#1
چو روشن شد آن چادر لاژورد
✦
جهان شد به کردار یاقوت زرد
“When that azure curtain turned bright, the world became like a yellow ruby.”
#2
نشست از بر اسب جنگی پشنگ
✦
ز باد جوانی سرش پر ز جنگ
“Pashang (Shideh) mounted his warhorse, his head filled with war from the wind of youth.”
#3
به جوشن بپوشید روشن برش
✦
ز آهن کلاه کیان بر سرش
“He covered his bright chest with mail and placed a royal steel helmet upon his head.”
#4
درفشش یکی ترک جنگی به چنگ
✦
خرامان بیامد به سان پلنگ
“Grasping his warlike Turanian banner, he came proudly strutting like a leopard.”
#5
چو آمد به نزدیک ایران سپاه
✦
یکی نامداری بشد نزد شاه
“When he drew near the host of Iran, a chieftain went before the king.”
#6
که آمد سواری میان دو صف
✦
سرافراز و جوشان و تیغی به کف
“And reported: 'A rider has come between the two ranks, proud and seething, blade in hand.'”
#7
بخندید از او شاه و جوشن بخواست
✦
درفش بزرگی برآورد راست
“The King laughed at his words and called for his coat of mail, raising high the great banner.”
#8
یکی ترگ زرین به سر بر نهاد
✦
درفشش به رهام گودرز داد
“He placed a golden helm upon his head and gave his banner to Rohham, son of Goudarz.”
#9
همه لشکرش زار و گریان شدند
✦
چو بر آتش تیز بریان شدند
“All his army began to weep sorely, as though roasted upon a sharp fire.”
#10
خروشی بر آمد که ای شهریار
✦
به آهن تن خویش رنجه مدار
“A cry arose: 'O Monarch, do not afflict your body with heavy iron armor!'”
#11
شهان را همه تخت بودی نشست
✦
که بر کین کمر بر میان تو بست
“'Kings belong upon the throne; why do you gird your waist for vengeance in person?'”
#12
که جز خاک تیره نشستش مباد
✦
به هیچ آرزو کام و دستش مباد
“'May he who sought this combat have no seat but dark dust, and never attain his desire!'”
#13
سپهدار با جوشن و گرز و خود
✦
به لشکر فرستاد چندی درود
“The commander, arrayed in armor, mace, and helm, sent many greetings to his troops.”
#14
که یک تن مجنبید ز این رزمگاه
✦
چپ و راست و قلب و جناح سپاه
“Saying: 'Let no man move from this battlefield—neither left flank, right flank, center, nor wings.'”
#15
نباید که جوید کسی جنگ و جوش
✦
به رهام گودرز دارید گوش
“'Let no one seek to rush into battle; keep your ears attentive to Rohham, son of Goudarz.'”
#16
چو خورشید بر چرخ گردد بلند
✦
ببینید تا بر که آید گزند
“'When the sun mounts high in the heavens, see upon whom harm shall fall.'”
#17
شما هیچ دل را مدارید تنگ
✦
چنینست آغاز و فرجام جنگ
“'Do not distress your hearts at all; such is the beginning and the end of war.'”
#18
گهی بر فراز و گهی در نشیب
✦
گهی شادکامی گهی با نهیب
“'At times on the heights, at times in the depths; at times joyful, and at times terrifying.'”
#19
برانگیخت شبرنگ بهزاد را
✦
که دریافتی روز تگ باد را
“He spurred Shabrang Behzad, the steed that could overtake the wind on the day of racing.”
#20
میان بسته با نیزه و خود و گبر
✦
همی گرد اسبش بر آمد به ابر
“Girt with spear, helmet, and coat of mail, dust from his steed's hooves rose to the clouds.”
#21
میان دو صف شیده او را بدید
✦
یکی باد سرد از جگر بر کشید
“Between the two ranks, Shideh saw him and drew a cold breath from his chest.”
#22
بدو گفت پور سیاوش رد
✦
توی ای پسندیدهٔ پرخرد
“He said to him: 'O noble son of Siyavash, you who are approved and full of wisdom,'”
#23
نبیره جهاندار توران سپاه
✦
که ساید همی ترگ بر چرخ ماه
“'Grandson of the ruler of Turan's army, whose helmet brushes the wheel of the moon,'”
#24
جز آنی که بر تو گمانی برد
✦
جهاندیده‌ای کو خرد پرورد
“'You are other than what any experienced man who nurtures wisdom would suspect of you.'”
#25
اگر مغز بودیت با خال خویش
✦
نکردی چنین جنگ را دست پیش
“'Had you wisdom like your uncle, you would not have initiated such a battle.'”
#26
اگر جنگ‌جویی ز پیش سپاه
✦
برو دور بگزین یکی رزمگاه
“'If you seek battle ahead of the army, go choose a battlefield far away,'”
#27
کز ایران و توران نبینند کس
✦
نخواهیم یاران فریادرس
“'Where no one from Iran or Turan shall see us, nor shall we want helper or rescuer.'”
#28
چنین داد پاسخ بدو شهریار
✦
که ای شیر درنده در کارزار
“The King answered him: 'O fierce lion in the midst of battle,'”
#29
منم داغ‌دل پور آن بیگناه
✦
سیاوش که شد کشته بر دست شاه
“'I am the sorrow-stricken son of innocent Siyavash, slain at the hands of the king.'”
#30
بدین دشت از ایران به کین آمدم
✦
نه از بهر گاه و نگین آمدم
“'I have come to this plain from Iran for vengeance, not for throne or jewel.'”
#31
ز پیش پدر چون که برخاستی
✦
ز لشکر نبرد مرا خواستی
“'When you stood up before your father, you demanded battle with me from the army.'”
#32
مرا خواستی کس نبودی روا
✦
که پیشت فرستادمی ناسزا
“'Since you sought me, it was not fitting that I should send someone unworthy before you.'”
#33
کنون آرزو کن یکی رزمگاه
✦
به دیدار دور از میان سپاه
“'Now choose a battlefield far from the eyes of both armies.'”
#34
نهادند پیمان که از هر دو روی
✦
به یاری نیاید کسی کینه‌جوی
“They made a covenant that neither side should send a vengeful warrior to aid.”
#35
هم اینها که دارند با ما درفش
✦
ز بد روی ایشان نگردد بنفش
“'Nor shall those who bear our banners turn purple with ill fortune.'”
#36
برفتند هر دو ز لشکر به دور
✦
چنانچون شود مرد شادان به سور
“They both rode far from the armies, as a man goes joyfully to a feast.”
#37
بیابان که آن از در رزم بود
✦
بدان جایگه مرز خوارزم بود
“A desert fit for battle, situated upon the marches of Khwarazm.”
#38
رسیدند جایی که شیر و پلنگ
✦
بدان شخ بی آب ننهاد چنگ
“They reached a place where neither lion nor leopard set claw upon its waterless rocks.”
#39
نپرید بر آسمانش عقاب
✦
از او بهره‌ای شخ و بهری سراب
“No eagle flew in its sky; part was dry rock and part was mirage.”
#40
نهادند آوردگاهی بزرگ
✦
دو اسب و دو جنگی به سان دو گرگ
“They set up a great battlefield, two steeds and two warriors like two wolves.”
#41
سواران چو شیران اخته زهار
✦
که باشند پر خشم روز شکار
“Riders like fiery lions, full of rage on the day of the hunt.”
#42
بگشتند با نیزه‌های دراز
✦
چو خورشید تابنده گشت از فراز
“They circled each other with long spears as the shining sun rose high.”
#43
نماند ایچ بر نیزه‌هاشان سنان
✦
پر از آب برگستوان و عنان
“No spearheads remained intact upon their shafts, and armors and reins ran with sweat.”
#44
به رومی عمود و به شمشیر و تیر
✦
بگشتند با یکدگر ناگزیر
“With Roman maces, swords, and arrows, they fought perforce against one another.”
