بخش ۱۸ - شکست شبیخون افراسیاب، پوزش فغفور و گریختن شاه توران از آب زره به گنگ‌دژ

#1

به ره کنده پیش و پس اندر سپاه

✦

پس کنده با لشکر و پیل شاه

#2

سپهدار ترکان چو شب در شکست

✦

میان با سپه تاختن را ببست

#3

ز لشکر جهاندیدگان را بخواند

✦

ز کار گذشته فراوان براند

#4

چنین گفت کاین شوم پر کیمیا

✦

چنین خیره شد بر سپاه نیا

#5

کنون جمله ایرانیان خفته‌اند

✦

همه لشکر ما برآشفته‌اند

#6

کنون ما ز دل بیم بیرون کنیم

✦

سحرگه بر ایشان شبیخون کنیم

#7

گر امشب بر ایشان بیابیم دست

✦

به بیشی ابر تخت باید نشست

#8

وگر بختمان بر نگیرد فروغ

✦

همه چاره بادست و مردی دروغ

#9

بر این برنهادند و برخاستند

✦

ز بهر شبیخون بیاراستند

#10

ز لشکر گزین کرد پنجه هزار

✦

جهاندیده مردان خنجرگزار

#11

برفتند کارآگهان پیش شاه

✦

جهاندیده مردان با فر و جاه

#12

ز کارآگهان آن که بد رهنمای

✦

بیامد به نزدیک پرده سرای

#13

به جایی غو پاسبانان ندید

✦

تو گفتی جهان سر به سر آرمید

#14

طلایه نه و آتش و باد نه

✦

ز توران کسی را به دل یاد نه

#15

چو آن دید برگشت و آمد دوان

✦

کز ایشان کسی نیست روشن‌روان

#16

همه خفتگان سر به سر مرده‌اند

✦

وگر نه همه روز می خورده‌اند

#17

به جایی طلایه پدیدار نیست

✦

کس آن خفتگان را نگهدار نیست

#18

چو افراسیاب این سخنها شنود

✦

به دلش اندرون روشنایی فزود

#19

سپه را فرستاد و خود برنشست

✦

میان یلی تاختن را ببست

#20

برفتند گردان چو دریای آب

✦

گرفتند بر تاختن بر شتاب

#21

بر آن تاختن جنبش و ساز نه

✦

همان نالهٔ بوق و آواز نه

#22

چو رفتند نزدیک پرده سرای

✦

برآمد خروشیدن کرنای

#23

غو طبل بر کوهه زین بخاست

✦

درفش سیه را برآورد راست

#24

ز لشکر هر آن کس که بد پیشرو

✦

برانگیختند اسب و برخاست غو

#25

به کنده در افتاد چندی سوار

✦

بپیچید دیگر سر از کارزار

#26

ز یک دست رستم برآمد ز دشت

✦

ز گرد سواران هوا تیره گشت

#27

ز دست دگر گیو گودرز و طوس

✦

به پیش اندرون نالهٔ بوق و کوس

#28

شهنشاه با کاویانی درفش

✦

هوا شد ز تیغ سواران بنفش

#29

برآمد ده و گیر و بر بند و کش

✦

نه با اسب تاب و نه با مرد هش

#30

از ایشان ز صد نامور ده بماند

✦

کسی را که بد اختر بد براند

#31

چو آگاهی آمد بر این رزمگاه

✦

چنان خسته بد شاه توران سپاه

#32

که از خستگی جمله گریان شدند

✦

ز درد دل شاه بریان شدند

#33

چنین گفت کز گردش آسمان

✦

نیابد گذر دانشی بی‌گمان

#34

چو دشمن همی جان بسیچد نه چیز

✦

بکوشیم ناچار یک دست نیز

#35

اگر سر به سر تن به کشتن دهیم

✦

وگر ایرجی تاج بر سر نهیم

#36

برآمد خروش از دو پرده‌سرای

✦

جهان پر شد از نالهٔ کرنای

#37

گرفتند ژوپین و خنجر به کف

✦

کشیدند لشکر سه فرسنگ صف

#38

به کردار دریا شد آن رزمگاه

✦

نه خورشید تابنده روشن نه ماه

#39

