#1
وز آن پس برآمد ز لشکر خروش
✦
زمین و زمان شد پر از جنگ و جوش
“Thereupon a roaring clamor arose from the host, and the earth and heavens were filled with the frenzy of war.”
#2
ستاره پدید آمد از تیره گرد
✦
رخ زرد خورشید شد لاژورد
“Stars glinted amidst the dark dust of battle, and the pale face of the sun turned lapis-lazuli blue.”
#3
سپهدار ترکان از آن انجمن
✦
گزین کرد کار آزموده دو تن
“The warlord of the Turanians selected from that assembly two battle-tested men of wisdom.”
#4
پیامی فرستاد نزدیک شاه
✦
که کردی فراوان پس پشت راه
“He sent a message unto the Shah, saying: 'Thou hast traversed a vast and grueling road behind thee...'”
#5
همانا که فرسنگ ز ایران هزار
✦
بود تا به گنگ اندر ای شهریار
“'Verily, O Sovereign, it is a thousand leagues from Iran to the realm of Gang!'”
#6
ز ریگ و بیابان وز کوه و شخ
✦
دو لشکر بر این سان چو مور و ملخ
“'Across sands, deserts, mountains, and stony crags, both armies swarmed like ants and locusts.'”
#7
زمین همچو دریا شد از خون کین
✦
ز گنگ و ز چین تا به ایران زمین
“'The earth has become a sea with the blood of vengeance, stretching from Gang and Chin to the land of Iran.'”
#8
اگر خون آن کشتگان را ز خاک
✦
به ژرفی برد رای یزدان پاک
“'If the decree of holy God should sweep the blood of those slain deep into the soil...'”
#9
همانا چو دریای قلزم شود
✦
دو لشکر به خون اندرون گم شود
“'It would form a Red Sea wherein both hosts would drown in gore.'”
#10
اگر گنج خواهی ز من گر سپاه
✦
وگر بوم ترکان و تخت و کلاه
“'If thou seekest treasure from me, or armies, or the land of the Turanians, their throne, and crown—'”
#11
سپارم ترا من شوم ناپدید
✦
جز از تیغ جان را ندارم کلید
“'I shall surrender them all to thee and vanish, for I have no key left for life save the blade.'”
#12
مکن گر ترا من پدر مادرم
✦
ز تخم فریدون افسونگرم
“'Do not do this, for am I not thy mother's father, sprung from the line of the sorcerer Fereydun?'”
#13
ز کین پدر گر دلت خیره شد
✦
چنین آب من پیش تو تیره شد
“'If thy heart is blinded by vengeance for thy father, thus has my honor turned dark before thee.'”
#14
از آن بد سیاوش گنهکار بود
✦
مرا دل پر از درد و تیمار بود
“'Yet for that evil, Siyavash himself was to blame, though my heart was filled with pain and grief.'”
#15
دگر گردش اختران بلند
✦
که هم با پناهند و هم با گزند
“'Moreover, it was the turning of the lofty stars, which bring both refuge and affliction.'”
#16
مرا سالیان شست بر سر گذشت
✦
که با نامداری نرفتم به دشت
“'Sixty years have passed over my head wherein I went not into the field of battle against any renowned knight.'”
#17
تو فرزندی و شاه ایران توی
✦
به رزم اندرون چنگ شیران توی
“'Thou art my child and the Shah of Iran; in battle thou hast the fierce grip of lions.'”
#18
یکی رزمگاهی گزین دوردست
✦
نه بر دامن مرد خسروپرست
“'Choose a distant battlefield, far from the hem of thy Khosrow-worshipping men.'”
#19
بگردیم هر دو به آوردگاه
✦
به جایی کز او دور ماند سپاه
“'Let us two combat in that arena, in a place far removed from the armies.'”
#20
اگر من شوم کشته بر دست تو
✦
ز دریا نهنگ آورد شست تو
“'If I am slain by thy hand, thy hook will have pulled the crocodile from the sea!'”
#21
تو با خویش و پیوند مادر مکوش
✦
به پرهیز وز کینه چندین مجوش
“'Strive not against thy maternal kin and heritage; refrain thyself and boil not so with vengeance!'”
#22
وگر تو شوی کشته بر دست من
✦
به زنهار یزدان کز آن انجمن
“'And if thou art slain by my hand, I swear by God's refuge that from that host...'”
#23
نمانم که یک تن بپیچد ز درد
✦
دگر بیند از باد خاک نبرد
“'I will not suffer a single man to writhe in pain or behold the dust of battle again.'”
#24
ز گوینده بشنید خسرو پیام
✦
چنین گفت با پور دستان سام
“Khosrow heard the message from the envoy, and thus spoke unto the son of Dastan-e Sam:”
#25
که این ترک بدساز مردم فریب
✦
نبیند همی از بلندی نشیب
“'This evil-natured, deceitful Turk sees not the descent from his height!'”
#26
به چاره چنین از کف ما بجست
✦
نماید که بر تخت ایران نشست
“'Through trickery he escaped our grasp, as though he sat securely upon the throne of Iran!'”
#27
ز آورد چندین بگوید همی
✦
مگر دخمهٔ شیده جوید همی
“'He speaks so much of single combat—is he perhaps seeking the grave of his son Shideh?'”
#28
نبیره فریدون و پور پشنگ
✦
به آورد با او مرا نیست ننگ
“'He is the great-grandson of Fereydun and son of Pashang; to fight him in battle brings me no shame.'”
#29
بدو گفت رستم که ای شهریار
✦
بدین در مدار آتش اندر کنار
“Rostam said unto him: 'O King, harbour not fire in thy bosom on this matter!'”
#30
که ننگست بر شاه رفتن به جنگ
✦
وگر همنبرد تو باشد پشنگ
“'For it is a disgrace for a Shah to go into battle, even were thy opponent Pashang himself!'”
#31
دگر آن که گوید که با لشکرم
✦
مکن جنگ با دوده و کشورم
“'Furthermore, as for his plea that thou fight not his host, his family, and his realm...'”
#32
ز دریا به دریا ترا لشکرست
✦
کجا رایشان ز این سخن دیگرست
“'Thou hast armies stretching from sea to sea, whose wisdom and resolve differ greatly from his deceitful words.'”
#33
چو پیمان یزدان کنی با نیا
✦
نشاید که در دل بود کیمیا
“'When thou makest a covenant with God concerning thy grandfather, no deceitful potion should dwell in thy heart.'”
#34
به انبوه لشکر به جنگ اندر آر
✦
سخن چند آلودهٔ نابکار
“'Engage him with the full mass of thy army; why heed these polluted, worthless words?'”
#35
ز رستم چو بشنید خسرو سخن
✦
یکی دیگر اندیشه افگند بن
“When Khosrow heard the words of Rostam, he laid the foundation of a new strategy.”
#36
به گوینده گفت این بداندیش مرد
✦
چنین با من آویخت اندر نبرد
“He said to the messenger: 'This evil-minded man has thus engaged me in battle...'”
#37
فزون کرد از این با سیاوش وفا
✦
زبان پر فسون بود دل پرجفا
“'He pledged even more loyalty than this to Siyavash! His tongue was full of sorcery, his heart full of cruelty.'”
#38
سپهبد به کژی نگیرد فروغ
✦
زبان خیره پر تاب و دل پر دروغ
“'A warlord gains no glory through crookedness, with a wildly flickering tongue and a heart full of lies.'”
#39
گر ایدون که رایش نبردست و بس
✦
جز از من نبرد ورا هست کس
“'If indeed his only desire is combat, there are others besides me to give him battle!'”
#40
تهمتن به جایست و گیو دلیر
✦
که پیکار جویند با پیل و شیر
“'Rostam Tahamtan is present, and valiant Giv, who seek battle with elephants and lions!'”
#41
اگر شاه با شاه جوید نبرد
✦
چرا باید این دشت پر مرد کرد
“'If king seeks combat with king, why should this plain be filled with slain men?'”
#42
نباشد مرا با تو ز این بیش جنگ
✦
ببینی کنون روز تاریک و تنگ
“'I have no further words for thee; thou shalt now behold thy dark and narrow day!'”
#43
فرستاده برگشت و آمد چو باد
✦
شنیده سراسر بر او کرد یاد
“The messenger returned like the wind and recounted all that he had heard unto Afrasiab.”
#44
پر از درد شد جان افراسیاب
✦
نکرد ایچ بر جنگ جستن شتاب
“Afrasiab's soul was filled with anguish, and he made no haste to seek immediate battle.”
#45
سپه را به جنگ اندر آورد شاه
✦
بجنبید ناچار دیگر سپاه
“Yet the Shah brought his host into battle, and perforce the opposing army moved.”
#46
یکی با درنگ و یکی با شتاب
✦
زمین شد به کردار دریای آب
“One side advancing with deliberate patience and the other with headlong speed, the earth turned into a stormy sea.”
#47
ز باریدن تیر گفتی ز ابر
✦
همی ژاله بارید بر خود و ببر
“From the relentless rain of arrows, you would say a dark cloud was raining hail upon armor and tiger-skin coats.”
#48
ز شبگیر تا گشت خورشید لعل
✦
زمین پر ز خون بود در زیر نعل
“From early dawn until the sun burned ruby-red at dusk, the ground beneath the horses' hooves was soaked with blood.”
#49
سپه بازگشتند چون تیره گشت
✦
که چشم سواران همی خیره گشت
“As night fell and dark obscurity blurred the horsemen's eyes, the armies withdrew from the field.”
#50
سپهدار با فر و نیرنگ و ساز
✦
چو آمد به لشکرگه خویش باز
“When the glorious commander, rich in royal aura, tact, and strategy, returned once more to his camp,”
#51
چنین گفت با طوس کامروز جنگ
✦
نه بر آرزو کرد پور پشنگ
“He spoke to Tus: 'Today's battle did not unfold according to the heart's desire of Pashang's son.'”
#52
گمانم که امشب شبیخون کند
✦
ز دل درد دیرینه بیرون کند
“'I suspect he will launch a surprise night attack to purge the ancient anguish from his heart.'”
#53
یکی کنده فرمود کردن به راه
✦
بر آن سو که بد شاه توران سپاه
“He commanded a trench to be dug along the road, facing the side where the Turanian king's army lay.”
#54
چنین گفت کآتش نسوزید کس
✦
نباید که آید خروش جرس
“He ordered: 'Let no man light a fire, and let not the sound of a single bell be heard.'”
#55
ز لشکر سواران که بودند گرد
✦
گزین کرد شاه و به رستم سپرد
“From the army, the king selected the valiant and seasoned horsemen and placed them under Rustam's command.”
#56
دگر بهره بگزید ز ایرانیان
✦
که بندند بر تاختن بر میان
“He chose another division of Iranians to gird their loins for a swift, decisive strike.”
#57
به طوس سپهدار داد آن گروه
✦
بفرمود تا رفت بر سوی کوه
“He entrusted that force to Commander Tus and ordered him to advance toward the mountain slopes.”
#58
تهمتن سپه را به هامون کشید
✦
سپهبد سوی کوه بیرون کشید
“Tahamtan led his warriors into the open plain, while the general pulled his troops up along the mountain.”
#59
بفرمود تا دور بیرون شوند
✦
چپ و راست هر دو به هامون شوند
“He commanded them to spread far out, flanking both the left and the right across the open land.”
#60
طلایه مدارند و شمع و چراغ
✦
یکی سوی دشت و یکی سوی راغ
“They were to set advanced guards without torch or candle, one toward the plain and another toward the hill-slope.”
#61
بدان تا اگر سازد افرسیاب
✦
بر او بر شبیخون به هنگام خواب
“So that if Afrasiab should attempt a surprise assault under the cover of night while the camp slept,”
#62
گر آید سپاه اندر آید ز پس
✦
بماند نباشدش فریادرس
“When his army charged, they would be trapped from behind with no helper or escape left to them.”