بخش ۷ - نبرد دور از سپاه کیخسرو و شیده، کشتن شیده و سوگ افراسیاب

#1

چو روشن شد آن چادر لاژورد

✦

جهان شد به کردار یاقوت زرد

#2

نشست از بر اسب جنگی پشنگ

✦

ز باد جوانی سرش پر ز جنگ

#3

به جوشن بپوشید روشن برش

✦

ز آهن کلاه کیان بر سرش

#4

درفشش یکی ترک جنگی به چنگ

✦

خرامان بیامد به سان پلنگ

#5

چو آمد به نزدیک ایران سپاه

✦

یکی نامداری بشد نزد شاه

#6

که آمد سواری میان دو صف

✦

سرافراز و جوشان و تیغی به کف

#7

بخندید از او شاه و جوشن بخواست

✦

درفش بزرگی برآورد راست

#8

یکی ترگ زرین به سر بر نهاد

✦

درفشش به رهام گودرز داد

#9

همه لشکرش زار و گریان شدند

✦

چو بر آتش تیز بریان شدند

#10

خروشی بر آمد که ای شهریار

✦

به آهن تن خویش رنجه مدار

#11

شهان را همه تخت بودی نشست

✦

که بر کین کمر بر میان تو بست

#12

که جز خاک تیره نشستش مباد

✦

به هیچ آرزو کام و دستش مباد

#13

سپهدار با جوشن و گرز و خود

✦

به لشکر فرستاد چندی درود

#14

که یک تن مجنبید ز این رزمگاه

✦

چپ و راست و قلب و جناح سپاه

#15

نباید که جوید کسی جنگ و جوش

✦

به رهام گودرز دارید گوش

#16

چو خورشید بر چرخ گردد بلند

✦

ببینید تا بر که آید گزند

#17

شما هیچ دل را مدارید تنگ

✦

چنینست آغاز و فرجام جنگ

#18

گهی بر فراز و گهی در نشیب

✦

گهی شادکامی گهی با نهیب

#19

برانگیخت شبرنگ بهزاد را

✦

که دریافتی روز تگ باد را

#20

میان بسته با نیزه و خود و گبر

✦

همی گرد اسبش بر آمد به ابر

#21

میان دو صف شیده او را بدید

✦

یکی باد سرد از جگر بر کشید

#22

بدو گفت پور سیاوش رد

✦

توی ای پسندیدهٔ پرخرد

#23

نبیره جهاندار توران سپاه

✦

که ساید همی ترگ بر چرخ ماه

#24

جز آنی که بر تو گمانی برد

✦

جهاندیده‌ای کو خرد پرورد

#25

اگر مغز بودیت با خال خویش

✦

نکردی چنین جنگ را دست پیش

#26

اگر جنگ‌جویی ز پیش سپاه

✦

برو دور بگزین یکی رزمگاه

#27

کز ایران و توران نبینند کس

✦

نخواهیم یاران فریادرس

#28

چنین داد پاسخ بدو شهریار

✦

که ای شیر درنده در کارزار

#29

منم داغ‌دل پور آن بیگناه

✦

سیاوش که شد کشته بر دست شاه

#30

بدین دشت از ایران به کین آمدم

✦

نه از بهر گاه و نگین آمدم

#31

ز پیش پدر چون که برخاستی

✦

ز لشکر نبرد مرا خواستی

#32

مرا خواستی کس نبودی روا

✦

که پیشت فرستادمی ناسزا

#33

کنون آرزو کن یکی رزمگاه

✦

به دیدار دور از میان سپاه

#34

نهادند پیمان که از هر دو روی

✦

به یاری نیاید کسی کینه‌جوی

#35

هم اینها که دارند با ما درفش

✦

ز بد روی ایشان نگردد بنفش

#36

برفتند هر دو ز لشکر به دور

✦

چنانچون شود مرد شادان به سور

#37

بیابان که آن از در رزم بود

✦

بدان جایگه مرز خوارزم بود

#38

رسیدند جایی که شیر و پلنگ

✦

بدان شخ بی آب ننهاد چنگ

#39

نپرید بر آسمانش عقاب

✦

از او بهره‌ای شخ و بهری سراب

#40

نهادند آوردگاهی بزرگ

✦

دو اسب و دو جنگی به سان دو گرگ

#41

سواران چو شیران اخته زهار

✦

که باشند پر خشم روز شکار

#42

بگشتند با نیزه‌های دراز

✦

چو خورشید تابنده گشت از فراز

#43

نماند ایچ بر نیزه‌هاشان سنان

✦

پر از آب برگستوان و عنان

#44

به رومی عمود و به شمشیر و تیر

✦

بگشتند با یکدگر ناگزیر

#45

زمین شد ز گرد سواران سیاه

✦

نگشتند سیر اندر آوردگاه

#46

چو شیده دل و زور خسرو بدید

✦

ز مژگان سرشکش به رخ برچکید

#47

بدانست کان فره ایزدیست

✦

از او بر تن خویش باید گریست

#48

همان اسبش از تشنگی شد غمی

✦

به نیروی مرد اندر آمد کمی

#49

چو درمانده شد با دل اندیشه کرد

✦

که گر شاه را گویم اندر نبرد

#50

بیا تا به کشتی پیاده شویم

✦

ز خوی هر دو آهار داده شویم

#51

پیاده نگردد که عار آیدش

✦

ز شاهی تن خویش خوار آیدش

#52

بدین چاره گر ز او نیابم رها

✦

شدم بی گمان در دم اژدها

#53

بدو گفت شاها به تیغ و سنان

✦

کند هر کسی جنگ و پیچد عنان

#54

پیاده به آید که جوییم جنگ

✦

به کردار شیران بیازیم چنگ

#55

جهاندار خسرو هم اندر زمان

✦

بدانست اندیشهٔ بدگمان

#56

به دل گفت کاین شیر با زور و چنگ

✦

نبیره فریدون و پور پشنگ

#57

گر آسوده گردد تن آسان کند

✦

بسی شیر دل را هراسان کند

#58

اگر من پیاده نگردم به جنگ

✦

به ایرانیان بر کند جای تنگ

#59

بدو گفت رهام کای تاجور

✦

بدین کار ننگی مگردان گهر

#60

چو خسرو پیاده کند کارزار

✦

چه باید بر این دشت چندین سوار

#61

اگر پای بر خاک باید نهاد

✦

من از تخم کشواد دارم نژاد

#62

بمان تا شوم پیش او جنگ‌ساز

✦

نه شاه جهاندار گردن فراز

#63

به رهام گفت آن زمان شهریار

✦

که ای مهربان پهلوان سوار

#64

چو شیده دلاور ز تخم پشنگ

✦

چنان دان که با تو نیاید به جنگ

#65

ترا نیز با رزم او پای نیست

✦

به ترکان چون او لشکر آرای نیست

#66

یکی مرد جنگی فریدون نژاد

✦

که چون او دلاور ز مادر نزاد

#67

نباشد مرا ننگ رفتن به جنگ

✦

پیاده بسازیم جنگ پلنگ

#68

وزان سو بر شیده شد ترجمان

✦

که دوری گزین از بد بدگمان

#69

جز از بازگشتن ترا رای نیست

✦

که با جنگ خسرو ترا پای نیست

#70

به هنگام کردن ز دشمن گریز

✦

به از کشتن و جستن رستخیز

#71

بدان نامور ترجمان شیده گفت

✦

که آورد مردان نشاید نهفت

#72

چنان دان که تا من ببستم کمر

✦

همی برفرازم به خورشید سر

#73

بدین زور و این فره و دستبرد

✦

ندیدم به آوردگه نیز گرد

#74

ولیکن ستودان مرا از گریز

✦

به آید چو گیرم به کاری ستیز

#75

هم از گردش چرخ بر بگذرم

✦

وگر دیدهٔ اژدها بسپرم

#76

گر ایدر مرا هوش بر دست اوست

✦

نه دشمن ز من باز دارد نه دوست

#77

ندانم من این زور مردی ز چیست

✦

بر این نامور فره ایزدیست

#78

پیاده مگر دست یابم بدوی

✦

به پیکار خون اندر آرم به جوی

#79

به شیده چنین گفت شاه جهان

✦

که ای نامدار از نژاد مهان

#80

ز تخم کیان بی گمان کس نبود

✦

که هرگز پیاده نبرد آزمود

#81

ولیکن ترا گر چنینست کام

✦

نپیچم ز رای تو هرگز لگام

#82

فرود آمد از اسب شبرنگ شاه

✦

ز سر برگرفت آن کیانی کلاه

#83

به رهام داد آن گرانمایه اسب

✦

پیاده بیامد چو آذرگشسب

#84

پیاده چو از دور دیدش پشنگ

✦

فرود آمد از باره جنگی پلنگ

#85

به هامون چو پیلان بر آویختند

✦

همی خاک با خون برآمیختند

#86

چو شیده بدید آن بر و برز شاه

✦