سپاه اندر آمد همی فوج فوج

✦

بر آن سان که برخیزد از باد موج

#40

در و دشت گفتی همه خون شدست

✦

خور از چرخ گردنده بیرون شدست

#41

کسی را نبد بر تن خویش مهر

✦

به قیر اندر اندود گفتی سپهر

#42

همانگه برآمد یکی تیره باد

✦

که هرگز ندارد کسی آن به یاد

#43

همی خاک برداشت از رزمگاه

✦

بزد بر سر و چشم توران سپاه

#44

ز سرها همی ترگها برگرفت

✦

بماند اندر آن شاه ترکان شگفت

#45

همه دشت مغز سر و خون گرفت

✦

دل سنگ رنگ طبرخون گرفت

#46

سواران توران که روز درنگ

✦

زبون داشتندی شکار پلنگ

#47

ندیدند با چرخ گردان نبرد

✦

همی خاک برداشت از دشت مرد

#48

چو کیخسرو آن خاک و آن باد دید

✦

دل و بخت ایرانیان شاد دید

#49

ابا رستم و گیو گودرز و طوس

✦

ز پشت سپاه اندر آورد کوس

#50

دهاده برآمد ز قلب سپاه

✦

ز یک دست رستم ز یک دست شاه

#51

شد اندر هوا گرد بر سان میغ

✦

چه میغی که باران او تیر و تیغ

#52

تلی کشته هر جای چون کوه کوه

✦

زمین گشته از خون ایشان ستوه

#53

هوا گشت چون چادر نیلگون

✦

زمین شد به کردار دریای خون

#54

ز تیر آسمان شد چو پر عقاب

✦

نگه کرد خیره سر افراسیاب

#55

بدید آن درفشان درفش بنفش

✦

نهان کرد بر قلبگه بر درفش

#56

سپه را رده بر کشیده بماند

✦

خود و نامداران توران براند

#57

ز خویشان شایسته مردی هزار

✦

به نزدیک او بود در کارزار

#58

به بیراه راه بیابان گرفت

✦

به رنج تن از دشمنان جان گرفت

#59

ز لشکر نیا را همی جست شاه

✦

بیامد دمان تا به قلب سپاه

#60

ز هر سوی پویید و چندی شتافت

✦

نشانی پی شاه توران نیافت

#61

سپه چون نگه کرد در قلبگاه

✦

ندیدند جایی درفش سیاه

#62

ز شه خواستند آن زمان زینهار

✦

فروریختند آلت کارزار

#63

چو خسرو چنان دید بنواختشان

✦

ز لشکر جدا جایگه ساختشان

#64

بفرمود تا تخت زرین نهند

✦

به خیمه در آرایش چین نهند

#65

می‌آورد و رامشگران را بخواند

✦

ز لشکر فراوان سران را بخواند

#66

شبی کرد جشنی که تا روز پاک

✦

همی مرده برخاست از تیره خاک

#67

چو خورشید بر چرخ بنمود پشت

✦

شب تیره شد از نمودن درشت

#68

شهنشاه ایران سر و تن بشست

✦

یکی جایگاه پرستش بجست

#69

کز ایرانیان کس مر او را ندید

✦

نه دام و دد آوای ایشان شنید

#70

ز شبگرد تا ماه بر چرخ ساج

✦

به سر بر نهاد آن دل‌افروز تاج

#71

ستایش همی کرد بر کردگار

✦

از آن شادمان گردش روزگار

#72

فراوان بمالید بر خاک روی

✦

به رخ بر نهاد از دو دیده دو جوی

#73

وز آنجا بیامد سوی تاج و تخت

✦

خرامان و شادان دل و نیکبخت

#74

از ایرانیان هرکه افگنده بود

✦

اگر کشته بودند گر زنده بود

#75

از آن خاک آورد برداشتند

✦

تن دشمنان خوار بگذاشتند

#76

همه رزمگه دخمه‌ها ساختند

✦

از آن کشتگان چون بپرداختند

#77

ز چیزی که بود اندر آن رزمگاه

✦

ببخشید شاه جهان بر سپاه

#78

وز آنجا بشد شاه به بهشت گنگ

✦

همه لشکر آباد با ساز جنگ

#79

چو آگاهی آمد به ماچین و چین

✦

ز ترکان وز شاه ایران زمین

#80

بپیچید فغفور و خاقان به درد

✦

ز تخت مهی هر کسی یاد کرد

#81

وز آن یاوریها پشیمان شدند

✦

پراندیشه دل سوی درمان شدند

#82

همی گفت فغفور کافراسیاب

✦

از این پس نبیند بزرگی به خواب

#83

ز لشکر فرستادن و خواسته

✦

شود کار ما بی‌گمان کاسته

#84

پشیمانی آمد همه بهر ما

✦

کز این کار ویران شود شهر ما

#85

ز چین و ختن هدیه‌ها ساختند

✦

بدان کار گنجی بپرداختند

#86

فرستاده‌ای نیک‌دل را بخواند

✦

سخنهای شایسته چندی براند

#87

یکی مرد بد نیک‌دل نیک خواه

✦

فرستاد فغفور نزدیک شاه

#88

طرایف به چین اندرون آنچه بود

✦

ز دینار وز گوهر نابسود

#89

به پوزش فرستاد نزدیک شاه

✦

فرستادگان برگرفتند راه

#90

بزرگان چین بی‌درنگ آمدند

✦

به یک هفته از چین به گنگ آمدند

#91

جهاندار پیروز بنواختشان

✦

چنانچون ببایست بنشاختشان

#92

بپذرفت چیزی که آورده بود

✦

طرایف بد و بدره و پرده بود

#93

فرستاده را گفت کو را بگوی

✦

که خیره بر ما مبر آبروی

#94

نباید که نزد تو افراسیاب

✦

بیاید شب تیره هنگام خواب

#95

فرستاده برگشت و آمد چو باد

✦

به فغفور یکسر پیامش بداد

#96

چو بشنید فغفور هنگام خواب

✦

فرستاد کس نزد افراسیاب

#97

که از من ز چین و ختن دور باش

✦

ز بد کردن خویش رنجور باش

#98

هر آن کس که او گم کند راه خویش

✦

بد آید بداندیش را کار پیش

#99

چو بشنید افراسیاب این سخن

✦

پشیمان شد از کرده‌های کهن

#100

بیفگند نام مهی جان گرفت

✦

به بیراه، راه بیابان گرفت

#101

چو با درد و با رنج و غم دید روز

✦

بیامد دمان تا به کوه اسپروز

#102

ز بدخواه روز و شب اندیشه کرد

✦

شب و روز را دل یکی پیشه کرد

#103

بیامد ز چین تا به آب زره

✦

میان سوده از رنج و بند گره

#104

چو نزدیک آن ژرف دریا رسید

✦

مر آن را میان و کرانه ندید

#105

بدو گفت ملاح کای شهریار

✦

بدین ژرف دریا نیابی گذار

#106

مرا سالیان هست هفتاد و هشت

✦

ندیدم که کشتی بر او بر گذشت

#107

بدو گفت پر مایه افراسیاب

✦

که فرخ کسی کو بمیرد در آب

#108

مرا چون به شمشیر دشمن نکشت

✦

چنانچون نکشتش نگیرد به مشت

#109

بفرمود تا مهتران هر کسی

✦

به آب اندر آرند کشتی بسی

#110

سوی گنگ دژ بادبان برکشید

✦

به نیک و بدیها سر اندر کشید

#111

چو آن جایگه شد بخفت و بخورد

✦

برآسود از روزگار نبرد

#112

چنین گفت کایدر بباشیم شاد

✦

ز کار گذشته نگیریم یاد

#113

چو روشن شود تیره گون اخترم

✦

به کشتی بر آب زره بگذرم

#114

ز دشمن بخواهم همان کین خویش

✦

درفشان کنم راه و آیین خویش

#115

چو کیخسرو آگاه شد ز این سخن

✦

که کار نو آورد مرد کهن

#116

به رستم چنین گفت کافراسیاب

✦

سوی گنگ دژ شد ز دریای آب

#117

به کردار کرد آنچه با ما بگفت

✦

که ما را سپهر بلندست جفت

#118

به کشتی به آب زره برگذشت

✦

همه رنج ما سر به سر باد گشت

#119

مرا با نیا جز به خنجر سخن

✦

نباشد نگردانم این کین کهن

#120

به نیروی یزدان پیروزگر

✦

ببندم به کین سیاوش کمر

#121

همه چین و ماچین سپه گسترم

✦

به دریای کیماک بر بگذرم

#122

چو گردد مرا راست ماچین و چین

✦

بخواهیم باژی ز مکران زمین

#123

به آب زره بگذرانم سپاه

✦

اگر چرخ گردان بود نیک‌خواه

#124

اگر چند جایی درنگ آیدم

✦

مگر مرد خونی به چنگ آیدم

#125

شما رنج بسیار برداشتید

✦

بر و بوم آباد بگذاشتید

#126

همین رنج بر خویشتن برنهید

✦

از آن به که گیتی به دشمن دهید

#127

بماند ز ما نام تا رستخیز

✦

به پیروزی و دشمن اندر گریز

#128

شدند اندر آن پهلوانان دژم

✦

دهان پر ز باد ابروان پر زخم

#129

که دریای با موج و چندین سپاه

✦

سر و کار با باد و شش ماه راه

#130

که داند که بیرون که آید ز آب

✦

بد آمد سپه را ز افراسیاب

#131

چو خشکی بود ما به جنگ اندریم

✦

به دریا به کام نهنگ اندریم

#132

همی گفت هر گونه‌ای هر کسی

✦

بدانگه که گفتارها شد بسی

#133

همی گفت رستم که ای مهتران

✦

جهان دیده و رنجبرده سران

#134

نباید که این رنج بی بر شود

✦

به ناز و تن آسانی اندر شود

#135

و دیگر که این شاه پیروزگر

✦

بیابد همی ز اختر نیک بر

#136

از ایران برفتیم تا پیش گنگ

✦

ندیدیم جز چنگ یازان به جنگ

#137

ز کاری که سازد همی برخورد

✦

بدین آمد و هم بدین بگذرد

#138

چو بشنید لشکر ز رستم سخن

✦

یکی پاسخ نو فگندند بن

#139

که ما سر به سر شاه را بنده‌ایم

✦

ابا بندگی دوست دارنده‌ایم

#140

به خشکی و بر آب فرمان وراست

✦

همه کهترانیم و پیمان وراست

#141

از آن شاد شد شاه و بنواختشان

✦

یکایک به اندازه بنشاختشان

#142

در گنجهای نیا برگشاد

✦

ز پیوند و مهرش نکرد ایچ یاد

#143

ز دینار و دیبای گوهرنگار

✦

هیونان شایسته کردند بار

#144

همیدون ز گنج درم صد هزار

✦

ببردند با آلت کارزار

#145

ز گاوان گردون کشان ده هزار

✦

ببردند تا خود کی آید به کار

#146

هیونان ز گنج درم ده هزار

✦

بسی بار کردند با شهریار

#147

بفرمود زان پس به هنگام خواب

✦

که پوشیده رویان افراسیاب

#148

ز خویشان و پیوند چندان که هست

✦

اگر دخترانند اگر زیردست

#149

همه در عماری به راه آوردند

✦

ز ایوان به میدان شاه آوردند

#150

دو از نامداران گردنکشان

✦

که بودند هر یک به مردی نشان

#151

چو جهن و چو گرسیوز ارجمند

✦

به مهد اندرون پای کرده به بند

#152

همه خویش و پیوند افراسیاب

✦

ز تیمارشان دیده کرده پر آب

#153

نواها که از شهرها یادگار

✦

گروگان ستد ترک چینی هزار

#154

سپرد آن زمان گیو را شهریار

✦

گزین کرد ز ایرانیان ده هزار

#155

بدو گفت کای مرد فرخنده پی

✦

برو با سپه پیش کاووس کی

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما