🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

❖
66 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۴ - پاسخ کیخسرو به پیام افراسیاب: رد چاپلوسی، یادآوری کشتن سیاوش و پیمان شمشیر تا رستخیز
چون جهن، فرستاده‌ی افراسیاب، پیامِ آکنده از چرب‌زبانی و فریبِ تورانیان را برخواند، لبخندی تلخ و پرمعنا بر چهره‌ی کیخسرو نشست. پادشاه ایران رو به فرستاده کرد و گفت: «ای رزمجو، سخنان پرطمطراق توران‌شاه را سر تا سر شنیدم. او در پیام خویش مرا آفرین گفته و از یزدان سپاسگزاری کرده که فرزندی خداشناس و پیروزبخت را بر تخت کشور می‌بیند؛ مرا که یزدان پاک همه‌گونه هنر و خرد ارزانی داشته است. اما بدان که زبان چرب و سخنان آراسته، تیرگی دلِ ناپاک و بی‌ایمان او را نمی‌پوشاند. کجاست خرد آن‌جا که کردار با گفتار یکی نیست؟»

کیخسرو پرده از سالوس افراسیاب برداشت و ستم‌های کهن را یک‌به‌یک برشمرد: «او مرا پورِ یزدان‌شناس می‌خواند، در حالی که هنوز استخوان‌های پدرم سیاوش در خاک توران می‌سوزد! آیا فراموش کرده است چگونه مادرم فرنگیس را از پسِ پرده‌ی سرای شهریاری به خاری کشید و تازیانه‌به‌دستان را بر سرش گماشت تا فرزندِ نابه‌گامِ در شکمش را نابود کنند؟ اگر پایمردی و رسیدنِ پیرانِ خردمند نبود، من هرگز چشم به جهان نمی‌گشودم. روزگار، مرا زنده داشت تا دمار از روزگارِ تیره-‌جانان برآرم. مرا پس از زایش به شبانان سپرد تا در میان شیران و دشت‌های خشک، بی‌هیچ آسایش و نازی بزرگ شوم. و آن‌گاه که پیران مرا برنا ساخت و به دربار آورد، افراسیاب بر آن شد تا سر مرا نیز چون پدرم سیاوش بریرد؛ اما یزدان پاک زبانم را به گنگی و سفاهت ظاهری ببست تا آن خبیث مرا بی‌دل و نادان انگارد و از خونم بگذرد.»

سپس شاهنشاه ایران کینه‌های دیرین خاندان تور را یادآور شد: «سیاوش با تمام راستی و وفاداری به توران آمد، آیین و شکوه آراست و افراسیاب را شاه خویش خواند؛ اما گوهر پلیدِ افراسیاب بجنبید و سرِ آن تاجدارِ ارجمند را به سانِ گوسفندی بی‌گناه از تن جدا کرد. از روزگار منوچهر تا به امروز، این خاندان جز پلیدی نپراکنده‌اند؛ نخست تور دست به خون پدر و برادر آلود، و سپس افراسیاب سرِ نوذر شهریار را برید و حتی برادر نیک‌خواه خویش اغریرث را به خاک و خون کشید. او زاده‌ی آدمیان نیست، بلکه تخمه‌ای از تبار اهریمن است!»

کیخسرو با صدایی چون رعد پیمانِ پیکارِ جاودانه را جار زد: «اکنون که او از مکر دیو و کژروی خویش سخن می‌گوید، بداند که میان من و او جز تیغِ تیزِ شمشیر، سخنی تا روز رستخیز نخواهد بود! با نیروی گنج و سپاه و به یاری یزدان پاک، چنان کین سیاوش و شهیدانِ پشن را بازخواهم ستاند که جهان از لوث وجودِ بداندیشان پاک گردد و تاج از سرِ بدگوهران فروریزد!»
#1
چو از جهن پیغام بشنید شاه
✦
همی کرد خندان بدو بر نگاه
#2
به پاسخ چنین گفت کای رزمجوی
✦
شنیدیم سر تا سر این گفت و گوی
#3
نخست آن که کردی مرا آفرین
✦
همان باد بر تخت و تاج و نگین
#4
درودی که دادی ز افراسیاب
✦
بگفتی که او کرد مژگان پر آب
#5
شنیدم همین باد بر تاج و تخت
✦
مبادم مگر شاد و پیروزبخت
#6
دوم آن که گفتی ز یزدان سپاس
✦
که بینم همی پور یزدان شناس
#7
ز شاهان گیتی دل افروزتر
✦
پسندیده‌تر شاه و پیروزتر
#8
مرا داد یزدان همه هرچه گفت
✦
که با این هنرها خرد باد جفت
#9
ترا چند خواهی سخن چرب هست
✦
به دل نیستی پاک و یزدان پرست
#10
کسی کو به دانش توانگر بود
✦
ز گفتار کردار بهتر بود
#11
فریدون فرخ ستاره نگشت
✦
نه از خاک تیره همی برگذشت
#12
تو گویی که من بر شوم بر سپهر
✦
بشستی بر این گونه از شرم چهر
#13
دلت جادوی را چو سرمایه گشت
✦
سخن بر زبانت چو پیرایه گشت
#14
زبان پر ز گفتار و دل پر دروغ
✦
بر مرد دانا نگیرد فروغ
#15
پدر کشته را شاه گیتی مخوان
✦
کنون کز سیاوش نماند استخوان
#16
همان مادرم را ز پرده به راه
✦
کشیدی و گشتی چنین کینه خواه
#17
مرا نوز نازاده از مادرم
✦
همی آتش افروختی بر سرم
#18
هر آن کس که او بد بدرگاه تو
✦
بنفرید بر جان بی راه تو
#19
که هرگز به گیتی کس آن بد نکرد
✦
ز شاهان و گردان و مردان مرد
#20
که بر انجمن مر زنی را کشان
✦
سپارد بزرگی به مردم کشان
#21
زننده همی تازیانه زند
✦
که تا دخترش بچه را بفگند
#22
خردمند پیران بدانجا رسید
✦
بدید آن که هرگز ندید و شنید
#23
چنین بود فرمان یزدان که من
✦
سرافراز گردم به هر انجمن
#24
گزند و بلای تو از من بگاشت
✦
که با من زمانه یکی راز داشت
#25
از آن پس که گشتم ز مادر جدا
✦
چنانچون بود بچهٔ بینوا
#26
به پیش شبانان فرستادیم
✦
به پروار شیران نر دادیم
#27
مرا دایه و پیشکاره شبان
✦
نه آرام روز و نه خواب شبان
#28
چنین بود تا روز من برگذشت
✦
مرا اندر آورد پیران ز دشت
#29
به پیش تو آورد و کردی نگاه
✦
که هستم سزاوار تخت و کلاه
#30
به سان سیاوش سرم را ز تن
✦
ببری و تن هم نیابد کفن
#31
زبان مرا پاک یزدان ببست
✦
همان خیره ماندم به جای نشست
#32
مرا بی دل و بی خرد یافتی
✦
به کردار بد تیز نشتافتی
#33
سیاوش نگه کن که از راستی
✦
چه کرد و چه دید از بد و کاستی
#34
ز گیتی بیامد ترا برگزید
✦
چنان کز ره نامداران سزید
#35
ز بهر تو پرداخت آیین و گاه
✦
بیامد ز گیتی ترا خواند شاه
#36
وفا جست و بگذاشت آن انجمن
✦
بدان تا نخوانیش پیمان‌شکن
#37
چو دیدی بر و گردگاه ورا
✦
بزرگی و گردی و راه ورا
#38
بجنبیدت آن گوهر بد ز جای
✦
بیفگندی آن پاک دل را ز پای
#39
سر تاجداری چنان ارجمند
✦
بریدی به سان سر گوسفند
#40
ز گاه منوچهر تا این زمان
✦
نبودی مگر بدتن و بدگمان
#41
ز تور اندر آمد زیان از نخست
✦
کجا با پدر دست بد را بشست
#42
پسر بر پسر بگذرد همچنین
✦
نه راه بزرگی نه آیین دین
#43
زدی گردن نوذر نامدار
✦
پدر شاه وز تخمهٔ شهریار
#44
برادرت اغریرث نیکخوی
✦
کجا نیکنامی بدش آرزوی
#45
بکشتی و تا بوده‌ای بدتنی
✦
نه از آدم از تخم آهرمنی
#46
کسی گر بدیهات گیرد شمار
✦
فزون آید از گردش روزگار
#47
نهالی به دوزخ فرستاده‌ای
✦
نگویی که از مردمان زاده‌ای
#48
دگر آن که گفتی که دیو پلید
✦
دل و رای من سوی زشتی کشید
#49
همین گفت ضحاک و هم جمشید
✦
چو شدشان دل از نیکویی ناامید
#50
که ما را دل ابلیس بی راه کرد
✦
ز هر نیکویی دست کوتاه کرد
#51
نه برگشت از ایشان بد روزگار
✦
ز بد گوهر و گفت آموزگار
#52
کسی کو بتابد سر از راستی
✦
گزیند همی کژی و کاستی
#53
به جنگ پشن نیز چندان سپاه
✦
که پیران بکشت اندر آوردگاه
#54
زمین گل شد از خون گودرزیان
✦
نجویی جز از رنج و راه زیان
#55
کنون آمدی با هزاران هزار
✦
ز ترکان سوار از در کارزار
#56
به آموی لشکر کشیدی به جنگ
✦
وز ایشان به پیش من آمد پشنگ
#57
فرستادیش تا ببرد سرم
✦
از آن پس تو ویران کنی کشورم
#58
جهاندار یزدان مرا یار گشت
✦
سر بخت دشمن نگونسار گشت
#59
مرا گویی اکنون که از تخت تو
✦
دل‌افروز و شادانم از بخت تو
#60
نگه کن که تا چون بود باورم
✦
چو کردارهای تو یاد آورم
#61
از این پس مرا جز به شمشیر تیز
✦
نباشد سخن با تو تا رستخیز
#62
بکوشم به نیروی گنج و سپاه
✦
به نیک اختر و گردش هور و ماه
#63
همان پیش یزدان بباشم به پای
✦
نخواهم به گیتی جز او رهنمای
#64
مگر کز بدان پاک گردد جهان
✦
به داد و دهش من ببندم میان
#65
بداندیش را از میان بر کنم
✦
سر بدنشان را بی‌افسر کنم
#66
سخن هرچه گفتم نیا را بگوی
✦
که در جنگ چندین بهانه مجوی

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: