بخش ۱۲ - آزمون رمزی سکندر و فیلسوف، زدودن زنگار دل و نپذیرفتن زر و گهر
#1
چو شد کار آن سروبن ساخته
✦
به آیین او جای پرداخته
#2
بپردخت ازان پس به داننده مرد
✦
که چون خیزد از دانش اندر نبرد
#3
پر از روغن گاو جامی بزرگ
✦
فرستاد زی فیلسوف سترگ
#4
که این را به اندام‌ها در بمال
✦
سرون و میان و بر و پشت و یال
#5
بیاسای تا ماندگی بفگنی
✦
به دانش مرا جان و مغز آگنی
#6
چو دانا به روغن نگه کرد گفت
✦
که این بند بر من نشاید نهفت
#7
به جام اندر افگند سوزن هزار
✦
فرستاد بازش سوی شهریار
#8
به سوزن نگه کرد شاه جهان
✦
بیاورد آهنگران را نهان
#9
بفرمود تا گرد بگداختند
✦
از آهن یکی مهره‌ای ساختند
#10
سوی مرد دانا فرستاد زود
✦
چو دانا نگه کرد و آهن بسود
#11
به ساعت ازان آهن تیره‌رنگ
✦
یکی آینه ساخت روشن چو زنگ
#12
ببردند نزد سکندر به شب
✦
وزان راز نگشاد بر باد لب
#13
سکندر نهاد آینه زیر نم
✦
همی داشت تا شد سیاه و دژم
#14
بر فیلسوفش فرستاد باز
✦
بران کار شد رمز آهن دراز
#15
خردمند بزدود آهن چو آب
✦
فرستاد بازش هم اندر شتاب
#16
زدودش ز دارو کزان پس ز نم
✦
نگردد به زودی سیاه و دژم
#17
سکندر نگه کرد و او را بخواند
✦
بپرسید و بر زیرگاهش نشاند
#18
سخن گفتش از جام روغن نخست
✦
همی دانش نامور بازجست
#19
چنین گفت با شاه، مرد خرد
✦
که روغن بر اندام‌ها بگذرد
#20
تو گفتی که از فیلسوفان شهر
✦
ز دانش مرا خود فزونست بهر
#21
به پاسخ چنین گفتم ای پادشا
✦
که دانا دل مردم پارسا
#22
چو سوزن پی و استخوان بشمرد
✦
اگر سنگ پیش آیدش بشکرد
#23
به پاسخ به دانا چنین گفت شاه
✦
که هر دل که آن گشته باشد سیاه
#24
به بزم و به رزم و به خون ریختن
✦
به هر جای با دشمن آویختن
#25
سخن‌های باریک مرد خرد
✦
چو دل تیره باشد کجا بگذرد
#26
ترا گفتم این خوب گفتار خویش
✦
روان و دل و رای هشیار خویش
#27
سخن داند از موی باریک‌تر
✦
ترا دل ز آهن نه تاریک‌تر
#28
تو گفتی برین سالیان برگذشت
✦
ز خون‌ها دلم پر ز زنگار گشت
#29
چگونه به راه آید این تیرگی
✦
چه پیچم سخن را بدین خیرگی
#30
ترا گفتم از دانش آسمان
✦
زدایم دلت تا شوی بی‌گمان
#31
ازان پس که چون آب گردد به رنگ
✦
کجا کرد باید بدو کار تنگ
#32
پسند آمدش تازه گفتار اوی
✦
دلش تیزتر گشت بر کار اوی
#33
بفرمود تا جامه و سیم و زر
✦
بیاورد گنجور جامی گهر
#34
به دانا سپردند و داننده گفت
✦
که من گوهری دارم اندر نهفت
#35
که یابم بدو چیز و بی دشمن است
✦
نه چون خواسته جفت آهرمن است
#36
به شب پاسبانان نخواهند مزد
✦
به راهی که باشم نترسم ز دزد
#37
خرد باید و دانش و راستی
✦
که کژی بکوبد در کاستی
#38
مرا خورد و پوشیدنی زین جهان
✦
بس از شهریار آشکار و نهان
#39
که دانش به شب پاسبان منست
✦
خرد تاج بیدار جان منست
#40
به بیشی چرا شادمانی کنم
✦
برین خواسته پاسبانی کنم
#41
بفرمای تا این برد باز جای
✦
خرد باد جان مرا رهنمای
#42
سکندر بدو ماند اندر شگفت
✦
ز هر گونه اندیشه‌ها برگرفت
#43
بدو گفت زین پس مرا بر گناه
✦
نگیرد خداوند خورشید و ماه
#44
خریدارم این رای و پند ترا
✦
سخن گفتن سودمند ترا
شناسنامه و تفسیر بیت
ترجمه انگلیسی:
معنی روان:
ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.