#45
زمین شد ز گرد سواران سیاه
✦
نگشتند سیر اندر آوردگاه
“The ground grew black from the dust of the riders, yet they grew not sated with the arena.”
#46
چو شیده دل و زور خسرو بدید
✦
ز مژگان سرشکش به رخ برچکید
“When Shideh witnessed Keykhosrow's courage and immense strength, tears fell from his eyelashes down onto his cheeks.”
#47
بدانست کان فره ایزدیست
✦
از او بر تن خویش باید گریست
“He realized that this was divine glory, and that he ought to weep for his own fate and body.”
#48
همان اسبش از تشنگی شد غمی
✦
به نیروی مرد اندر آمد کمی
“His horse grew weary and faint from thirst, and the warrior's own strength began to wane.”
#49
چو درمانده شد با دل اندیشه کرد
✦
که گر شاه را گویم اندر نبرد
“Desperate and helpless, he pondered in his heart: 'If I address the King in battle and propose—'”
#50
بیا تا به کشتی پیاده شویم
✦
ز خوی هر دو آهار داده شویم
“'Come, let us dismount to wrestle on foot, until we both are drenched and softened by sweat,'”
#51
پیاده نگردد که عار آیدش
✦
ز شاهی تن خویش خوار آیدش
“'He will refuse to dismount out of pride, deeming it beneath his royal majesty.'”
#52
بدین چاره گر ز او نیابم رها
✦
شدم بی گمان در دم اژدها
“'If I cannot find escape through this ruse, I shall surely be swallowed by the dragon's jaws.'”
#53
بدو گفت شاها به تیغ و سنان
✦
کند هر کسی جنگ و پیچد عنان
“He called to Keykhosrow: 'O King! Anyone can fight with sword and spear and turn their reins;”
#54
پیاده به آید که جوییم جنگ
✦
به کردار شیران بیازیم چنگ
“'It is far better to seek battle on foot, extending our claws like ferocious lions!'”
#55
جهاندار خسرو هم اندر زمان
✦
بدانست اندیشهٔ بدگمان
“King Keykhosrow instantly perceived the deceitful thought of his suspicious foe.”
#56
به دل گفت کاین شیر با زور و چنگ
✦
نبیره فریدون و پور پشنگ
“He thought to himself: 'This lion with formidable claws, descendant of Fereydoun and son of Pashang—'”
#57
گر آسوده گردد تن آسان کند
✦
بسی شیر دل را هراسان کند
“'If he catches his breath and rests, he will strike terror into many a lion-hearted warrior.'”
#58
اگر من پیاده نگردم به جنگ
✦
به ایرانیان بر کند جای تنگ
“'Yet if I refuse to fight him on foot, he will make things shamefully narrow for the Iranians.'”
#59
بدو گفت رهام کای تاجور
✦
بدین کار ننگی مگردان گهر
“Rohham said to him: 'O crowned King! Bring no dishonor upon your noble lineage by doing this!'”
#60
چو خسرو پیاده کند کارزار
✦
چه باید بر این دشت چندین سوار
“'If King Khosrow himself dismounts to fight, what need is there for all these horsemen on the plain?'”
#61
اگر پای بر خاک باید نهاد
✦
من از تخم کشواد دارم نژاد
“'If someone must set foot upon the soil, I am of the lineage of Kashvad!'”
#62
بمان تا شوم پیش او جنگ‌ساز
✦
نه شاه جهاندار گردن فراز
“'Let me step forward to do battle with him, not the exalted sovereign of the world!'”
#63
به رهام گفت آن زمان شهریار
✦
که ای مهربان پهلوان سوار
“The King then answered Rohham: 'O kind and valiant knight,”
#64
چو شیده دلاور ز تخم پشنگ
✦
چنان دان که با تو نیاید به جنگ
“'Know that a champion like Shideh, born of Pashang's line, will never consent to fight with you.'”
#65
ترا نیز با رزم او پای نیست
✦
به ترکان چون او لشکر آرای نیست
“'Nor can you withstand his assault; among the Turks there is no commander like him.'”
