بخش ۸ - چیرگی قارن بر جهن، نیایش کیخسرو و گریز شبانگاهی افراسیاب

#1

چو خورشید برزد سر از برج گاو

✦

ز هامون برآمد خروش چکاو

#2

تبیره برآمد ز هر دو سرای

✦

همان ناله بوق با کرنای

#3

ز گردان شمشیرزن سی هزار

✦

بیاورد جهن از در کارزار

#4

چو خسرو بر آن گونه بر دیدشان

✦

بفرمود تا قارن کاویان

#5

ز قلب سپاه اندر آمد چو کوه

✦

از او گشت جهن دلاور ستوه

#6

سوی راست گستهم نوذر چو گرد

✦

بیامد دمان با درفش نبرد

#7

جهان شد ز گرد سواران بنفش

✦

زمین پر سپاه و هوا پر درفش

#8

بجنبید خسرو ز قلب سپاه

✦

هم افراسیاب اندر آن رزمگاه

#9

بپیوست جنگی کزان سان نشان

✦

ندادند گردان گردنکشان

#10

بکشتند چندان ز توران سپاه

✦

که دریای خون گشت آوردگاه

#11

چنین بود تا آسمان تیره گشت

✦

همان چشم جنگاوران خیره گشت

#12

چو پیروز شد قارن رزم زن

✦

به جهن دلیر اندر آمد شکن

#13

چو بر دامن کوه بنشست ماه

✦

یلان بازگشتند ز آوردگاه

#14

از ایرانیان شاد شد شهریار

✦

که چیره شدند اندر آن کارزار

#15

همه شب همی جنگ را ساختند

✦

به خواب و به خوردن نپرداختند

#16

چو برزد سر از چنگ خرچنگ هور

✦

جهان شد پر از جنگ و آهنگ و شور

#17

سپاه دو لشکر کشیدند صف

✦

همه جنگ را بر لب آورده کف

#18

سپهدار ایران ز پشت سپاه

✦

بشد دور با کهتری نیک‌خواه

#19

چو لختی بیامد پیاده ببود

✦

جهان آفرین را فراوان ستود

#20

بمالید رخ را بر آن تیره خاک

✦

چنین گفت کای داور داد و پاک

#21

تو دانی کز او من ستم دیده‌ام

✦

بسی روز بد را پسندیده‌ام

#22

مکافات کن بدکنش را به خون

✦

تو باشی ستم دیده را رهنمون

#23

وز آن جایگه با دلی پر ز غم

✦

پر از کین سر از تخمه زادشم

#24

بیامد خروشان به قلب سپاه

✦

به سر بر نهاد آن خجسته کلاه

#25

خروش آمد و نالهٔ گاودم

✦

دم نای رویین و رویینه خم

#26

وز آن روی لشکر به کردار کوه

✦

برفتند جوشان گروها گروه

#27

سپاهی به کردار دریای آب

✦

به قلب اندرون جهن و افراسیاب

#28

چو هر دو سپاه اندر آمد ز جای

✦

تو گفتی که دارد در و دشت پای

#29

سیه شد ز گرد سپاه آفتاب

✦

ز پیکان الماس و پر عقاب

#30

ز بس نالهٔ بوق و گرد سپاه

✦

ز بانگ سواران در آن رزمگاه

#31

همی آب گشت آهن و کوه و سنگ

✦

به دریا نهنگ و به هامون پلنگ

#32

زمین پر ز جوش و هوا پر خروش

✦

هژبر ژیان را بدرید گوش

#33

جهان سر به سر گفتی از آهن است

✦

وگر آسمان بر زمین دشمن است

#34

به هر جای بر توده چون کوه کوه

✦

ز گردان ایران و توران گروه

#35

همه ریگ ارمان سر و دست و پای

✦

زمین را همی دل برآمد ز جای

#36

همه بوم شد زیر نعل اندرون

✦

چو کرباس آهار داده به خون

#37

وز آن پس دلیران افراسیاب

✦

برفتند بر سان کشتی بر آب

#38

به صندوق پیلان نهادند روی

✦

کجا ناوک‌انداز بود اندر اوی

#39

حصاری بد از پیل پیش سپاه

✦

برآورده بر قلب و بر بسته راه

#40

ز صندوق پیلان ببارید تیر

✦

برآمد خروشیدن دار و گیر

#41

برفتند گردان نیزه‌وران

✦

هم از قلب لشکر سپاهی گران

#42

نگه کرد افراسیاب از دو میل

✦

بدان لشکر و جنگ صندوق و پیل

#43

همه ژنده پیلان و لشکر براند

✦

جهان تیره شد روشنایی نماند

#44

خروشید کای نامداران جنگ

✦

چه دارید بر خویش تن جای تنگ

#45

ممانید بر پیش صندوق و پیل

✦

سپاهست بیکار بر چند میل

#46

سوی میمنه میسره برکشید

✦

ز قلب و ز صندوق برتر کشید

#47

بفرمود تا جهن رزم آزمای

✦

رود با تگینان لشکر ز جای

#48

برد دو هزار آزموده سوار

✦

همه نیزه‌دار از در کارزار

#49

بر میسره شیر جنگی طبرد

✦

بشد تیز با نامداران گرد

#50

چو کیخسرو آن رزم ترکان بدید

✦

که خورشید گشت از جهان ناپدید

#51

سوی آوه و سمکنان کرد روی

✦

که بودند شیران پرخاشجوی

#52

بفرمود تا بر سوی میسره

✦

بتابند چون آفتاب از بره

#53

برفتند با نامور ده هزار

✦

زره‌دار با گُرزهٔ گاوسار

#54

به شماخ سوری بفرمود شاه

✦

که از نامداران ایران سپاه

#55

گزین کن ز جنگ آوران ده‌هزار

✦

سواران گرد از در کارزار

#56

میان دو صف تیغها بر کشید

✦

مبینید کس را سر اندر کشید

#57

دو لشکر بر این سان بر آویختند

✦

چنان شد که گفتی برآمیختند

#58

چکاچاک برخاست از هر دو روی

✦

ز پرخاش خون اندر آمد به جوی

#59

چو برخاست گرد از چپ و دست راست

✦

جهاندار خفتان رومی بخواست

#60

به یک سو کشیدند صندوق پیل

✦

جهان شد به کردار دریای نیل

#61

بجنبید با رستم از قلبگاه

✦

منوشان خوزان لشکر پناه

#62

برآمد خروشیدن بوق و کوس

✦

به یک دست خسرو سپهدار طوس

#63

بیاراسته کاویانی درفش

✦

همه پهلوانان زرینه کفش

#64

به درد دل از جای برخاستند

✦

چپ شاه لشکر بیاراستند

#65

سوی راستش رستم کینه جوی

✦

زواره برادرش بنهاد روی

#66

جهاندیده گودرز کشوادگان

✦

بزرگان بسیار و آزادگان

#67

ببودند بر دست رستم به پای

✦

زرسب و منوشان فرخنده رای

#68

برآمد ز آوردگاه گیر و دار

✦

ندیدند ز آنگونه کس کارزار

#69

همه ریگ پر خسته و کشته بود

✦

کسی را کجا روز برگشته بود

#70

ز بس کشته بر دشت آوردگاه

✦

همی راندند اسب بر کشته گاه

#71

بیابان به کردار جیحون ز خون

✦

یکی بی سر و دیگری سرنگون

#72

خروش سواران و اسبان ز دشت

✦

ز بانگ تبیره همی برگذشت

#73

دل کوه گفتی بدرد همی

✦

زمین با سواران بپرد همی

#74

سر بی تنان و تن بی سران

✦

چرنگیدن گُرزهای گران

#75

درخشیدن خنجر و تیغ تیز

✦

همی جست خورشید راه گریز

#76

به دست منوچهر بر میمنه

✦

کهیلا که صد شیر بد یک تنه

#77

جرنجاش بر میسره شد تباه

✦

به دست فریبرز کاووس شاه

#78

یکی باد و ابری سوی نیمروز

✦

برآمد رخ هور گیتی فروز

#79

تو گفتی که ابری برآمد سیاه

✦

ببارید خون اندر آوردگاه

#80

بپوشید و روی زمین تیره گشت

✦

همی دیده از تیرگی خیره گشت

#81

بدآنگه که شد چشمه سوی نشیب

✦

دل شاه ترکان بجست از نهیب

#82

ز جوش سواران هر کشوری

✦

ز هر مرز و هر بوم و هر مهتری

#83

سواران شمشیر زن سی هزار

✦

گزیده سوارن خنجر گزار

#84

دگرگونه جوشن دگرگون درفش

✦

جهانی شده سرخ و زرد و بنفش

#85

نگه کرد گرسیوز از پشت شاه

✦

به جنگ اندر آورد یکسر سپاه

#86

سپاهی فرستاد بر میمنه

✦

گرانمایگان یک‌دل و یک تنه

#87

سوی میسره همچنین لشکری

✦

پراگنده بر هر سویی مهتری

#88

سواران جنگاوران سی هزار

✦

گزیده همه از در کارزار

#89

چو گرسیوز از پشت لشکر برفت

✦

به پیش برادر خرامید تفت

#90

برادر چو روی برادر بدید

✦

به نیرو شد و لشکر اندر کشید

#91

برآمد ز لشکر ده و دار و گیر

✦

بپوشید روی هوا را به تیر

#92

چو خورشید را پشت باریک شد

✦

ز دیدار شب روز تاریک شد

#93

فریبنده گرسیوز پهلوان

✦

بیامد به پیش برادر نوان

#94

که اکنون ز گردان که جوید نبرد

✦

زمین پر ز خون آسمان پر ز گرد

#95

سپه بازکش چون شب آمد مکوش

✦

که اکنون برآید ز ترکان خروش

#96

تو در جنگ باشی سپه در گریز

✦

مکن با تن خویش چندین ستیز

#97

دل شاه ترکان پر از خشم و جوش

✦

ز تندی نبودش به گفتار گوش

#98

برانگیخت اسب از میان سپاه

✦

بیامد دمان با درفش سیاه

#99

از ایرانیان چند نامی بکشت

✦

چو خسرو بدید اندر آمد به پشت

#100

دو شاه دو کشور چنین کینه دار

✦

برفتند با خوار مایه سوار

#101

ندیدند گرسیوز و جهن روی

✦

که او پیش خسرو شود رزمجوی

#102

عنانش گرفتند و بر تافتند

✦

سوی ریگ آموی بشتافتند

#103

چون او بازگشت استقیلا چو گرد

✦

بیامد که با شاه جوید نبرد

#104

دمان شاه ایلا به پیش سپاه

✦

یکی نیزه زد بر کمرگاه شاه

#105

نبد کارگر نیزه بر جوشنش

✦

نه ترس آمد اندر دل روشنش

#106

چو خسرو دل و زور او را بدید

✦

سبک تیغ تیز از میان برکشید

#107

بزد بر میانش بدو نیم کرد

✦

دل برز ایلا پر از بیم کرد

#108

سبک برز ایلا چو آن زخم شاه

✦

بدید آن دل و زور و آن دستگاه

#109

به تاریکی اندر گریزان برفت

✦

همی پوست بر تنش گفتی بکفت

#110

سپه چون بدیدند ز او دستبرد

✦

به آوردگه بر نماند ایچ گرد

#111

بر افراسیاب آن سخن مرگ بود

✦

کجا پشت خود را بدیشان نمود

#112

ز تورانیان او چو آگاه شد

✦

تو گفتی بر او روز کوتاه شد

#113

چو آوردگه خوار بگذاشتند

✦

بفرمود تا بانگ برداشتند

#114

که این شیر مردی ز زنگ شب است

✦

مرا باز گشتن ز تنگ شب است

#115

گر ایدون که امروز یکبار باد

✦

ترا جست و شادی ترا در گشاد

#116

چو روشن کند روز روی زمین

✦

درفش دل افروز ما را ببین

#117

همه روی ایران چو دریا کنیم

✦

ز خورشید تابان ثریا کنیم

#118

دو شاه و دو کشور چنان رزمساز

✦

به لشکرگه خویش رفتند باز

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما