بخش ۲۲ - گریختن شبانهٔ افراسیاب از گنگ، سوگ سیاوش و بازگشت کیخسرو از چین به سوی ایران

#1

پس آگاهی آمد به افراسیاب

✦

که شاه جهاندار بگذاشت آب

#2

شنیده همی داشت اندر نهفت

✦

بیامد شب تیره با کس نگفت

#3

جهاندیدگان را هم آنجا بماند

✦

دلی پر ز تیمار تنها براند

#4

چو کیخسرو آمد به گنگ اندرون

✦

سری پر ز تیمار دل پر ز خون

#5

بدید آن دل افروز باغ بهشت

✦

شمرهای او چون چراغ بهشت

#6

به هر گوشه‌ای چشمه و گلستان

✦

زمین سنبل و شاخ بلبلستان

#7

همی گفت هر کس که اینت نهاد

✦

هم ایدر بباشیم تا مرگ شاد

#8

وز آن پس بفرمود بیدار شاه

✦

طلب کردن شاه توران سپاه

#9

بجستند بر دشت و باغ و سرای

✦

گرفتند بر هر سوی رهنمای

#10

همی رفت جوینده چون بیهشان

✦

مگر زو بیابند جایی نشان

#11

چو بر جستنش تیز بشتافتند

✦

فراوان ز کسهای او یافتند

#12

بکشتند بسیار کس بی‌گناه

✦

نشانی نیامد ز بیداد شاه

#13

همی بود در گنگ دژ شهریار

✦

یکی سال با رامش و میگسار

#14

جهان چون بهشتی دلاویز بود

✦

پر از گلشن و باغ و پالیز بود

#15

برفتن همی شاه را دل نداد

✦

همی بود در گنگ پیروز و شاد

#16

همه پهلوانان ایران سپاه

✦

برفتند یکسر به نزدیک شاه

#17

که گر شاه را دل نجنبد ز جای

✦

سوی شهر ایران نیایدش رای

#18

همانا بداندیش افراسیاب

✦

گذشته‌ست زان سو به دریای آب

#19

چنان پیر بر گاه کاووس شاه

✦

نه اورنگ و فر و نه گنج و سپاه

#20

گر او سوی ایران شود پر ز کین

✦

که باشد نگهبان ایران زمین

#21

گر او باز با تخت و افسر شود

✦

همه رنج ما پاک بی‌بر شود

#22

از آن پس به ایرانیان شاه گفت

✦

که این پند با سودمندیست جفت

#23

از آن شارستان پس مهان را بخواند

✦

وز آن رنج بردن فراوان براند

#24

از ایشان کسی را که شایسته‌تر

✦

گرامی‌تر از شهر و بایسته‌تر

#25

تنش را به خلعت بیاراستند

✦

ز دژ بارهٔ مرزبان خواستند

#26

چنین گفت کایدر به شادی بمان

✦

ز دل بر کن اندیشهٔ بدگمان

#27

ببخشید چندان که بد خواسته

✦

ز اسبان وز گنج آراسته

#28

همه شهر ز ایشان توانگر شدند

✦

چه با یاره و تخت و افسر شدند

#29

بدانگه که بیدار گردد خروس

✦

ز درگاه برخاست آوای کوس

#30

سپاهی شتابنده و راه‌جوی

✦

به سوی بیابان نهادند روی

#31

همه نامداران هر کشوری

✦

برفتند هر جا که بد مهتری

#32

خورشها ببردند نزدیک شاه

✦

که بود از در شهریار و سپاه

#33

به راهی که لشکر همی برگذشت

✦

در و دشت یکسر چو بازار گشت

#34

به کوه و بیابان و جای نشست

✦

کسی را نبد کس که بگشاد دست

#35

بزرگان ابا هدیه و با نثار

✦

پذیره شدندی بر شهریار

#36

چو خلعت فراز آمدیشان ز گنج

✦

نهشتی که با او برفتی به رنج

#37

پذیره شدش گیو با لشکری

✦

و زآن شهر هر کس که بد مهتری

#38

چو دید آن سر و فرهٔ سرفراز

✦

پیاده شد و برد پیشش نماز

#39

جهاندار بسیار بنواختشان

✦

به رسم کیان جایگه ساختشان

#40

چو خسرو به نزدیک کشتی رسید

✦

فرود آمد و بادبان برکشید

#41

دو هفته بر آن روی دریا بماند

✦

ز گفتار با گیو چندی براند

#42

چنین گفت هر کو ندیده‌ست گنگ

