بزرگان شهر
✦
کسی را که از مردمی بود بهر
#4
برو همگنان آفرین خواندند
✦
همه زر و گوهر برافشاندند
#5
همی گفت هرکس که ای شهریار
✦
انوشه که کردی بمابر گذار
#6
بدین شهر هرگز نیامد سپاه
✦
نه هرگز شنیدست کس نام شاه
#7
کنون کامدی جان ما پیش تست
✦
که روشن‌روان بادی و تن درست
#8
سکندر دل از مردمان شاد کرد
✦
ز راه بیابان تن آزاد کرد
#9
بپرسید ازیشان که ایدر شگفت
✦
چه چیزست کاندازه باید گرفت
#10
چنین داد پاسخ بدو رهنمای
✦
که ای شاه پیروز پاکیزه‌رای
#11
شگفتیست ایدر که اندر جهان
✦
کسی آن ندید آشکار و نهان
#12
درختیست ایدر دو بن گشته جفت
✦
که چونان شگفتی نشاید نهفت
#13
یکی ماده و دیگری نر اوی
✦
سخن‌گو بود شاخ با رنگ و بوی
#14
به شب ماده گویا و بویا شود
✦
چو روشن شود نر گویا شود
#15
سکندر بشد با سواران روم
✦
همان نامداران آن مرز و بوم
#16
بپرسید زیشان که اکنون درخت
✦
سخن کی سراید به آواز سخت
#17
چنین داد پاسخ بدو ترجمان
✦
که از روز چون بگذرد نه زمان
#18
سخن‌گوی گردد یکی زین درخت
✦
که آواز او بشنود نیک‌بخت
#19
شب تیره‌گون ماده گویا شود
✦
بر و برگ چون مشک بویا شود
#20
بپرسید چون بگذریم از درخت
✦
شگفتی چه پیش آید ای نیک‌بخت
#21
چنین داد پاسخ کزو بگذری
✦
ز رفتنت کوته شود داوری
#22
چو زو برگذشتی نماندت جای
✦
کران جهان خواندش رهنمای
#23
بیابان و تاریکی آید به پیش
✦
به سیری نیامد کس از جان خویش
#24
نه کس دید از ما نه هرگز شنید
✦
که دام و دد و مرغ بر ره پرید
#25
همی راند با رومیان نیک‌بخت
✦
چو آمد به نزدیک گویا درخت
#26
زمینش ز گرمی همی بردمید
✦
ز پوست ددان خاک پیدا ندید
#27
ز گوینده پرسید کین پوست چیست
✦
ددان را برین گونه درنده کیست
#28
چنین داد پاسخ بدو نیک‌بخت
✦
که چندین پرستنده دارد درخت
#29
چو باید پرستندگان را خورش
✦
ز گوشت ددان باشدش پرورش
#30
چو خورشید بر تیغ گنبد رسید
✦
سکندر ز بالا خروشی شنید
#31
که آمد ز برگ درخت بلند
✦
خروشی پر از سهم و ناسودمند
#32
بترسید و پرسید زان ترجمان
✦
که ای مرد بیدار نیکی گمان
#33
چنین برگ گویا چه گوید همی
✦
که دل را به خوناب شوید همی
#34
چنین داد پاسخ که ای نیک‌بخت
✦
همی گوید این برگ شاخ درخت
#35
که چندین سکندر چه پوید به دهر
✦
که برداشت از نیکویهایش بهر
#36
ز شاهیش چون سال شد بر دو هفت
✦
ز تخت بزرگی ببایدش رفت
#37
سکندر ز دیده ببارید خون
✦
دلش گشت پر درد از رهنمون
#38
ازان پس به کس نیز نگشاد لب
✦
پر از غم همی بود تا نیم‌شب
#39
سخن‌گوی شد برگ دیگر درخت
✦
دگر باره پرسید زان نیک‌بخت
#40
چه گوید همی این دگر شاخ گفت
✦
سخن‌گوی بگشاد راز از نهفت
#41
چنین داد پاسخ که این ماده شاخ
✦
همی گوید اندر جهان فراخ
#42
از آز فراوان نگنجی همی
✦
روان را چرا بر شکنجی همی
#43
ترا آز گرد جهان گشتن است
✦
کس آزردن و پادشا کشتن است
#44
نماندت ایدر فراوان درنگ
✦
مکن روز بر خویشتن تار و تنگ
#45
بپرسید از ترجمان پادشا
✦
که ای مرد روشن‌دل و پارسا
#46
یکی بازپرسش که باشم به روم
✦
چو پیش آید آن گردش روز شوم
#47
مگر زنده بیند مرا مادرم
✦
یکی تا به رخ برکشد چادرم
#48
چنین گفت با شاه گویا درخت
✦
که کوتاه کن روز و بربند رخت
#49
نه مادرت بیند نه خویشان به روم
✦
نه پوشیده رویان آن مرز و بوم
#50
به شهر کسان مرگت آید نه دیر
✦
شود اختر و تاج و تخت از تو سیر
#51
چو بشنید برگشت زان دو درخت
✦
دلش خسته گشته به شمشیر سخت
#52
چو آمد به لشکرگه خویش باز
✦
برفتند گردان گردن‌فراز
#53
به شهر اندرون هدیه‌ها ساختند
✦
بزرگان بر پادشا تاختند
#54
یکی جوشنی بود تابان چو نیل
✦
به بالای و پهنای یک چرم پیل
#55
دو دندان پیل و برش پنج بود
✦
که آن را به برداشتن رنج بود
#56
زره بود و دیبای پرمایه بود
✦
ز زر کرده آگنده صد خایه بود
#57
به سنگ درم هر یکی شست من
✦
ز زر و ز گوهر یکی کرگدن
#58
بپذرفت زان شهر و لشکر براند
✦
ز دیده همی خون دل برفشاند
شناسنامه و تفسیر بیت
ترجمه انگلیسی:
معنی روان:
ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.