#1
وزان جایگه لشکر اندر کشید
✦
دمان تا به شهر برهمن رسید
“From that place he drew forth his army, marching swiftly until he reached the city of the Brahmins.”
#2
بدان تا ز کردارهای کهن
✦
بپرسد ز پرهیزگاران سخن
“He went so that he might inquire of those pious ascetics concerning the deeds of old.”
#3
برهمن چو آگه شد از کار شاه
✦
که آورد زان روی لشگر به راه
“When the Brahmin elders learned of the king's affair, and that he had set his host on the march...”
#4
پرستنده مرد اندر آمد ز کوه
✦
شدند اندران آگهی همگروه
“Those worshipping men descended from the mountain, gathering together upon hearing the news.”
#5
نوشتند پس نامه‌ای بخردان
✦
به نزد سکندر سر موبدان
“Then the wise men wrote a letter to Sekandar, the chief of the Roman philosophers.”
#6
سر نامه بود آفرین نهان
✦
ز داننده بر شهریار جهان
“The head of the letter began with secret praise from the learned unto the monarch of the world.”
#7
که پیروزگر باد همواره شاه
✦
به افزایش و دانش و دستگاه
“"May the king be ever victorious, increasing in knowledge, power, and glory!”
#8
دگر گفت کای شهریار سترگ
✦
ترا داد یزدان جهان بزرگ
“Furthermore, O great monarch, God hath granted thee this vast world.”
#9
چه داری بدین مرز بی‌ارز رای
✦
نشست پرستندگان خدای
“What design hast thou upon this worthless land, the abode of God's worshippers?”
#10
گرین آمدنت از پی خواسته‌ست
✦
خرد بی‌گمان نزد تو کاسته‌ست
“If thy coming here be for the sake of riches, wisdom hath surely diminished in thee.”
#11
بر ما شکیبایی و دانش است
✦
ز دانش روانها پر از رامش است
“With us dwell only patience and knowledge, and through knowledge souls are filled with peace.”
#12
شکیبایی از ما نشاید ستد
✦
نه کس را ز دانش رسد نیز بد
“Patience cannot be taken from us by force, nor can harm come to anyone through wisdom.”
#13
نبینی جز از برهنه یک رمه
✦
پراگنده از روزگار دمه
“Thou wilt see here only a naked flock, scattered by the harsh winds of time.”
#14
اگر بودن ایدر دراز آیدت
✦
به تخم گیاها نیاز آیدت
“If thy stay here should be long, thou wilt be reduced to needing the seeds of wild herbs."”
#15
فرستاده آمد بر شهریار
✦
ز بیخ گیا بر میانش ازار
“The messenger came before the monarch, clad only in grass roots tied about his waist.”
#16
سکندر فرستاده و نامه دید
✦
بی‌آزاری و رامشی برگزید
“Sekandar read the letter and saw the envoy; he chose peaceful harmlessness and tranquility.”
#17
سپه را سراسر هم آنجا بماند
✦
خود و فیلسوفان رومی براند
“He halted his entire army right there, proceeding only with his Roman philosophers.”
#18
پرستنده آگه شد از کار شاه
✦
پذیره شدندش یکایک به راه
“The worshippers learned of the king's approach and went forth along the way to greet him.”
#19
ببردند بی‌مایه چیزی که بود
✦
که نه گنج بدشان نه کشت و درود
“They brought what meager things they had, for they possessed neither treasure, nor crops, nor harvest.”
#20
یکایک برو خواندند آفرین
✦
بران برمنش شهریار زمین
“One and all, they chanted blessings upon that high-minded ruler of the earth.”
#21
سکندر چو روی برهمن بدید
✦
بران گونه آواز ایشان شنید
“When Sekandar saw the countenance of the Brahmins and heard the manner of their voices...”
#22
دوان و برهنه تن و پای و سر
✦
تنان بی‌بر و جان ز دانش به بر
“Running bare of body, feet, and head—bare of flesh, yet their spirits rich with knowledge...”
#23
ز برگ گیا پوشش از تخم خورد
✦
برآسوده از رزم و روز نبرد
“Their garments of leaves, their food of seeds, peaceful and far removed from battle and combat...”
#24
خور و خواب و آرام بر دشت و کوه
✦
برهنه به هر جای گشته گروه
“Eating, sleeping, and resting upon plain and mountain, roaming naked in groups everywhere...”
#25
همه خوردنیشان بر میوه‌دار
✦
ز تخم گیا رسته بر کوهسار
“All their nourishment came from fruit trees and wild seeds grown upon the mountainside.”
#26
ازار یکی چرم نخچیر بود
✦
گیا پوشش و خوردن آژیر بود
“Their loincloth was a wild animal's hide; wild plants were their attire and their daily food.”
#27
سکندر بپرسیدش از خواب و خورد
✦
از آسایش روز ننگ و نبرد
“Sekandar questioned them of their sleep and food, and of rest from the days of strife and battle.”
#28
ز پوشیدنی و ز گستردنی
✦
همه بی‌نیازیم از خوردنی
“[They answered]: "Of garments to wear and carpets to spread, and of all food, we are independent.”
#29
برهنه چو زاید ز مادر کسی
✦
نباید که نازد بپوشش بسی
“When a person is born naked from his mother, he ought not to pride himself greatly on attire.”
#30
وز ایدر برهنه شود باز خاک
✦
همه جای ترس است و تیمار و باک
“And naked from hence he returns to the dust; all places are full of fear, sorrow, and dread.”
#31
زمین بستر و پوشش از آسمان
✦
به ره دیده‌بان تا کی آید زمان
“The earth is our bed, heaven our coverlet, and our eyes watch the path for when time comes.”
#32
جهانجوی چندین بکوشد به چیز
✦
که آن چیز کوشش نیرزد به نیز
“The seeker of the world strives so greatly for things that are not worth the striving at all.”
#33
چنو بگذرد زین سرای سپنج
✦
ازو بازماند زر و تاج و گنج
“When he passes from this transient abode, his gold, crown, and treasure remain behind.”
#34
چنان دان که نیکیست همراه اوی
✦
به خاک اندر آید سر و گاه اوی
“Know that only good deeds accompany him when his head and throne descend into the dust."”
#35
سکندر بپرسید که کاندر جهان
✦
فزون آشکارا بود گر نهان
“Sekandar asked: "Is that which is manifest in the world greater, or that which is hidden?”
#36
همان زنده بیش است گر مرده نیز
✦
کزان پس نیازش نیاید به چیز
“Are the living greater in number, or the dead who no longer need anything?"”
#37
چنین داد پاسخ که ای شهریار
✦
تو گر مرده را بشمری صدهزار
“>The Brahmin answered him: "O King, if thou shouldst count the dead by hundreds of thousands...”
#38
ازان صد هزاران یکی زنده نیست
✦
خنک آنک در دوزخ افگنده نیست
“Not one among those hundreds of thousands is alive; happy is he who is not cast into hell!”
#39
بباید همین زنده را نیز مرد
✦
یکی رفت و نوبت به دیگر سپرد
“Even the living must die; one departs and yields his turn to another."”
#40
بپرسید خشکی فزون‌تر گر آب
✦
بتابد بروبر همی آفتاب
“He asked: "Is the dry land greater, or the water over which the sun shines?"”
#41
برهمن چنین داد پاسخ به شاه
✦
که هم آب را خاک دارد نگاه
“The Brahmin replied to the king: "The earth holds and preserves the water."”
#42
بپرسید کز خواب بیدار کیست
✦
به روی زمین بر گنهکار کیست
“He asked: "Who is truly awake from sleep? And who upon earth is the most sinful?”
#43
که جنبندگانند و چندی زیند
✦
ندانند کاندر جهان برچیند
“Of living creatures, how long do they live, not knowing what shall gather them from the world?"”
#44
برهمن چنین داد پاسخ بدوی
✦
که ای پاکدل مهتر راست گوی
“The Brahmin answered him: "O pure-hearted, truthful leader...”
#45
گنهکارتر چیز مردم بود
✦
که از کین و آزش خرد گم بود
“The most sinful of all things is man, whose wisdom is lost to malice and greed."”
#46
چو خواهی که این را بدانی درست
✦
تن خویشتن را نگه کن نخست
“If you wish to truly understand this matter, look first upon your own body and self.”
#47
که روی زمین سربسر پیش تست
✦
تو گویی سپهر روان خویش تست
“The entire face of the earth lies before you; it is as if the revolving sky itself belongs to you.”
#48
همی رای داری که افزون کنی
✦
ز خاک سیه مغز بیرون کنی
“Yet you constantly intend to conquer more, striving to wring power and treasure even out of black soil.”
#49
روان ترا دوزخ است آرزوی
✦
مگر زین سخن بازگردی به خوی
“Your soul's craving is a hellish pit; perhaps through these words you might turn back to your true noble nature.”
#50
دگر گفت بر جان ما شاه کیست
✦
به کژی بهر جای همراه کیست
“Then he asked further: 'Who is the king ruling over our souls? And who accompanies mankind everywhere in deceit?'”
#51
چنین داد پاسخ که آز است شاه
✦
سر مایهٔ کین و جای گناه
“The Brahmin replied: 'Greed is that king—the root of malice and the dwelling place of sin.'”
#52
بپرسید خود گوهر از بهر چیست
✦
کش از بهر بیشی بباید گریست
“Sekandar asked: 'What is the true nature of greed, over whose desire for abundance one must weep?'”
#53
چنین داد پاسخ که آز و نیاز
✦
دو دیوند بیچاره و دیوساز
“He replied: 'Greed and Want are two demons—wretched themselves, yet making demons of men.'”
#54
یکی را ز کمی شده خشک لب
✦
یکی از فزونیست بی‌خواب شب
“One has dry lips from poverty and lack; the other loses sleep at night from excessive wealth.”
#55
همان هر دو را روز می بشکرد
✦
خنک آنک جانش پذیرد خرد
“Thus daylight preys upon them both; blessed is he whose soul accepts wisdom.”
#56
سکندر چو گفتار ایشان شنید
✦
به رخساره شد چون گل شنبلید
“When Sekandar heard their discourse, his cheeks turned pale yellow like the fenugreek flower.”
#57
دو رخ زرد و دیده پر از آب کرد
✦
همان چهر خندان پر از تاب کرد
“With pale cheeks and eyes filled with tears, his once-smiling face grew sorrowful and uneasy.”
#58
بپرسید پس شاه فرمانروا
✦
که حاجت چه باشد شما را به ما
“Then the sovereign ruler asked: 'What need or desire do you have of me?'”
#59
ندارم دریغ از شما گنج خویش
✦
نه هرگز براندیشم از رنج خویش
“I shall not withhold my treasure from you, nor will I ever hesitate despite any toil of mine.”
#60
بگفتند کای شهریار بلند
✦
در مرگ و پیری تو بر ما ببند
“They replied: 'O exalted king! Close for us the doors of death and old age.'”
#61
چنین داد پاسخ ورا شهریار
✦
که بامرگ خواهش نیاید به کار
“The king answered him: 'Against death, no plea or desire can avail.'”
#62
چه پرهیزی از تیز چنگ اژدها
✦
که گرزآهنی زو نیابی رها
“How can one evade a sharp-clawed dragon, from which even an iron mace brings no release?”
#63
جوانی که آید بمابر دراز
✦
هم از روز پیری نیابد جواز
“Even youth that lingers long with us finds no exemption from the day of old age.”
#64
برهمن بدو گفت کای پادشا
✦
جهاندار و دانا و فرمانروا
“The Brahmin said to him: 'O King, ruler of the world, wise and sovereign!'”
#65
چو دانی که از مرگ خود چاره نیست
✦
ز پیری بتر نیز پتیاره نیست
“'Since you know that there is no escape from death, and no affliction worse than old age exists,'”
#66
جهان را به کوشش چه جویی همی
✦
گل زهر خیره چه بویی همی
“'Why do you strive so relentlessly to conquer the world? Why do you foolishly smell this poisonous flower?'”
#67
ز تو بازماند همین رنج تو
✦
به دشمن رسد کوشش و گنج تو
“'Nothing shall remain for you but your own suffering, while all your strivings and treasures will fall to your enemies.'”
#68
ز بهر کسان رنج بر تن نهی
✦
ز کم دانشی باشد و ابلهی
“'To inflict toil upon your body for the sake of others stems from ignorance and foolishness.'”
#69
پیامست از مرگ موی سپید
✦
به بودن چه داری تو چندین امید
“'White hair is a message sent by death; why then do you harbor such immense hope for long life?'”
#70
چنین گفت بیداردل شهریار
✦
که گر بنده از بخشش کردگار
“The wise-hearted king replied: 'If a servant could escape the decree of the Creator,'”
#71
گذر یافتی بودمی من همان
✦
به تدبیر بر گشتن آسمان
“'I too would have found a way by my wits to alter the course of the revolving sky.'”
#72
که فرزانه و مرد پرخاشخر
✦
ز بخشش به کوشش نیابد گذر
“'For neither the sage nor the warrior-hero can alter divine destiny through mere human effort.'”
#73
دگر هرک در جنگ من کشته شد
✦
کرا ز اخترش روز برگشته شد
“'Furthermore, whoever was slain in battle against me had their fate already turned dark by their star.'”
#74
به درد و به خون ریختن بد سزا
✦
که بیدادگر کس نیابد رها
“'They deserved their painful death and bloodshed, for no oppressor escapes retribution.'”
#75
بدیدند بادافره ایزدی
✦
چو گشتند باز از ره بخردی
“'They suffered divine punishment when they strayed from the path of wisdom.'”
#76
کس از خواست یزدان کرانه نیافت
✦
ز کار زمانه بهانه نیافت
“No one has ever found a way around God's will, nor found an excuse against the workings of destiny.”
#77
بسی چیز بخشید و نستد کسی
✦
نبد آز نزدیک ایشان بسی
“He offered them many gifts, but none accepted; for greed had no hold among them.”
#78
بی‌آزار ازان جایگه برگرفت
✦
بران هم نشان راه خاور گرفت
“Harmlessly and peacefully he departed from that place, and continuing in the same manner, took the path toward the East.”