بخش ۱۱ - نبرد کیخسرو و افراسیاب: دعای شاه و باد سخت، گریز به بهشت گنگ و نامه به فغفور چین

#1

وز آن سوی گنگ اندر افراسیاب

✦

به رخشنده روز و به هنگام خواب

#2

همی گفت با هرکه بد کاردان

✦

بزرگان بیدار و بسیاردان

#3

که اکنون که دشمن به بالین رسید

✦

به گنگ اندرون چون توان آرمید

#4

همه برگشادند گویا زبان

✦

که اکنون که نزدیک شد بد گمان

#5

جز از جنگ چیزی نبینیم راه

✦

زبونی نه خوبست چندین سپاه

#6

بگفتند وز پیش برخاستند

✦

همه شب همی لشکر آراستند

#7

سپیده دمان گاه بانگ خروس

✦

ز درگاه برخاست آوای کوس

#8

سپاهی به هامون بیامد ز گنگ

✦

که بر مور و بر پشه شد راه تنگ

#9

چو آمد به نزدیک گلزریون

✦

زمین شد به سان که بیستون

#10

همی لشکر آمد سه روز و سه شب

✦

جهان شد پرآشوب جنگ و جلب

#11

کشیدند بر هفت فرسنگ نخ

✦

فزون گشت مردم ز مور و ملخ

#12

چهارم سپه برکشیدند صف

✦

ز دریا برآمد به خورشید تف

#13

به قلب اندر افراسیاب و ردان

✦

سواران گردنکش و بخردان

#14

سوی میمنه جهن افراسیاب

✦

همی نیزه بگذاشت از آفتاب

#15

وز این روی کیخسرو از قلبگاه

✦

همی داشت چون کوه پشت سپاه

#16

چو گودرز و چون طوس نوذر نژاد

✦

منوشان خوزان پیروز و داد

#17

چو گرگین میلاد و رهام شیر

✦

هجیر و چو شیدوش گرد دلیر

#18

فریبرز کاووس بر میمنه

✦

سپاهی همه یک‌دل و یک تنه

#19

منوچهر بر میسره جای داشت

✦

که با جنگ هر جنگیی پای داشت

#20

به پشت سپه گیو گودرز بود

✦

که پشت و نگهبان هر مرز بود

#21

زمین کان آهن شد از میخ نعل

✦

همه آب دریا شد از خون لعل

#22

به سر بر ز گرد سیاه ابر بست

✦

تبیره دل سنگ خارا بخست

#23

زمین گشت چون چادر آبنوس

✦

ستاره غمی شد ز آوای کوس

#24

زمین گشت جنبان چو ابر سیاه

✦

تو گفتی همی بر نتابد سپاه

#25

همه دشت مغز و سر و پای بود

✦

همانا مگر بر زمین جای بود

#26

همی نعل اسبان سر کشته خست

✦

همه دشت بی‌تن سر و پای و دست

#27

خردمند مردم به یکسو شدند

✦

دو لشکر بر این کار خستو شدند

#28

که گر یک زمان نیز لشکر چنین

✦

بماند بر این دشت با درد و کین

#29

نماند یکی ز این سواران به جای

✦

همانا سپهر اندر آید ز پای

#30

ز بس چاک چاک تبرزین و خود

✦

روانها همی داد تن را درود

#31

چو کیخسرو آن پیچش جنگ دید

✦

جهان بر دل خویشتن تنگ دید

#32

بیامد به یکسو ز پشت سپاه

✦

به پیش خداوند شد دادخواه

#33

که ای برتر از دانش پارسا

✦

جهاندار و بر هر کسی پادشا

#34

اگر نیستم من ستم یافته

✦

چو آهن به کوره درون تافته

#35

نخواهم که پیروز باشم به جنگ

✦

نه بر دادگر بر کنم جای تنگ

#36

بگفت این و بر خاک مالید روی

✦

جهان پر شد از نالهٔ زار اوی

#37

همانگه برآمد یکی باد سخت

✦

که بشکست شاداب شاخ درخت

#38

همی خاک بر داشت از رزمگاه

✦

بزد بر رخ شاه توران سپاه

#39

کسی کو سر از جنگ برتافتی

✦

چو افراسیاب آگهی یافتی

#40

بریدی به خنجر سرش را ز تن

✦

جز از خاک و ریگش نبودی کفن

#41

چنین تا سپهر و زمین تار شد

✦

فراوان ز ترکان گرفتار شد

#42

بر آمد شب و چادر مشک رنگ

✦

بپوشید تا کس نیاید به جنگ

#43

سپه باز چیدند شاهان ز دشت

✦

چو روی زمین ز آسمان تیره گشت

#44

همه دامن کوه تا پیش رود

✦

سپه بود با جوشن و درع و خود

#45

برافروختند آتش از هر سوی

✦

طلایه بیامد ز هر پهلوی

#46

همی جنگ را ساخت افراسیاب

✦

همی بود تا چشمهٔ آفتاب

#47

بر آید رخ کوه رخشان کند

✦

زمین چون نگین بدخشان کند

#48

جهان آفرین را دگر بود رای

✦

به هر کار با رای او نیست پای

#49

شب تیره چون روی زنگی سیاه

✦

کس آمد ز گستهم نوذر به شاه

#50

که شاه جهان جاودان زنده باد

✦

که ما بازگشتیم پیروز و شاد

#51

بدان نامداران افراسیاب

✦

رسیدیم ناگه به هنگام خواب

#52

از ایشان سواری طلایه نبود

✦

کسی را ز اندیشه مایه نبود

#53

چو بیدار گشتند ز ایشان سران

✦

کشیدیم شمشیر و گرز گران

#54

چو شب روز شد جز قراخان نماند

✦

ز مردان ایشان فراوان نماند

#55

همه دشت ز ایشان سرون و سر است

✦

زمین بستر و خاکشان چادر است

#56

به مژده ز رستم هم اندر زمان

✦

هیونی بیامد سپیده‌دمان

#57

که ما در بیابان خبر یافتیم

✦

بدان آگهی تیز بشتافتیم

#58

شب و روز رستم یکی داشتی

✦

چو تنها شدی راه بگذاشتی

#59

بدیشان رسیدیم هنگام روز

✦

چو بر زد سر از چرخ گیتی فروز

#60

تهمتن کمان را به زه برنهاد

✦

چو نزدیک شد ترگ بر سر نهاد

#61

نخستین که از کلک بگشاد شست

✦

قراخان ز پیکان رستم بخست

#62

به توران زمین شد کنون کینه‌خواه

✦

همانا که آگاهی آمد به شاه

#63

به شادی به لشکر بر آمد خروش

✦

سپهدار ترکان همی داشت گوش

#64

هر آن کس که بودند خسروپرست

✦

به شادی و رامش گشادند دست

#65

سواری بیامد هم اندر شتاب

✦

خروشان به نزدیک افراسیاب

#66

که از لشکر ما قراخان برست

✦

رسیدست نزدیک ما مرد شست

#67

سپاهی به توران نهادند روی

✦

کز ایشان شود ناپدید آب جوی

#68

چنین گفت با رایزن شهریار

✦

که پیکار سخت اندر آمد به کار

#69

چو رستم بگیرد سر گاه ما

✦

به یکبارگی گم شود راه ما

#70

کنونش گمان آن که ما نشنویم

✦

چنین کار در جنگ کیخسرویم

#71

چو آتش بر ایشان شبیخون کنیم

✦

ز خون روی کشور چو جیحون کنیم

#72

چو کیخسرو آید ز لشکر دو بهر

✦

نبیند مگر بام و دیوار و شهر

#73

سراسر همه لشکر این دید رای

✦

همان مرد فرزانه و رهنمای

#74

بنه هرچه بودش هم آنجا بماند

✦

چو آتش از آن دشت لشکر براند

#75

همانگه طلایه بیامد ز دشت

✦

که گرد سپاه از هوا برگذشت

#76

همه دشت خرگاه و خیمه است و بس

✦

از ایشان به خیمه درون نیست کس

#77

بدانست خسرو که سالار چین

✦

چرا رفت بیگاه زان دشت کین

#78

ز گستهم و رستم خبر یافتست

✦

بدان آگهی تیز بشتافتست

#79

نوندی برافگند هم در زمان

✦

فرستاد نزدیک رستم دمان

#80

که برگشت ز این کینه افراسیاب

✦

همانا به جنگ تو دارد شتاب

#81

سپه را بیارای و بیدار باش

✦

برو خویشتن زو نگهدار باش

#82

نوند جهاندیده شایسته بود

✦

بدان راه بی‌راه بایسته بود

#83

همی رفت چون پیش رستم رسید

✦

گو شیردل را میان بسته دید

#84

سپه گرزها بر نهاده به دوش

✦

یکایک نهاده به آواز گوش

#85

به رستم بگفت آنچه پیغام بود

✦

که فرجام پیغامش آرام بود

#86

وز این روی کیخسرو کینه‌جوی

✦

نشسته به آرام بی‌گفت و گوی

#87

همی کرد بخشش همه بر سپاه

✦

سراپرده و خیمه و تاج و گاه

#88

از ایرانیان کشتگان را بجست

✦

کفن کرد وز خون و گلشان بشست

#89

به رسم مهان کشته را دخمه کرد

✦

چو برداشت زان خاک و خون نبرد

#90

بنه بر نهاد و سپه بر نشاند

✦

دمان از پس شاه ترکان براند

#91

چو نزدیک شهر آمد افراسیاب

✦

بر آن بد که رستم شود سیرخواب

#92

کنون من شبیخون کنم بر سرش

✦

برآریم گرد از سر لشکرش

#93

به تاریکی اندر طلایه بدید

✦

به شهر اندر آواز ایشان شنید

#94

فروماند ز آن کار رستم شگفت

✦

همی راند و اندیشه اندر گرفت

#95

همه کوفته لشکر و ریخته

✦

به شیرین روان اندر آویخته

#96

به پیش اندرون رستم تیزچنگ

✦

پس پشت شاه و سواران جنگ

#97

کسی را که نزدیک بد پیش خواند

✦

وز ایشان فراوان سخنها براند

#98

بپرسید کاین را چه بینید روی

✦

چنین گفت با نامور چاره‌جوی

#99

که در گنگ دژ آن همه گنج شاه

✦

چه بایست اکنون همه رنج راه

#100

زمین هشت فرسنگ بالای اوی

✦

همانا که چارست پهنای اوی

#101

زن و کودک و گنج و چندان سپاه

✦

بزرگی و فرمان و تخت و کلاه

#102

بر آن بارهٔ دژ نپرد عقاب

✦

نبیند کسی آن بلندی به خواب

#103

خورش هست و ایوان و گنج و سپاه

✦

ترا رنج بدخواه را تاج و گاه

#104

همان بوم کو را بهشت است نام

✦

همه جای شادی و آرام و کام

#105

به هر گوشه‌ای چشمهٔ آبگیر

✦

به بالا و پهنای پرتاب تیر

#106

همی موبد آورد از هند و روم

✦

بهشتی بر آورده آباد بوم

#107

همانا کزان باره فرسنگ بیست

✦

ببینند آسان که بر دشت کیست

#108

ترا ز این جهان بهره جنگست و بس

✦

به فرجام گیتی نماند به کس

#109

چو بشنید گفتارها شهریار

✦

خوش آمدش و ایمن شد از روزگار

#110

بیامد به دلشاد به بهشت گنگ

✦

ابا آلت لشکر و ساز جنگ

#111

همی گشت بر گرد آن شارستان

✦

به دستی ندید اندر او خارستان

#112

یکی کاخ بودش سر اندر هوا

✦

برآوردهٔ شاه فرمان روا

#113

به ایوان فرود آمد و بار داد

✦

سپه را درم داد و دینار داد

#114

فرستاد بر هر سوی لشکری

✦

نگهبان هر لشکری مهتری

#115

پیاده بر آن باره بر دیده‌بان

✦

نگهبان به روز و به شب پاسبان

#116

رد و موبدش بود بر دست راست

✦

نویسندهٔ نامه را پیش خواست

#117

یکی نامه نزدیک فغفور چین

✦

نبشتند با صد هزار آفرین

#118

چنین گفت کز گردش روزگار

✦

نیامد مرا بهره جز کارزار

#119

بپروردم آن را که بایست کشت

✦

کنون شد از او روزگارم درشت

#120

چو فغفور چین گر بیاید رواست

✦

که بر مهر او بر روانم گواست

#121

وگر خود نیاید فرستد سپاه

✦

کز این سو خرامد همی کینه خواه

#122

فرستاده از نزد افراسیاب

✦

به چین اندر آمد به هنگام خواب

#123

سرافراز فغفور بنواختش

✦

یکی خرم ایوان بپرداختش

#124

وز آن سو به گنگ اندر افراسیاب

✦

نه آرام بودش نه خورد و نه خواب

#125

به دیوار عراده بر پای کرد

✦

به برج اندرون رزم را جای کرد

#126

بفرمود تا سنگهای گران

✦

کشیدند بر باره افسونگران

#127

بسی کاردانان رومی بخواند

✦

سپاهی به دیوار دژ برنشاند

#128

برآورد بیدار دل جاثلیق

✦

بر آن باره عراده و منجنیق

#129

کمانهای چرخ و سپرهای کرگ

✦

همه برجها پر ز خفتان و ترگ

#130

گروهی ز آهنگران رنجه کرد

✦

ز پولاد بر هر سوی پنجه کرد

#131

ببستند بر نیزه‌های دراز

✦

که هر کس که رفتی بر دژ فراز

#132

بدان چنگ تیز اندر آویختی

✦

و گرنه ز دژ زود بگریختی

#133

سپه را درم داد و آباد کرد

✦

به هر کار با هر کسی داد کرد

#134

همان خود و شمشیر و برگستوان

✦

سپرهای چینی و تیر و کمان

#135

ببخشید بر لشکرش بی‌شمار

✦

به ویژه کسی کو کند کارزار

#136

چو آسوده شد ز این به شادی نشست

✦

خود و جنگسازان خسرو پرست

#137

پری چهره هر روز صد چنگ‌زن

✦

شدندی به درگاه شاه انجمن

#138

شب و روز چون مجلس آراستی

✦

سرود از لب ترک و می خواستی

#139

همی داد هر روز گنجی به باد

✦

بر امروز و فردا نیامدش یاد

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما