چون دیده‌بانان و کارآگاهان بیدار کیخسرو خبر آوردند که افراسیاب لشکری بی‌کران از رود جیحون گذرانده و دشت و کوهستان را از ریگ و سنگ تهی ساخته است، شهریار ایران یلان و سران سپاه را به پیشگاه خویش فراخواند. کیخسرو که گرم و سرد روزگار را چشیده و خرد را راهنمای پیکار ساخته بود، گستهم نوذر را با لشکری گران به یاری بلخ فرستاد و اشکش را فرمان داد تا با پیلان و گنجینه و گردان به سوی زم تاختند تا سپاه دشمن از پشت سر شبیخون نزند و راه بر پهلوانان نبندد.
سپس کیخسرو کوس رویین بربست و سپاه اصلی ایران را با سنجیدگی و هوشیاری به حرکت درآورد؛ چرا که می‌دانست شتاب‌زدگی در جنگ جز پشیمانی ثمره‌ای ندارد. لشکر ایران به سوی خوارزم روان شد؛ در حالی که دهستان بر دست چپ، آب بر دست راست، و در میان رمل‌های کویر، افراسیاب در برابرشان صف کشیده بود. با برآمدن خورشید از برج حمل، دشت نبرد رخ نمود. افراسیاب چون فرّه و شکوه لشکر ایران را دید، نای رویین بزد و صفوف جنگاورانش را بیاراست. ناله شیپورها و بوق‌های نبرد، گردون را پر کرد و مردان کلاه‌خودهای آهنین بر سر نهادند.
کیخسرو به همراه رستم، طوس، گودرز، گیو و دیگر پهلوانان نامدار، بر گرد رزمگاه به گردانیدن باره پرداخت تاراه‌ها و بیراه‌ها را بسنجد. چون فزونی بی‌شمار لشکریان افراسیاب و پیلان تنومند او را دید، دستور داد پیرامون خیمه‌گاه خندقی بزرگ بکنند و طلایه‌داران را به هر سو بگمارند. شب هنگام، آب جویباران را به درون خندق راندند تا میان دو لشکر حایلی شکست‌ناپذیر پدید آید. دو شبانه روز کامل، دو لشکرِ دندان‌به‌کبدفشرده در برابر هم ایستادند و لب از لب نجُنبانیدند؛ گویی روی زمین از آهن شده و هوا از سرنیزه‌ها جامه جوشن بر تن کرده بود.
در این دو روز خاموشی، اخترشناسانِ دو شهریار با زیجها و اسطرلاب‌های خویش راز سپهر را می‌جستند تا دانند گردون گردان بر کدام یک مهر خواهد ورزید. در روز چهارم، چون تنگی کار نمایان شد، پشنگ (شیده)، فرزند دلاور افراسیاب، به پیشگاه پدر آمد و او را به شتاب در نبرد انگیخت. شیده گفت که زمین تاب گران‌سنگی سپاه افراسیاب را ندارد و نباید به کیخسرو فرصت درنگ داد. او یادآور شد که کیخسرو مهر پیران ویسه را فراموش کرده و کینه بر دل گرفته است و اکنون باید به تیر سوارانِ میمنه، سر و کلاه‌خود ایرانیان را به هم دوخت.
اما افراسیاب فرزندش را به تامل و خویشتن‌داری فراخواند و گفت که پیران، هومان، لهاک و فرشیدورد و صد هزار سوار تورانی در این دشت به خاک افتاده‌اند و توران‌زمین غرق در سوگ است. او جنگِ انبوه و همگانی را فرجامین شکست دانست و پیشنهاد کرد تا مبارزان نامدار را یک‌بهیک به آوردگاه فرستند. شیده خواستار نبرد تن‌به‌تن با کیخسرو شد، اما افراسیاب او را پند داد که شاهنشاه ایران به نبرد پهلوانی چون او نخواهد آمد و اگر کیخسرو پای به میدان نبرد تن‌به‌تن گذارد، خود افراسیاب به رویارویی او خواهد رفت؛ پیشنهادی که شیده با یادآوری وجود پنج فرزند زنده افراسیاب، رواداری آن را بر پدر نپسندید.