#1
به جیحون گذر کرد بر سوی بلخ
✦
چشیده ز گیتی بسی شور و تلخ
“He crossed the Oxus heading toward Balkh, having tasted much of the world's bitterness and sweetness.”
#2
به بلخ اندرون بود یک ماه شاه
✦
سر ماه بر بلخ بگزید راه
“In Balkh the king remained for a full month; at month's end, he chose his path beyond Balkh.”
#3
به هر شهر در نامور مهتری
✦
بماندی سرافراز با لشکری
“In every city he left an illustrious leader, exalted, commanding a mighty host.”
#4
ببستند آذین به بیراه و راه
✦
به جایی که بگذشت شاه و سپاه
“They hung decorations upon roads and byways wherever the king and his army passed.”
#5
همه بوم کشور بیاراستند
✦
می و رود و رامشگران خواستند
“They adorned all the lands of the realm, calling for wine, harps, and minstrels.”
#6
درم ریختند از بر و زعفران
✦
چه دینار و مشک از کران تا کران
“They showered silver coins and saffron from above, spilling golden dinars and musk from coast to coast.”
#7
به شهر اندرون هر که درویش بود
✦
وگر سازش از کوشش خویش بود
“Whoever in the city was poor or struggled to live by their own labor,”
#8
درم داد مر هر یکی را ز گنج
✦
پراگنده شد بدره پنجاه و پنج
“He bestowed silver coins from his treasury upon each of them, dispersing fifty-five purses of silver.”
#9
سر هفته را کرد آهنگ ری
✦
سوی پارس نزدیک کاووس کی
“At the week's end he set out for Ray, heading toward Pars to meet Kay Kavus.”
#10
دو هفته به ری نیز بخشید و خورد
✦
سیم هفته آهنگ بغداد کرد
“For two weeks in Ray he feasted and bestowed gifts, and in the third week he marched toward Baghdad.”
#11
هیونان فرستاد چندی ز ری
✦
به نزدیک کاووس فرخنده‌پی
“He dispatched swift dromedary couriers from Ray to the blessed King Kay Kavus.”
#12
دل پیر زان آگهی تازه شد
✦
تو گفتی که بر دیگر اندازه شد
“The old king's heart grew youthful at that tidings; you would say his spirit was newly reborn.”
#13
به ایوانها تخت زرین نهاد
✦
به خانه در آرایش چین نهاد
“In the halls he set golden thrones, decorating the chambers with precious silks of China.”
#14
ببستند آذین به شهر و به راه
✦
همه برزن و کوی و بازارگاه
“They festooned the cities and roads, every alley, street, and bustling marketplace.”
#15
پذیره شدندش همه مهتران
✦
بزرگان هر شهر و کنداوران
“All the chieftains came forth to welcome him, the nobles of every city and valiant champions.”
#16
همه راه و بی راه گنبد زده
✦
جهان شد چو دیبا به زر آزده
“Along every path and trail archways were built; the world became like golden-embroidered brocade.”
#17
همه مشک با گوهر آمیختند
✦
ز گنبد به سرها فرو ریختند
“They blended musk with sparkling gems, showering them down from the domes upon their heads.”
#18
چو بیرون شد از شهر کاووس کی
✦
ابا نامداران فرخنده‌پی
“When King Kay Kavus rode out from the city, accompanied by his blessed, renowned paladins,”
#19
سوی طالقان آمد و مرو رود
✦
جهان بود پر بانگ و آوای رود
“He came toward Taleqan and Marv Rud; the world resounded with shouts and the melody of harps.”
#20
و زآن پس به راه نشاپور شاه
✦
بدیدند مر یکدگر را به راه
“And thereafter upon the road to Nishapur, the two kings beheld one another on the way.”
#21
نیا را چو دید از کران شاه نو
✦
برانگیخت آن باره تندرو
“When the young king saw his grandfather from afar, he spurred his swift-footed steed forward.”
#22
بر او بر نیا برگرفت آفرین
✦
ستایش سزای جهان آفرین
“The grandfather showered blessings upon him, uttering praises worthy of the World-Creator.”
#23
همی گفت بی‌تو مبادا جهان
✦
نه تخت بزرگی نه تاج مهان
“He said: "May the world never be without thee, nor the throne of greatness, nor the crown of the mighty!”
#24
که خورشید چون تو ندیدست شاه
✦
نه جوشن نه اسب و نه تخت و کلاه
“For the sun hath never beheld a king like thee, nor such armor, nor steed, nor throne and crown!”
#25
ز جمشید تا بآفریدون رسید
✦
سپهر و زمین چون تو شاهی ندید
“From the reign of Jamshid unto Fereydun, neither heaven nor earth hath seen a monarch such as thee!”
#26
نه زین سان کسی رنج برد از مهان
✦
نه دید آشکارا نهان جهان
“No sovereign ever endured such hardships, nor beheld both the manifest and secret depths of the world!”
#27
که روشن جهان بر تو فرخنده باد
✦
دل و جان بدخواه تو کنده باد
“May this bright world be blessed unto thee, and may the heart and soul of thy foe be torn asunder!”
#28
سیاوش گرش روز باز آمدی
✦
به فر تو او را نیاز آمدی
“Had Siyavash returned to life this day, he himself would stand in need of thy divine glory!"”
#29
بدو گفت شاه این ز بخت تو بود
✦
برومند شاخ درخت تو بود
“The young king replied: "This was all through thy good fortune, the fruitful branch of thy royal tree!"”
#30
زبرجد بیاورد و یاقوت و زر
✦
همی ریخت بر تارک شاه بر
“He brought forth emeralds, rubies, and gold, showering them upon the head of the elder king.”
#31
بدین گونه تا تخت گوهرنگار
✦
بشد پایه ها ناپدید از نثار
“Thus they proceeded until around the jewel-encrusted throne, the very bases were hidden beneath the scattered offerings.”
#32
بفرمود پس کانجمن را بخوان
✦
به ایوان دیگر بیارای خوان
“Then Kavus commanded that the assembly be summoned and a grand feast prepared in another hall.”
#33
نشستند در گلشن زرنگار
✦
بزرگان پرمایه با شهریار
“They sat in the gold-decked garden, the exalted nobles alongside the monarch.”
#34
همی گفت شاه آن شگفتی که دید
✦
به دریا در و نامداران شنید
“Kay Khosrow recounted the marvels he had witnessed upon the sea, and the paladins listened in awe.”
#35
ز دریا و از گنگ دژ یاد کرد
✦
لب نامداران پر از باد کرد
“He spoke of the ocean and of Gangdez, filling the breath of the heroes with sighs of wonder.”
#36
از آن خرمی دشت و آن شهر و راغ
✦
شمرها و پالیزها چون چراغ
“Of those verdant plains, that fair city and meadows, its shining pools and orchards glowing like lanterns.”
#37
بدو ماند کاووس کی در شگفت
✦
ز کردارش اندازه‌ها برگرفت
“King Kavus remained astonished by his words, taking measure of his mighty deeds.”
#38
بدو گفت روز نو و ماه نو
✦
چو گفتارهای نو و شاه نو
“He said to him: "A new day and a new moon, even as new tales and a new king!”
#39
نه کس چون تو اندر جهان شاه دید
✦
نه این داستان گوش هر کس شنید
“No one in the world hath seen a king like thee, nor hath any ear heard such an epic tale!”
#40
کنون تا بدین اختری نو کنیم
✦
به مردی همه یاد خسرو کنیم
“Now let us make a new destiny under this auspicious star, and in manhood honor the name of Khosrow!"”
#41
بیاراست آن گلشن زرنگار
✦
می آورد یاقوت‌لب میگسار
“He adorned that gold-embroidered garden, as ruby-lipped cupbearers brought forth the wine.”
#42
به یک هفته ز ایوان کاووس کی
✦
همی موج برخاست از جام می
“For a whole week in the hall of Kay Kavus, waves of wine rose high from the golden goblets.”
#43
به هشتم در گنج بگشاد شاه
✦
همی ساخت آن رنج را پایگاه
“On the eighth day, the king opened his treasuries, establishing a worthy reward for all their toil.”
#44
بزرگان که بودند با او به هم
✦
به رزم و به بزم و به شادی و غم
“To the nobles who had stood beside him in battle and banquet, in joy and in sorrow,”
#45
به اندازه‌شان خلعت آراستند
✦
ز گنج آنچه پرمایه‌تر خواستند
“They prepared robes of honor according to their rank, drawing the most precious treasures from the royal vaults.”
#46
برفتند هر کس سوی کشوری
✦
سرافراز با نامور لشکری
“Each hero departed toward his own domain, proud and accompanied by a renowned army.”
#47
بپرداخت زآن پس به کار سپاه
✦
درم داد یک‌ساله از گنج شاه
“Thereafter he attended to the host's affairs, bestowing a full year's pay from the royal treasury.”
#48
وزآن پس نشستند بی‌انجمن
✦
نیا و جهانجوی با رای‌زن
“Then in private counsel sat the grandsire and the world-seeker, together with their trusted counselor.”
#49
چنین گفت خسرو به کاووس شاه
✦
جز از کردگار از که جوییم راه
“Thus spoke Khosrow to King Kay Kavus: "Save for the Creator, from whom else shall we seek guidance?"”
#50
بیابان و یک‌ساله دریا و کوه
✦
برفتیم با داغ دل یک گروه
“"Deserts, a year's journey over seas, and rugged mountains we traversed as one sorrow-laden band."”
#51
به هامون و کوه و به دریای آب
✦
نشانی ندیدیم ز افراسیاب
“"Yet across plain, mountain, and watery expanse, we found no trace of Afrasiab."”
#52
گر او یک زمان اندر آید به گنگ
✦
سپاه آرد از هر سویی بیدرنگ
“"Should he set foot in Gang but for a moment, he will instantly gather legions from every realm."”
#53
همه رنج و سختی به پیش اندرست
✦
اگر چندمان دادگر یاورست
“"All toil and hardship lie yet ahead, though the Just Judge be our constant helper."”
#54
نیا چون شنید از نبیره سخن
✦
یکی پند پیرانه افگند بن
“When the grandsire heard these words from his grandson, he imparted a sage and elder's counsel.”
#55
بدو گفت ما همچنین بر دو اسب
✦
بتازیم تا خان آذرگشسب
“He said to him: "Mounted on two fast steeds, let us speed straightway to the Temple of Adar Gushnasp."”
#56
سر و تن بشوییم با پا و دست
✦
چنانچون بود مرد یزدان پرست
“"There shall we wash head, body, hands, and feet, even as befitteth a devoted worshiper of God."”
#57
ابا باژ با کردگار جهان
✦
بدو بر کنیم آفرین نهان
“"Reciting sacred verses unto the Creator of the world, we shall offer Him secret praise."”
#58
بباشیم بر پیش آتش به پای
✦
مگر پاک یزدان بود رهنمای
“"We shall stand in reverent devotion before the fire, perchance the Pure God will guide our path."”
#59
به جایی که او دارد آرامگاه
✦
نماید نماینده داد راه
“"Wherever he hath found his refuge, the Revealer of Justice shall show us the way."”
#60
بر این باژ گشتند هر دو یکی
✦
نگردید یک تن ز راه اندکی
“Upon this sacred rite both kings agreed as one; neither strayed a hair's breadth from this path.”
#61
نشستند با باژ هر دو بر اسب
✦
دوان تا سوی خان آذرگشسب
“Muttering holy prayers, both mounted their steeds, galloping swift toward the sanctuary of Adar Gushnasp.”
#62
پر از بیم دل یک به یک پرامید
✦
برفتند با جامه‌های سپید
“With hearts filled at once with fear and hope, they rode forth clad in garments of pure white.”
#63
چو آتش بدیدند گریان شدند
✦
چو بر آتش تیز بریان شدند
“When they beheld the fire, tears streamed from their eyes; they burned in anguish like offerings upon a fierce flame.”
#64
بدان جایگه زار و گریان دو شاه
✦
ببودند با درد و فریاد خواه
“In that holy place, the two kings abided, weeping bitterly in sorrow and crying out for divine succor.”
#65
جهان‌آفرین را همی خواندند
✦
بدان موبدان گوهر افشاندند
“Continually they called upon the Creator of the World, and showered precious gems upon the Mobads.”
#66
چو خسرو به آب مژه رخ بشست
✦
برافشاند دینار بر زند و است
“When Khosrow washed his face with tears of devotion, he scattered gold coins upon the Zand and Avesta.”
#67
به یک هفته بر پیش یزدان بدند
✦
مپندار کآتش پرستان بدند
“For a full week they remained before the Almighty—think not that they were fire-worshipers!”
#68
که آتش بدان گاه محراب بود
✦
پرستنده را دیده پرآب بود
“For in that age, fire was merely the altar of prayer, while the worshiper's eyes overflowed with tears.”
#69
اگر چند اندیشه گردد دراز
✦
هم از پاک یزدان نه‌ای بی‌نیاز
“However far thy thoughts and plans may extend, thou art never independent of the Pure Lord.”
#70
به یک ماه در آذرآبادگان
✦
ببودند شاهان و آزادگان
“For an entire month in Azarabadagan, the kings and nobles remained in holy worship.”