همان ایزدی فر و آن دستگاه

#87

همی جست کآید مگر ز او رها

✦

که چون سر بشد تن نیارد بها

#88

چو آگاه شد خسرو از رای اوی

✦

وز آن زور و آن برز بالای اوی

#89

گرفتش به چپ گردن و راست پشت

✦

برآورد و زد بر زمین بر درشت

#90

همه مهرهٔ پشت او همچو نی

✦

شد از درد ریزان و بگسست پی

#91

یکی تیغ تیز از میان بر کشید

✦

سراسر دل نامور بر درید

#92

بر او کرد جوشن همه چاک چاک

✦

همی ریخت بر تارک از درد خاک

#93

به رهام گفت این بد بدسگال

✦

دلیر و سبکسر مرا بود خال

#94

پس از کشتنش مهربانی کنید

✦

یکی دخمهٔ خسروانی کنید

#95

تنش را به مشک و عبیر و گلاب

✦

بشویید مغزش به کافور ناب

#96

به گردنش بر طوق مشکین نهید

✦

کله بر سرش عنبرآگین نهید

#97

نگه کرد پس ترجمانش ز راه

✦

بدید آن تن نامبردار شاه

#98

که با خون از آن ریگ برداشتند

✦

سوی لشکر شاه بگذاشتند

#99

بیامد خروشان به نزدیک شاه

✦

که ای نامور دادگر پیشگاه

#100

یکی بنده بودم من او را نوان

✦

نه جنگی سواری و نه پهلوان

#101

به من بر ببخشای شاها به مهر

✦

که از جان تو شاد بادا سپهر

#102

بدو گفت شاه آنچه دیدی ز من

✦

نیا را بگوی اندر آن انجمن

#103

زمین را ببوسید و کرد آفرین

✦

بسیچید ره سوی سالار چین

#104

وز آن دشت کیخسرو کینه‌جوی

✦

سوی لشکر خویش بنهاد روی

#105

خروشی بر آمد ز ایران سپاه

✦

که بخشایش آورد خورشید و ماه

#106

بیامد همانگاه گودرز و گیو

✦

چو شیدوش و رستم چو گرگین نیو

#107

همه بوسه دادند پیشش زمین

✦

بسی شاه را خواندند آفرین

#108

وز آن روی ترکان دو دیده به راه

✦

که شیده کی آید ز آوردگاه

#109

سواری همی شد بر آن ریگ نرم

✦

برهنه سر و دیده پر خون و گرم

#110

بیامد به نزدیک افراسیاب

✦

دل از درد خسته دو دیده پر آب

#111

برآورد پوشیده راز از نهفت

✦

همه پیش سالار ترکان بگفت

#112

جهاندار گشت از جهان ناامید

✦

بکند آن چو کافور موی سپید

#113

به سر بر پراگند ریگ روان

✦

ز لشکر برفت آن که بد پهلوان

#114

رخ شاه ترکان هر آن کس که دید

✦

بر و جامه و دل همه بردرید

#115

چنین گفت با مویه افراسیاب

✦

کز این پس نه آرام جویم نه خواب

#116

مرا اندر این سوگ یاری کنید

✦

همه تن به تن سوگواری کنید

#117

نه بیند سر تیغ ما را نیام

✦

نه هرگز بوم ز این سپس شادکام

#118

ز مردم شمر ار ز دام و دده

✦

دلی کاو نباشد به درد آژده

#119

مبادا بدان دیده در آب و شرم

✦

که از درد ما نیست پر خون گرم

#120

از آن ماه‌دیدار جنگی سوار

✦

از آن سروبن بر لب جویبار

#121

همی ریخت از دیده خونین سرشک

✦

ز دردی که درمان نداند پزشک

#122

همه نامداران پاسخ‌گزار

✦

زبان برگشادند بر شهریار

#123

که این دادگر بر تو آسان کناد

✦

بداندیش را دل هراسان کناد

#124

ز ما نیز یک تن نسازد درنگ

✦

شب و روز بر درد و کین پشنگ

#125

سپه را همه دل خروشان کنیم

✦

به آوردگه بر سر افشان کنیم

#126

ز خسرو نبد پیش از این کینه چیز

✦

کنون کینه بر کین بیفزود نیز

#127

سپه دل شکسته شد از بهر شاه

✦

خروشان و جوشان همه رزمگاه

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما