#1
چو شد کار آن سروبن ساخته
✦
به آیین او جای پرداخته
“When the task of that tall cypress came to an end, and his resting place was prepared according to custom,”
#2
بپردخت ازان پس به داننده مرد
✦
که چون خیزد از دانش اندر نبرد
“He then turned his attention to a man of wisdom, to see how knowledge emerges in battle.”
#3
پر از روغن گاو جامی بزرگ
✦
فرستاد زی فیلسوف سترگ
“He sent a large bowl filled with ox-tallow to the great philosopher,”
#4
که این را به اندام‌ها در بمال
✦
سرون و میان و بر و پشت و یال
“Saying: 'Anoint your limbs with this—your head, waist, chest, back, and mane—'”
#5
بیاسای تا ماندگی بفگنی
✦
به دانش مرا جان و مغز آگنی
“'Rest until you cast off your weariness, and then enrich my soul and brain with your knowledge.'”
#6
چو دانا به روغن نگه کرد گفت
✦
که این بند بر من نشاید نهفت
“When the wise man looked upon the oil, he said: 'This riddle must not be kept hidden from me.'”
#7
به جام اندر افگند سوزن هزار
✦
فرستاد بازش سوی شهریار
“He dropped a thousand needles into the bowl and sent it back to the monarch.”
#8
به سوزن نگه کرد شاه جهان
✦
بیاورد آهنگران را نهان
“The ruler of the world looked at the needles, and in secret, summoned the blacksmiths.”
#9
بفرمود تا گرد بگداختند
✦
از آهن یکی مهره‌ای ساختند
“He commanded them to melt the metal and forge a single solid sphere out of the iron.”
#10
سوی مرد دانا فرستاد زود
✦
چو دانا نگه کرد و آهن بسود
“He sent it quickly to the wise man; when the sage looked upon it and touched the iron,”
#11
به ساعت ازان آهن تیره‌رنگ
✦
یکی آینه ساخت روشن چو زنگ
“Instantly from that dark-hued iron, he crafted a mirror bright as polished steel.”
#12
ببردند نزد سکندر به شب
✦
وزان راز نگشاد بر باد لب
“They bore it to Iskandar by night, and not a word was uttered to reveal the secret.”
#13
سکندر نهاد آینه زیر نم
✦
همی داشت تا شد سیاه و دژم
“Iskandar placed the mirror in moisture, keeping it there until it became dark and rusted.”
#14
بر فیلسوفش فرستاد باز
✦
بران کار شد رمز آهن دراز
“He sent it back to the philosopher; thus the enigma of the iron grew deep and intricate.”
#15
خردمند بزدود آهن چو آب
✦
فرستاد بازش هم اندر شتاب
“The wise man polished the iron until it gleamed like water, and sent it back in haste.”
#16
زدودش ز دارو کزان پس ز نم
✦
نگردد به زودی سیاه و دژم
“He treated it with an elixir so that henceforth moisture would not quickly render it dark and dull.”
#17
سکندر نگه کرد و او را بخواند
✦
بپرسید و بر زیرگاهش نشاند
“Iskandar looked upon it and summoned him; he questioned him and seated him upon his throne.”
#18
سخن گفتش از جام روغن نخست
✦
همی دانش نامور بازجست
“He spoke first of the bowl of oil, seeking to unlock the renowned sage's wisdom.”
#19
چنین گفت با شاه، مرد خرد
✦
که روغن بر اندام‌ها بگذرد
“Thus spoke the man of wisdom to the King: 'That oil meant to pass over the body's limbs;'”
#20
تو گفتی که از فیلسوفان شهر
✦
ز دانش مرا خود فزونست بهر
“'You implied: My share of wisdom is greater than that of all the city's philosophers.'”
#21
به پاسخ چنین گفتم ای پادشا
✦
که دانا دل مردم پارسا
“'My answer to you, O King, was that the wise mind of a righteous man,'”
#22
چو سوزن پی و استخوان بشمرد
✦
اگر سنگ پیش آیدش بشکرد
“'Is like needles penetrating tendon and bone; even if stone confronts it, it pierces through.'”
#23
به پاسخ به دانا چنین گفت شاه
✦
که هر دل که آن گشته باشد سیاه
“The King replied to the wise man: 'Every heart that has turned dark,'”
#24
به بزم و به رزم و به خون ریختن
✦
به هر جای با دشمن آویختن
“'Through feasting, war, bloodshed, and grappling with foes in every place—'”
#25
سخن‌های باریک مرد خرد
✦
چو دل تیره باشد کجا بگذرد
“'How can the subtle thoughts of a wise man penetrate it when the heart is clouded?'”
#26
ترا گفتم این خوب گفتار خویش
✦
روان و دل و رای هشیار خویش
“'I spoke to you with fine speech, revealing my soul, my heart, and my vigilant mind.'”
#27
سخن داند از موی باریک‌تر
✦
ترا دل ز آهن نه تاریک‌تر
“'Wisdom discerns matters finer than a hair; yet your heart was no darker than iron.'”
#28
تو گفتی برین سالیان برگذشت
✦
ز خون‌ها دلم پر ز زنگار گشت
“'You said: With the passing of these years, my heart became coated with rust from blood.'”
#29
چگونه به راه آید این تیرگی
✦
چه پیچم سخن را بدین خیرگی
“'How can this darkness be brought back to clarity? Why speak in idle riddles?'”
#30
ترا گفتم از دانش آسمان
✦
زدایم دلت تا شوی بی‌گمان
“'I told you: With heavenly knowledge I shall polish your heart until you become free of doubt.'”
#31
ازان پس که چون آب گردد به رنگ
✦
کجا کرد باید بدو کار تنگ
“'After it becomes pure like water in color, how could it ever be constricted or darkened again?'”
#32
پسند آمدش تازه گفتار اوی
✦
دلش تیزتر گشت بر کار اوی
“Iskandar was pleased by his fresh speech, and his heart grew keener toward his ways.”
#33
بفرمود تا جامه و سیم و زر
✦
بیاورد گنجور جامی گهر
“He commanded the treasurer to bring garments, silver, gold, and a bowl filled with jewels.”
#34
به دانا سپردند و داننده گفت
✦
که من گوهری دارم اندر نهفت
“They offered them to the sage, but the man of knowledge said: 'I possess a jewel in secret,'”
#35
که یابم بدو چیز و بی دشمن است
✦
نه چون خواسته جفت آهرمن است
“'By which I gain all things, free of enemies—unlike worldly wealth, which is the companion of Ahriman.'”
#36
به شب پاسبانان نخواهند مزد
✦
به راهی که باشم نترسم ز دزد
“'At night, guards ask no wages for it; on whatever road I travel, I fear no thief.'”
#37
خرد باید و دانش و راستی
✦
که کژی بکوبد در کاستی
“'What is needed is wisdom, knowledge, and truth, to crush crookedness at the gate of flaw.'”
#38
مرا خورد و پوشیدنی زین جهان
✦
بس از شهریار آشکار و نهان
“'For food and raiment in this world, I have enough from the King, both open and hidden.'”
#39
که دانش به شب پاسبان منست
✦
خرد تاج بیدار جان منست
“'For knowledge is my night watchman, and wisdom is the crown of my vigilant soul.'”
#40
به بیشی چرا شادمانی کنم
✦
برین خواسته پاسبانی کنم
“'Why should I rejoice in excess, and become a guard over mere worldly wealth?'”
#41
بفرمای تا این برد باز جای
✦
خرد باد جان مرا رهنمای
“'Command that this be taken back to its place; let wisdom be the guide of my soul.'”
#42
سکندر بدو ماند اندر شگفت
✦
ز هر گونه اندیشه‌ها برگرفت
“Iskandar remained in awe of him, and was seized by all manner of deep thoughts.”
#43
بدو گفت زین پس مرا بر گناه
✦
نگیرد خداوند خورشید و ماه
“He said to him: 'Henceforth, the Lord of the Sun and Moon will not hold me accountable for sin.'”
#44
خریدارم این رای و پند ترا
✦
سخن گفتن سودمند ترا
“'I am the buyer of your judgment and counsel, and of your beneficial, wise speech.'”