#66
یکی مرد جنگی فریدون نژاد
✦
که چون او دلاور ز مادر نزاد
“'He is a warrior of Fereydoun's seed; no mother ever gave birth to a brave like him.'”
#67
نباشد مرا ننگ رفتن به جنگ
✦
پیاده بسازیم جنگ پلنگ
“'It is no shame for me to enter combat; on foot we shall wage a fierce panther-like fight!'”
#68
وزان سو بر شیده شد ترجمان
✦
که دوری گزین از بد بدگمان
“Meanwhile, an interpreter urged Shideh: 'Steer clear of evil and ill fate!”
#69
جز از بازگشتن ترا رای نیست
✦
که با جنگ خسرو ترا پای نیست
“'You have no choice but to turn back, for you cannot withstand Keykhosrow in battle!'”
#70
به هنگام کردن ز دشمن گریز
✦
به از کشتن و جستن رستخیز
“'To flee from the enemy at the right moment is better than being slain and seeking resurrection!'”
#71
بدان نامور ترجمان شیده گفت
✦
که آورد مردان نشاید نهفت
“Shideh replied to that famous interpreter: 'The combat of real men cannot be concealed or avoided!”
#72
چنان دان که تا من ببستم کمر
✦
همی برفرازم به خورشید سر
“'Know that ever since I girded my belt for war, I have held my head high up to the sun!'”
#73
بدین زور و این فره و دستبرد
✦
ندیدم به آوردگه نیز گرد
“'With this strength, glory, and mastery, I have never turned back defeated on the field.'”
#74
ولیکن ستودان مرا از گریز
✦
به آید چو گیرم به کاری ستیز
“'Yet the grave is far better for me than fleeing when I engage in battle!'”
#75
هم از گردش چرخ بر بگذرم
✦
وگر دیدهٔ اژدها بسپرم
“'I shall defy even the turning wheel of heaven, though I tread upon the dragon's eye!'”
#76
گر ایدر مرا هوش بر دست اوست
✦
نه دشمن ز من باز دارد نه دوست
“'If my doom here is destined by his hand, neither friend nor foe can stay me!'”
#77
ندانم من این زور مردی ز چیست
✦
بر این نامور فره ایزدیست
“'I know not where his mighty valor springs from, but upon this famed monarch rests divine glory.'”
#78
پیاده مگر دست یابم بدوی
✦
به پیکار خون اندر آرم به جوی
“'Perchance on foot I may gain the upper hand over him and make rivers of blood flow in combat!'”
#79
به شیده چنین گفت شاه جهان
✦
که ای نامدار از نژاد مهان
“The Lord of the World spoke thus to Shideh: 'O famous warrior of noble lineage!”
#80
ز تخم کیان بی گمان کس نبود
✦
که هرگز پیاده نبرد آزمود
“'Doubtless among the noble Kayanid seed, no king has ever tested single combat on foot!'”
#81
ولیکن ترا گر چنینست کام
✦
نپیچم ز رای تو هرگز لگام
“Yet if this be thy heart's desire, I shall never turn my rein away from thy counsel.”
#82
فرود آمد از اسب شبرنگ شاه
✦
ز سر برگرفت آن کیانی کلاه
“The King dismounted from his jet-black steed and removed that royal Kayanid crown from his head.”
#83
به رهام داد آن گرانمایه اسب
✦
پیاده بیامد چو آذرگشسب
“He gave that noble charger unto Rohham, advancing on foot like Azargashasp.”
#84
پیاده چو از دور دیدش پشنگ
✦
فرود آمد از باره جنگی پلنگ
“When Shideh saw him from afar on foot, that war-leopard dismounted from his charger as well.”
#85
به هامون چو پیلان بر آویختند
✦
همی خاک با خون برآمیختند
“Upon the plain they grappled like mighty elephants, mingling dust with blood in their fierce conflict.”
#86
چو شیده بدید آن بر و برز شاه
✦
همان ایزدی فر و آن دستگاه
“When Shideh beheld the King's majestic stature, his divine glory, and his royal splendour,”
#87
همی جست کآید مگر ز او رها
✦
که چون سر بشد تن نیارد بها
“He sought peradventure to flee from him, for once the head is gone, the body holds no worth.”
#88
چو آگاه شد خسرو از رای اوی
✦
وز آن زور و آن برز بالای اوی
“When Khosrow grew aware of his intent, and of his strength and lofty stature,”
#89
گرفتش به چپ گردن و راست پشت
✦
برآورد و زد بر زمین بر درشت
“He seized his neck with the left hand and his back with the right, lifted him up and dashed him hard to the ground.”
#90
همه مهرهٔ پشت او همچو نی
✦
شد از درد ریزان و بگسست پی
“All the vertebrae of his spine snapped like reeds, crumbling in pain as his sinews burst asunder.”
#91
یکی تیغ تیز از میان بر کشید
✦
سراسر دل نامور بر درید
“The King drew a sharp blade from his waist and tore completely open the heart of that famous warrior.”
#92
بر او کرد جوشن همه چاک چاک
✦
همی ریخت بر تارک از درد خاک
“He shredded his coat of mail into pieces and, stricken with grief, poured dust upon his own head.”
#93
به رهام گفت این بد بدسگال
✦
دلیر و سبکسر مرا بود خال
“He said to Rohham: 'Though this evil-wisher was fierce and rash, he was nonetheless my uncle.'”
#94
پس از کشتنش مهربانی کنید
✦
یکی دخمهٔ خسروانی کنید
“'After his death, show kindness unto him and prepare a tomb fit for a king.'”
#95
تنش را به مشک و عبیر و گلاب
✦
بشویید مغزش به کافور ناب
“'Wash his body with musk, ambergris, and rosewater, and treat his brain with pure camphor.'”
#96
به گردنش بر طوق مشکین نهید
✦
کله بر سرش عنبرآگین نهید
“'Place a musky torque upon his neck and put a crown perfumed with amber upon his head.'”
#97
نگه کرد پس ترجمانش ز راه
✦
بدید آن تن نامبردار شاه
“Then Shideh's interpreter looked along the road and saw the fallen body of that renowned prince.”
#98
که با خون از آن ریگ برداشتند
✦
سوی لشکر شاه بگذاشتند
“They lifted him covered in blood from that sand and carried him toward the King's host.”
#99
بیامد خروشان به نزدیک شاه
✦
که ای نامور دادگر پیشگاه
“The interpreter came weeping unto the King, crying: 'O renowned and just sovereign!'”
#100
یکی بنده بودم من او را نوان
✦
نه جنگی سواری و نه پهلوان
“'I was but a feeble servant unto him, neither a fighting horseman nor a champion warrior.'”
#101
به من بر ببخشای شاها به مهر
✦
که از جان تو شاد بادا سپهر
“'Grant me thy mercy, O King, and may the heavens be ever joyful because of thy life!'”
#102
بدو گفت شاه آنچه دیدی ز من
✦
نیا را بگوی اندر آن انجمن
“The King answered him: 'Relate all that thou hast seen of me unto my grandfather in that assembly.'”
#103
زمین را ببوسید و کرد آفرین
✦
بسیچید ره سوی سالار چین
“He kissed the ground, offered praises, and made ready to depart toward the ruler of Turan.”
#104
وز آن دشت کیخسرو کینه‌جوی
✦
سوی لشکر خویش بنهاد روی
“And from that battlefield, the vengeance-seeking Kay Khosrow turned his face toward his own army.”
#105
خروشی بر آمد ز ایران سپاه
✦
که بخشایش آورد خورشید و ماه
“A roar of triumph arose from the Iranian army, declaring that the sun and moon had bestowed grace upon them.”
#106
بیامد همانگاه گودرز و گیو
✦
چو شیدوش و رستم چو گرگین نیو
“Straightway came Goudarz and Giv, with Sheidoush and Rostam, and brave Gurgin.”
#107
همه بوسه دادند پیشش زمین
✦
بسی شاه را خواندند آفرین
“They all kissed the ground before him, bestowing endless praise and blessings upon the King.”
#108
وز آن روی ترکان دو دیده به راه
✦
که شیده کی آید ز آوردگاه
“Meanwhile, the Turks kept their eyes fixed upon the road, waiting to see when Shideh would return from the field.”
#109
سواری همی شد بر آن ریگ نرم
✦
برهنه سر و دیده پر خون و گرم
“A single rider came riding over the soft sand, bareheaded, with weeping eyes filled with blood and hot tears.”
#110
بیامد به نزدیک افراسیاب
✦
دل از درد خسته دو دیده پر آب
“He came into the presence of Afrasiab, his heart wounded with sorrow and his eyes filled with tears.”
#111
برآورد پوشیده راز از نهفت
✦
همه پیش سالار ترکان بگفت
“He revealed the hidden secret and recounted everything before the leader of the Turks.”
#112
جهاندار گشت از جهان ناامید
✦
بکند آن چو کافور موی سپید
“The ruler of the world grew hopeless of life, and tore out his white hair, pale as camphor.”
#113
به سر بر پراگند ریگ روان
✦
ز لشکر برفت آن که بد پهلوان
“He poured shifting sand upon his head, and every noble champion departed from the army in grief.”
#114
رخ شاه ترکان هر آن کس که دید
✦
بر و جامه و دل همه بردرید
“Whosoever beheld the countenance of the King of the Turks tore his garments, his breast, and his heart in anguish.”
#115
چنین گفت با مویه افراسیاب
✦
کز این پس نه آرام جویم نه خواب
“Thus spoke Afrasiab amid his lamentation: 'Henceforth I shall seek neither rest nor slumber!'”
#116
مرا اندر این سوگ یاری کنید
✦
همه تن به تن سوگواری کنید
“Join me in this grief and aid my lamentation; let every one of you mourn body to body in shared despair.”
#117
نه بیند سر تیغ ما را نیام
✦
نه هرگز بوم ز این سپس شادکام
“The point of my sword shall know no scabbard again, nor shall I ever taste joy or content from this day forth.”
#118
ز مردم شمر ار ز دام و دده
✦
دلی کاو نباشد به درد آژده
“Whether man, wild beast, or bird of the field, wretched is any heart that is not pierced through with this woe.”
#119
مبادا بدان دیده در آب و شرم
✦
که از درد ما نیست پر خون گرم
“May that eye be devoid of tear and honor which does not weep warm tears of blood for our suffering.”
#120
از آن ماه‌دیدار جنگی سوار
✦
از آن سروبن بر لب جویبار
“Weeping for that moon-visaged warrior knight, for that stately cypress felled beside the stream.”
#121
همی ریخت از دیده خونین سرشک
✦
ز دردی که درمان نداند پزشک
“Tears of blood poured continuously from his eyes, born of an anguish for which no physician knows a cure.”
#122
همه نامداران پاسخ‌گزار
✦
زبان برگشادند بر شهریار
“Then all the illustrious warlords gathered around, opening their lips to answer the sovereign:”
#123
که این دادگر بر تو آسان کناد
✦
بداندیش را دل هراسان کناد
“'May the God of Justice ease this burden upon thee, and strike terror into the heart of thy malignant foe!'”
#124
ز ما نیز یک تن نسازد درنگ
✦
شب و روز بر درد و کین پشنگ
“'Not one among us shall delay for an instant, dedicated night and day to grief and the vengeance of Pashang!'”
#125
سپه را همه دل خروشان کنیم
✦
به آوردگه بر سر افشان کنیم
“'We shall fire the hearts of the entire host, and sacrifice our very heads upon the field of battle!'”
#126
ز خسرو نبد پیش از این کینه چیز
✦
کنون کینه بر کین بیفزود نیز
“'Our anger against Khosrow was deep enough before; now fresh vengeance has been piled upon the old!'”
#127
سپه دل شکسته شد از بهر شاه
✦
خروشان و جوشان همه رزمگاه
“The army's heart was shattered for their monarch's sake, and the entire battlefield seethed with clamor and grief.”