✦

نباید که خواهد به گیتی درنگ

#43

بفرمود تا کار برساختند

✦

دو زورق به آب اندر انداختند

#44

شناسای کشتی هر آنکس که بود

✦

که بر ژرف دریا دلیری نمود

#45

بفرمود تا بادبان برکشید

✦

به دریای بی‌مایه اندر کشید

#46

همان راه دریا به یک ساله راه

✦

چنان تیز شد باد در هفت ماه

#47

که آن شاه و لشکر بدین سو گذشت

✦

که از باد کژ آستی تر نگشت

#48

سپهدار لشکر به خشکی کشید

✦

ببستند کشتی و هامون بدید

#49

خورش کرد و پوشش هم آنجا یله

✦

به ملاح و آن کس که کردی خله

#50

بفرمود دینار و خلعت ز گنج

✦

ز گیتی کسی را که بردند رنج

#51

وز آن آب راه بیابان گرفت

✦

جهانی از او مانده اندر شگفت

#52

چو آگاه شد اشکش آمد به راه

✦

ابا لشکری ساخته پیش شاه

#53

پیاده شد از اسب و روی زمین

✦

ببوسید و بر شاه کرد آفرین

#54

همه تیز و مکران بیاراستند

✦

ز هر جای رامشگران خواستند

#55

همه راه و بی‌راه آوای رود

✦

تو گفتی هوا تار شد رود پود

#56

به دیوار دیبا برآویختند

✦

درم با شکر زیر پی ریختند

#57

به مکران هر آن کس که بد مهتری

✦

وگر نامداری و کنداوری

#58

برفتند با هدیه و با نثار

✦

به نزدیک پیروزگر شهریار

#59

و زآن مرز چندان که بد خواسته

✦

فراز آورید اشکش آراسته

#60

ز اشکش پذیرفت شاه آنچه دید

✦

و زآن نامداران یکی برگزید

#61

ورا کرد مهتر به مکران زمین

✦

بسی خلعتش داد و کرد آفرین

#62

چو آمد ز مکران و توران به چین

✦

خود و سرفرازان ایران زمین

#63

پذیره شدش رستم زال سام

✦

سپاهی گشاده دل و شاد کام

#64

چو از دور کیخسرو آمد پدید

✦

سوار سرفراز چترش کشید

#65

پیاده شد از باره بردش نماز

✦

گرفتش به بر شاه گردن‌فراز

#66

بگفت آن شگفتی که دید اندر آب

✦

ز گم بودن جادو افراسیاب

#67

به چین نیز مهمان رستم بماند

✦

به یک هفته از چین به ماچین براند

#68

همی رفت سوی سیاووش گرد

✦

به ماه سفندار مذ روز ارد

#69

چو آمد بدان شارستان پدر

✦

دو رخساره پر آب و خسته جگر

#70

به جایی که گرسیوز بدنشان

✦

گروی به نفرین مردم کشان

#71

سر شاه ایران بریدند خوار

✦

بیامد بدان جایگه شهریار

#72

همی ریخت بر سر از آن تیره خاک

✦

همی کرد روی و بر خویش چاک

#73

بمالید رستم بر آن خاک روی

✦

بنفرید بر جان ناکس گروی

#74

همی گفت کیخسرو ای شهریار

✦

مرا ماندی در جهان یادگار

#75

نماندم ز کین تو مانند چیز

✦

به رنج اندرم تا جهانست نیز

#76

بپرداختم تخت افراسیاب

✦

از این پس نه آرام جویم نه خواب

#77

بر امید آن کش به چنگ آورم

✦

جهان پیش او تار و تنگ آورم

#78

از آن پس بدان گنج بنهاد سر

✦

که مادر بدو یاد کرد از پدر

#79

در گنج بگشاد و روزی بداد

✦

دو هفته در آن شارستان بود شاد

#80

به رستم دو صد بدره دینار داد

✦

همان گیو را چیز بسیار داد

#81

چو بشنید گستهم نوذر که شاه

✦

بدان شارستان پدر کرد راه

#82

پذیره شدش با سپاهی گران

✦

ز ایران بزرگان و کنداوران

#83

چو از دور دید افسر و تاج شاه

✦

پیاده فراوان بپیمود راه

#84

همه یکسره خواندند آفرین

✦

بر آن دادگر شهریار زمین

#85

به گستهم فرمود تا برنشست

✦

همه راه شادان و دستش به دست

#86

کشیدند زان روی به بهشت گنگ

✦

سپه را به نزدیک شاه آب و رنگ

#87

وفا چون درختی بود میوه‌دار

✦

همی هر زمانی نو آید به بار

#88

نیاسود یک تن ز خورد و شکار

✦

همان یک سواره همان شهریار

#89

ز ترکان هر آن کس که بد سرفراز

✦

شدند از نوازش همه بی‌نیاز

#90

به رخشنده روز و به هنگام خواب

✦

همی آگهی جست ز افراسیاب

#91

از ایشان کسی زو نشانی نداد

✦

نکردند از او در جهان نیز یاد

#92

جهاندار یک شب سر و تن بشست

✦

بشد دور با دفتر زند و است

#93

همه شب به پیش جهان آفرین

✦

همی بود گریان و سر بر زمین

#94

همی گفت کاین بنده ناتوان

✦

همیشه پر از درد دارد روان

#95

همه کوه و رود و بیابان و آب

✦

نبیند نشانی ز افراسیاب

#96

همی گفت کای داور دادگر

✦

تو دادی مرا نازش و زور و فر

#97

که او راه تو دادگر نسپرد

✦

کسی را ز گیتی به کس نشمرد

#98

تو دانی که او نیست بر داد و راه

✦

بسی ریخت خون سر بیگناه

#99

مگر باشدم دادگر یک خدای

✦

به نزدیک آن بدکنش رهنمای

#100

تو دانی که من خود سراینده‌ام

✦

پرستنده آفریننده‌ام

#101

به گیتی از او نام و آواز نیست

✦

ز من راز باشد ز تو راز نیست

#102

اگر زو تو خشنودی ای دادگر

✦

مرا بازگردان ز پیکار سر

#103

بکش در دل این آتش کین من

✦

به آیین خویش آور آیین من

#104

ز جای نیایش بیامد به تخت

✦

جوان سرافراز و پیروز بخت

#105

همی بود یک سال در حصن گنگ

✦

برآسود از جنبش و ساز جنگ

#106

چو بودن به گنگ اندرون شد دراز

✦

به دیدار کاووسش آمد نیاز

#107

به گستهم نوذر سپرد آن زمین

✦

ز قچغار تا پیش دریای چین

#108

بی‌اندازه لشکر به گستهم داد

✦

بدو گفت بیدار دل باش و شاد

#109

به چین و به مکران زمین دست یاز

✦

به هر سو فرستاده و نامه ساز

#110

همی جوی ز افراسیاب آگهی

✦

مگر زو شود روی گیتی تهی

#111

و زآن جایگه خواسته هرچه بود

✦

ز دینار وز گوهر نابسود

#112

ز مشک و پرستار و زرین ستام

✦

همان جامه و اسب و تخت و غلام

#113

ز گستردنیها و آلات چین

✦

ز چیزی که خیزد ز مکران زمین

#114

ز گاوان گردونکشان چل هزار

✦

همی راند پیش اندرون شهریار

#115

همی گفت هرگز کسی پیش از این

✦

ندید و نبد خواسته بیش از این

#116

سپه بود چندان که بر کوه و دشت

✦

همی ده شب و روز لشکر گذشت

#117

چو دمدار برداشتی پیشرو

✦

به منزل رسیدی همی نو به نو

#118

بیامد بر آن هم نشان تا به چاج

✦

بیاویخت تاج از بر تخت عاج

#119

به سغد اندرون بود یک هفته شاه

✦

همه سغد شد شاه را نیک خواه

#120

وز آنجا به شهر بخارا رسید

✦

ز لشکر هوا را همی کس ندید

#121

بخورد و بیاسود و یک هفته بود

✦

دوم هفته با جامه نابسود

#122

بیامد خروشان به آتشکده

✦

غمی بود زآن اژدهای شده

#123

که تور فریدون برآورده بود

✦

بدو اندرون کاخها کرده بود

#124

بگسترد بر موبدان سیم و زر

✦

بر آتش پراگند چندی گهر

#125

و زآن جایگه سر به رفتن نهاد

✦

همی رفت با کام دل شاه شاد

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما