#1
به ایرانیان گفت پیروز شاه
✦
که بدرود باد این دل افروز گاه
“The victorious King said to the Iranians, 'Farewell to this heart-delighting throne and realm!'”
#2
چو من بگذرم ز این فرومایه خاک
✦
شما را بخواهم ز یزدان پاک
“'When I pass from this low earth, I shall seek God's protection for you all.'”
#3
به پدرود کردن رخ هر کسی
✦
ببوسید با آب مژگان بسی
“In bidding farewell, he kissed the face of everyone with tearful eyes.”
#4
یلان را همه پاک در بر گرفت
✦
به زاری خروشیدن اندر گرفت
“He embraced all the heroes tightly and began to cry bitterly.”
#5
همی گفت کاجی من این انجمن
✦
توانستمی برد با خویشتن
“He kept saying, 'Would that I could take this great assembly with me!'”
#6
خروشی برآمد ز ایران سپاه
✦
که خورشید بر چرخ گم کرد راه
“A roar of weeping arose from the Iranian army, such that the sun lost its way in the sky.”
#7
پس پرده‌ها کودک خرد و زن
✦
به کوی و به بازار شد انجمن
“From behind the curtains, young children and women gathered in the streets and markets.”
#8
خروشیدن ناله و آه خاست
✦
به هر برزنی ماتم شاه خاست
“Wailing, groaning, and sighs resounded; mourning for the King arose in every quarter.”
#9
به ایرانیان آن زمان گفت شاه
✦
که فردا شما را همین است راه
“The King then said to the Iranians, 'Tomorrow, this same path awaits you all.'”
#10
هر آن کس که دارید نام و نژاد
✦
به دادار خورشید باشید شاد
“'Whoever among you has noble name and lineage, rejoice in the Creator of the sun.'”
#11
من اکنون روان را همی پرورم
✦
که بر نیک نامی مگر بگذرم
“'I now nurture my soul, hoping that I may pass away with a good name.'”
#12
نبستم دل اندر سپنجی سرای
✦
بدان تا سروش آمدم رهنمای
“'I bound not my heart to this transient inn until Sorush came as my divine guide.'”
#13
بگفت این و از پایگه اسب خواست
✦
ز لشکرگه آواز فریاد خاست
“He spoke thus and called for his steed; a cry of grief arose from the encampment.”
#14
بیامد به ایوان شاهی دژم
✦
به آزاد سرو اندر آورده خم
“Sad at heart, he came to the royal palace, his cypress-like stature bent with grief.”
#15
کنیزک بدش چار چون آفتاب
✦
ندیدی کسی چهر ایشان به خواب
“He had four handmaidens radiant as the sun, whose beauty none had ever seen even in dreams.”
#16
ز پرده بتان را بر خویش خواند
✦
همه راز دل پیش ایشان براند
“He called those beauties from behind the curtain and revealed the secret of his heart to them.”
#17
که رفتیم اینک ز جای سپنج
✦
شما دل مدارید با درد و رنج
“'Behold, we depart from this transient realm; harbour no grief or pain in your hearts.'”
#18
نبینید جاوید ز این پس مرا
✦
کز این خاک بیدادگر بس مرا
“'You shall see me no more forever, for I have had enough of this unjust dust.'”
#19
سوی داور پاک خواهم شدن
✦
نبینم همی راه بازآمدن
“'I am going toward the Holy Judge, and I see no way of return.'”
#20
بشد هوش زان چار خورشید چهر
✦
خروشان شدند از غم و درد و مهر
“Sense departed from those four sun-faced beauties; they cried out from grief, pain, and love.”
#21
شخودند روی و بکندند موی
✦
گسستند پیرایه و رنگ و بوی
“They scratched their cheeks, tore their hair, and cast aside their ornaments and scents.”
#22
از آن پس هر آن کس که آمد به هوش
✦
چنین گفت با ناله و با خروش
“Thereafter, whoever regained her senses spoke thus with groans and lamentation:”
#23
که ما را ببر ز این سرای سپنج
✦
رها کن تو ما را از این درد و رنج
“'Take us with you from this fleeting inn! Deliver us from this pain and suffering!'”
#24
بدیشان چنین گفت پر مایه شاه
✦
کز این پس شما را همین است راه
“The noble King said to them, 'Henceforth, this is the destiny that awaits all.'”
#25
کجا خواهران جهاندار جم
✦
کجا تاجداران با باد و دم
“'Where are the sisters of Jam, the ruler of the world? Where are the crowned lords of pride and breath?'”
#26
کجا مادرم دخت افراسیاب
✦
که بگذشت زآن سان بدریای آب
“'Where is my mother, the daughter of Afrasiab, who crossed the stormy sea in that manner?'”
#27
کجا دختر تور ماه آفرید
✦
که چون او کس اندر زمانه ندید
“'Where is Mah-Afarid, the daughter of Tur, whose like none ever saw in her time?'”
#28
همه خاک دارند بالین و خشت
✦
ندانم به دوزخ درند ار بهشت
“'All now have earth for pillow and brick for bed; I know not if they dwell in hell or paradise.'”
#29
مجویید از این رفتن آزار من
✦
که آسان شود راه دشوار من
“'Seek not to grieve me for this departure, so that my difficult journey may become easy.'”
#30
خروشید و لهراسب را پیش خواند
✦
از ایشان فراوان سخنها براند
“He cried out and summoned Luhrasp before him, speaking many words regarding the maidens.”
#31
به لهراسب گفت این بتان منند
✦
فروزندهٔ پاک جان منند
“He said to Luhrasp, 'These maidens are mine; they are the illuminators of my pure soul.'”
#32
بر این هم نشست اندر این هم سرای
✦
همی دارشان تا تو باشی به جای
“'In this same palace and assembly, protect them so long as you endure.'”
#33
نباید که یزدان چو خواندت پیش
✦
روان شرم دارد ز کردار خویش
“'Lest when God calls you to His presence, your soul should feel shame for its deeds.'”
#34
چو بینی مرا با سیاوش به هم
✦
ز شرم دو خسرو بمانی دژم
“'When you see me alongside Siyavash, you would remain grieved from shame before two kings.'”
#35
پذیرفت لهراسب زو هرچه گفت
✦
که با دیده‌شان دارم اندر نهفت
“Luhrasp accepted all that he commanded, saying, 'I shall guard them as my very eyes.'”
#36
وز آن جایگه تنگ بسته میان
✦
بگردید بر گرد ایرانیان
“From that place, firmly girded, he walked among the Iranians.”
#37
کز ایدر به ایوان خرامید زود
✦
مدارید در دل مرا جز درود
“He said, 'Depart quickly from here to your halls, and keep naught but blessings for me in your hearts.'”
#38
مباشید گستاخ با این جهان
✦
که او بدتری دارد اندر نهان
“'Be not overbold with this world, for it conceals worse evils within.'”
#39
مباشید جاوید جز راد و شاد
✦
ز من جز به نیکی مگیرید یاد
“'Live ever generous and joyful, and remember me only with goodness.'”
#40
همه شاد و خرم به ایوان شوید
✦
چو رفتن بود شاد و خندان شوید
“'Go to your palaces all happy and glad; when the time to depart comes, be joyful and smiling.'”
#41
همه نامداران ایران سپاه
✦
نهادند سر بر زمین پیش شاه
“All the renowned chieftains of the Iranian army bowed their heads to the ground before the King,”
#42
که ما پند او را به کردار جان
✦
بداریم تا جان بود جاودان
“Saying, 'We shall hold his counsel as our very soul so long as life endures.'”
#43
به لهراسب فرمود تا بازگشت
✦
بدو گفت روز من اندر گذشت
“He commanded Luhrasp to turn back, saying to him, 'My day has come to its close.'”
#44
تو رو تخت شاهی به‌آیین بدار
✦
به گیتی جز از تخم نیکی مکار
“'Go and maintain the royal throne in proper order; sow nothing in the world save the seeds of virtue.'”
#45
هر آن گه که باشی تن آسان ز رنج
✦
ننازی به تاج و ننازی به گنج
“'Whenever you are comfortable and free from pain, boast not of the crown nor glory in treasure.'”
#46
چنان دان که رفتنت نزدیک شد
✦
به یزدان ترا راه باریک شد
“Know that thy departure draweth near, and thy path before God hath grown narrow.”
#47
همه داد جوی و همه داد کن
✦
ز گیتی تن مهتر آزاد کن
“Seek justice ever, and ever act with equity; free the noble soul from the bonds of the world.”
#48
فرود آمد از باره لهراسب زود
✦
زمین را ببوسید و شادی نمود
“Swiftly Luhrasp dismounted from his steed; he kissed the ground and rejoiced.”
#49
بدو گفت خسرو که پدرود باش
✦
به داد اندرون تار گر پود باش
“Khosrow said unto him, "Farewell; be thou the warp and woof of justice."”
#50
برفتند با او ز ایران سران
✦
بزرگان بیدار و کنداوران
“The chieftains of Iran set forth alongside him—vigilant nobles and valiant heroes.”
#51
چو دستان و رستم چو گودرز و گیو
✦
دگر بیژن گیو و گستهم نیو
“Champions such as Dastan and Rostam, Gudarz and Giv, alongside Bijan the son of Giv, and brave Gustahm.”
#52
به هفتم فریبرز کاووس بود
✦
به هشتم کجا نامور طوس بود
“The seventh was Fariburz, son of Kay Kavus, and the eighth was the renowned Tus.”
#53
همی رفت لشکر گروهاگروه
✦
ز هامون بشد تا سر تیغ کوه
“Group upon group the army marched onward, departing from the plains up toward the high mountain peak.”
#54
ببودند یک هفته دم بر زدند
✦
یکی بر لب خشک نم بر زدند
“For a week they lingered there in quietude, barely moistening their dry lips with water.”
#55
خروشان و جوشان ز کردار شاه
✦
کسی را نبود اندر آن رنج راه
“Wailing and weeping at the King's departure, none among them felt the hardship of the road.”
#56
همی گفت هر موبدی در نهفت
✦
کز این سان همی در جهان کس نگفت
“Every Mobad whispered in secret: "Never hath anyone in the world spoken or acted thus."”
#57
چو خورشید بر زد سر از تیره کوه
✦
بیامد به پیشش ز هر سو گروه
“As the sun rose above the dark mountain peak, crowds approached him from every direction.”
#58
زن و مرد ایرانیان صدهزار
✦
خروشان برفتند با شهریار
“A hundred thousand Iranians, women and men alike, marched weeping along with the monarch.”
#59
همه کوه پر ناله و با خروش
✦
همی سنگ خارا برآمد به جوش
“The mountain reverberated with wailing and cries, until even the hard granite seemed to throb with grief.”
#60
همی گفت هر کس که شاها چه بود
✦
که روشن دلت شد پر از داغ و دود
“Everyone cried out, "O King, what hath happened that thy luminous heart is filled with anguish and sorrow?"”
#61
گر از لشکر آزار داری همی
✦
مر این تاج را خوار داری همی
“"If thou art aggrieved by the army, or if thou holdest this crown in disdain..."”
#62
بگوی و تو از گاه ایران مرو
✦
جهان کهن را مکن شاه نو
“"Speak to us, but leave not the throne of Iran; do not appoint a new king over this ancient realm!"”
#63
همه خاک باشیم اسب ترا
✦
پرستنده آذرگشسب ترا
“"We shall all be dust beneath thy steed's hooves, and true worshippers at thy Adar Gushnasp."”
#64
کجا شد ترا دانش و رای و هوش
✦
که نزد فریدون نیامد سروش
“"Whither has gone thy wisdom, counsel, and intellect? For Surosh did not descend even upon Fereydun!"”
#65
همه پیش یزدان ستایش کنیم
✦
به آتشکده در نیایش کنیم
“"We shall all offer praise before God, and utter prayers within the fire-temples..."”
#66
مگر پاک یزدانت بخشد به ما
✦
دل موبدان بردرخشد به ما
“"So that holy God may grant thee back to us, and the hearts of the Mobads may shine upon us once more."”
#67
شهنشاه زآن کار خیره بماند
✦
از آن انجمن موبدان را بخواند
“The King of kings was astonished by their plea; he summoned the Mobads from among the assembly.”
#68
چنین گفت ایدر همه نیکویست
✦
بر این نیکویها نباید گریست
“Thus he spoke: "All is good here; one ought not to weep over such blessings."”
#69
ز یزدان شناسید یکسر سپاس
✦
مباشید جز پاک یزدان‌شناس
“"Acknowledge all gratitude to God alone, and be nothing other than pure worshippers of the Divine."”
#70
که گرد آمدن زود باشد به هم
✦
مباشید ز این رفتن من دژم
“"For our reunion shall come swift and soon; be not sorrowful on account of my departure."”
#71
بدان مهتران گفت ز این کوهسار
✦
همه بازگردید بی‌شهریار
“He said to the nobles: "Return now from these mountains, without your king."”
#72
که راهی دراز است و بی‌آب و سخت
✦
نباشد گیاه و نه برگ درخت
“"For the journey ahead is long, waterless, and harsh; there is neither grass nor leaf upon a tree."”
#73
ز با من شدن راه کوته کنید
✦
روان را سوی روشنی ره کنید
“"Cut short your path of accompanying me, and direct your souls toward enlightenment."”
#74
بر این ریگ برنگذرد هر کسی
✦
مگر فره و برز دارد بسی
“"None can cross these sands unless he possesses abundant Divine Glory and stature."”
#75
سه مرد گرانمایه و سرفراز
✦
شنیدند گفتار و گشتند باز
“Three noble and exalted men listened to his words and turned back.”
#76
چو دستان و رستم چو گودرز پیر
✦
جهانجوی و بیننده و یادگیر
“Namely Dastan, Rostam, and the elderly Gudarz—world-seeking, wise, and perceptive heroes.”
#77
نگشتند ز او باز چون طوس و گیو
✦
همان بیژن و هم فریبرز نیو
“Yet others turned not back, such as Tus and Giv, along with Bijan and the valiant Fariburz.”
#78
برفتند یک روز و یک شب به هم
✦
شدند از بیابان و خشکی دژم
“They journeyed together for a day and a night, growing weary and distressed from the arid desert.”
#79
به ره بر یکی چشمه آمد پدید
✦
جهانجوی کیخسرو آنجا رسید
“Upon the trail, a spring came into view, and the world-seeking Kay Khosrow reached its side.”
#80
بدان آب روشن فرود آمدند
✦
بخوردند چیزی و دم بر زدند
“Beside that limpid water they dismounted; they partook of food and rested a while.”
#81
بدان مرزبانان چنین گفت شاه
✦
که امشب نرانیم ز این جایگاه
“Thus spoke the King unto those paladins: "This night we shall not ride forth from this place.”
#82
بجوییم کار گذشته بسی
✦
کز این پس نبینند ما را کسی
“Let us reflect deeply upon all that has passed, for henceforth no man shall ever behold me again.”
#83
چو خورشید تابان برآرد درفش
✦
چو زر آب گردد زمین بنفش
“When the radiant sun raises its bright banner, and the violet earth shines like molten gold,”
#84
مرا روزگار جدایی بود
✦
مگر با سروش آشنایی بود
“The time of my departure shall arrive, unless peradventure I meet in spirit with Soroush.”
#85
از این رای گر تاب گیرد دلم
✦
دل تیره گشته ز تن بگسلم
“If my heart should falter or turn back from this resolve, I shall sever this darkened soul from my body."”