#1
دگر روز چون خور برآمد ز راغ
✦
نهاد از بر چرخ زرین چراغ
“On the next day, as the sun rose above the mountain ridge, it placed a golden lamp atop the spinning sky.”
#2
خروشی برآمد بلند از حصار
✦
پر اندیشه شد زان سخن شهریار
“A loud cry arose from the fortress, and the King became deep in thought at that sound.”
#3
همانگه در دژ گشادند باز
✦
برهنه شد از روی پوشیده راز
“At that very moment, the gates of the fortress were opened wide, and the covered secret was unveiled.”
#4
بیامد ز دژ جهن با ده سوار
✦
خردمند و بادانش و مایه دار
“From the fortress came Jahan with ten horsemen—a man of wisdom, knowledge, and high estate.”
#5
بشد پیش دهلیز پرده سرای
✦
همی بود با نامداران به پای
“He came before the portico of the royal pavilion and stood waiting alongside the grandees.”
#6
از آن پس بیامد منوشان گرد
✦
خرد یافته جهن را پیش برد
“Thereupon came the brave Manushan, who, discerning Jahan's wisdom, led him forward.”
#7
خردمند چون پیش خسرو رسید
✦
شد از آب دیده رخش ناپدید
“When the wise envoy came before Khosrow, his face vanished behind a veil of tears.”
#8
بماند اندر او جهن جنگی شگفت
✦
کلاه بزرگی ز سر بر گرفت
“Warlike Jahan was struck with awe at him, and removed the royal helmet from his head.”
#9
چو آمد به نزدیک تختش فراز
✦
بر او آفرین کرد و بردش نماز
“As he drew near the throne, he uttered praises and bowed down in reverence.”
#10
چنین گفت کای نامور شهریار
✦
همیشه جهان را به شادی گذار
“He spoke thus: 'O renowned monarch, may you pass all your days in joy across the world!”
#11
بر و بوم ما بر تو فرخنده باد
✦
دل و چشم بدخواه تو کنده باد
“May our land and realm be blessed unto you, and may the eyes and heart of your ill-wisher be plucked out!”
#12
همیشه بدی شاد و یزدان پرست
✦
بر و بوم ما پیش گسترده دست
“May you ever be joyful and worship God, stretching your hand over our land and home.”
#13
خجسته شدن باد و باز آمدن
✦
به نیکی همی داستانها زدن
“Blessed be your going and your returning, and may all tales be told in goodness of you.”
#14
پیامی گزارم ز افراسیاب
✦
اگر شاه را زان نگیرد شتاب
“I bring a message from Afrasiab, if the King will not react with haste.'”
#15
چو از جهن گفتار بشنید شاه
✦
بفرمود زرین یکی پیشگاه
“When the King heard Jahan's words, he ordered a golden seat to be set before him.”
#16
نهادند زیر خردمند مرد
✦
نشست و پیام پدر یاد کرد
“They placed it beneath that wise man; he sat down and recounted his father's message.”
#17
چنین گفت با شاه کافراسیاب
✦
نشستست پر درد و مژگان پر آب
“He said to the King: 'Afrasiab sits immersed in pain, his eyelashes wet with tears.”
#18
نخستین درودی رسانم به شاه
✦
از آن داغ دل شاه توران سپاه
“First, I convey greetings to the King from that grief-stricken sovereign of the Turanian army,”
#19
که یزدان سپاس و بدویم پناه
✦
که فرزند دیدم بدین پایگاه
“Who gives thanks to God and takes refuge in Him that he sees his descendant at such high grandeur,”
#20
که لشکر کشد شهریاری کند
✦
به پیش سواران سواری کند
“Leading great hosts, wielding imperial rule, and riding at the head of noble cavaliers.”
#21
ز راه پدر شاه تا کیقباد
✦
ز مادر سوی تور دارد نژاد
“From his father's side his blood reaches Kay Qobad, while through his mother he traces his descent to Tur.”
#22
ز شاهان گیتی سرش برترست
✦
به چین نام او تخت را افسرست
“His head rises higher than all kings of the world; in China, his name is the very crown upon the throne.”
#23
به ابر اندرون تیز پران عقاب
✦
نهنگ دلاور به دریای آب
“He is like a swift-flying eagle in the clouds, like a valiant crocodile in the ocean waters.”
#24
همه پاسبانان تخت ویند
✦
دد و دام شادان به بخت ویند
“All creation stands guard over his throne; beasts and wild creatures rejoice in his fortune.”
#25
بزرگان که با تاج و با زیورند
✦
به روی زمین مر ترا کهترند
“The crowned and adorned nobles of the earth are all lesser than you upon the face of the world.”
#26
شگفتی تر از کار دیو نژند
✦
که هرگز نخواهد به ما جز گزند
“More wondrous yet is the deed of the wretched demon, who desires nothing for us but harm and ruin.”
#27
بدان مهربانی و آن راستی
✦
چرا شد دل من سوی کاستی
“With all that kindness and that uprightness, why did my heart turn toward flaw and crime,”
#28
که بر دست من پور کاووس شاه
✦
سیاووش رد کشته شد بی گناه
“That by my hand, noble Siyavash, the son of King Kavus, was slain guiltless?”
#29
جگر خسته‌ام ز این سخن پر ز درد
✦
نشسته به یکسو ز خواب و ز خورد
“My heart is wounded and full of anguish from this deed; I sit apart, deprived of food and sleep.”
#30
نه من کشتم او را که ناپاک دیو
✦
ببرد از دلم ترس گیهان خدیو
“It was not I who slew him, but an unholy demon that stole the fear of the Sovereign of the World from my heart.”
#31
زمانه ورا بد بهانه مرا
✦
به چنگ اندرون بد فسانه مرا
“Fate wove his destiny and made me the pretext; the bitter tale was trapped within my grasp.”
#32
تو اکنون خردمندی و پادشا
✦
پذیرندهٔ مردم پارسا
“You are now wise and sovereign, an accepter of pious and righteous men.”
#33
نگه کن که تا چند شهر فراخ
✦
پر از باغ و ایوان و میدان و کاخ
“Consider how many vast cities, filled with gardens, halls, squares, and palaces,”
#34
شدست اندر این کینه جستن خراب
✦
بهانه سیاووش و افراسیاب
“Have been laid to ruin in this vengeance, under the pretext of Siyavash and Afrasiab!”
#35
همان کارزاری سواران جنگ
✦
به تن همچو پیل و به زور نهنگ
“Likewise, battle-tested warriors—their bodies like elephants and their strength like dragons—”
#36
که جز کام شیران کفنشان نبود
✦
سری نیز نزدیک تنشان نبود
“Had no shroud save the jaws of lions, nor remained a head upon their trunks.”
#37
یکی منزل اندر بیابان نماند
✦
به کشور جز از دشت ویران نماند
“Not a single station remains in the wilderness; across the land, nothing is left but ruined wastes.”
#38
جز از کینه و زخم شمشیر تیز
✦
نماند ز ما نام تا رستخیز
“Nothing of us shall remain until Resurrection save enmity and the wounds of sharp swords.”
#39
نیاید جهان آفرین را پسند
✦
به فرجام پیچان شویم از گزند
“This shall not please the Creator of the world, and in the end we shall twist in torment from the harm.”
#40
وگر جنگ جویی همی بیگمان
✦
نیاساید از کین دلت یک زمان
“And if you seek war without doubt, your heart will never rest from vengeance for a moment.”
#41
نگه کن بدین گردش روزگار
✦
جز او را مکن بر دل آموزگار
“Look upon this turning of fortune; make none but Time the teacher of your heart.”
#42
که ما در حصاریم و هامون تراست
✦
سری پر ز کین دل پر از خون تراست
“For we are within the stronghold and the plain is yours; your head is filled with malice and your heart with blood.”
#43
همی گنگ خوانم بهشت منست
✦
برآوردهٔ بوم و کشت منست
“I call Gang my paradise; it is the child of my soil and my own cultivation.”
#44
هم ایدر مرا گنج و ایدر سپاه
✦
هم ایدر نگین و هم ایدر کلاه
“Here lies my treasure, here my army; here is my signet ring and here my crown.”
#45
هم اینجام کشت و هم اینجام خورد
✦
هم اینجام مردان روز نبرد
“Here too are my crops, my sustenance, and my warriors for the day of battle.”
#46
ترا گاه گرمی و خوشی گذشت
✦
گل و لاله و رنگ وشی گذشت
“Your days of warmth and pleasure have passed; the season of roses, tulips, and bright hues is gone.”
#47
زمستان و سرما به پیش اندرست
✦
که بر نیزه‌ها گردد افسرده دست
“Winter and harsh cold lie ahead, when hands will freeze upon the shafts of spears.”
#48
به دامن چو ابر اندرافگند چین
✦
بر و بوم ما سنگ گردد زمین
“When the dark clouds cast their wrinkled skirts, the ground of our realm will turn to hard ice and stone.”
#49
ز هر سو که خوانم بیاید سپاه
✦
نتابی تو با گردش هور و ماه
“From every side I call, armies will assemble; you cannot withstand the turns of the sun and moon.”
#50
ور ایدون گمانی که هر کارزار
✦
ترا بردهد اختر روزگار
“And if you imagine that in every battle, the star of fate will grant you victory,”
#51
از اندیشه گردون مگر بگذرد
✦
ز رنج تو دیگر کسی برخورد
“Know that heaven's design moves beyond human thought, and someone else may reap the fruits of your toil.”
#52
گر ایدونک گویی که ترکان چین
✦
بگیرم زنم آسمان بر زمین
“And if you say, 'I will capture the Turks of Chin and overthrow heaven to earth,'”
#53
به شمشیر بگذارم این انجمن
✦
به دست تو آیم گرفتار من
“Or that 'I will destroy this assembly with the sword, and Afrasiab will be captured by my hand,'”
#54
مپندار کاین نیز نابود نیست
✦
نساید کسی کو نفرسود نیست
“Do not think this impossible, for no one escapes decay who is subject to time.”
#55
نبیرهٔ سر خسروان زادشم
✦
ز پشت فریدون وز تخم جم
“Yet I am the grandson of Zadasham, leader of kings, descended from Fereydoun and the seed of Jamshid.”
#56
مرا دانش ایزدی هست و فر
✦
همان یاورم ایزد دادگر
“Divine wisdom and royal glory belong to me, and God the Just is my eternal helper.”
#57
چو تنگ اندر آید بد روزگار
✦
نخواهد دلم پند آموزگار
“When dire misfortune presses hard upon me, my heart will heed no teacher's advice.”
#58
به فرمان یزدان به هنگام خواب
✦
شوم چون ستاره بر آفتاب
“By God's command, while all are asleep, I can vanish like a star before the sun.”
#59
به دریای کیماک بر بگذرم
✦
سپارم ترا لشکر و کشورم
“I will cross the Sea of Kymak, leaving to you my army and my entire realm.”
#60
مرا گنگ و دژ باشد آرامگاه
✦
نبیند مرا نیز شاه و سپاه
“Gang-Dezh shall be my refuge, and neither king nor army shall behold me again.”
#61
چو آید مرا روز کین خواستن
✦
ببین آن زمان لشکر آراستن
“Yet when my day for seeking vengeance arrives, behold then the marshalling of my host!”
#62
بیایم بخواهم ز تو کین خویش
✦
به هر جای پیدا کنم دین خویش
“I shall return to demand my retribution, and manifest my sworn duty everywhere.”
#63
و گر کینه از مغز بیرون کنی
✦
به مهر اندر این کشور افسون کنی
“But if you cast out malice from your heart and cast a spell of love over this land,”
#64
گشایم در گنج تاج و کمر
✦
همان تخت و دینار و جام گهر
“I shall open the treasury doors of crowns, belts, thrones, dinars, and jeweled goblets,”
#65
که تور فریدون به ایرج نداد
✦
تو بردار وز کین مکن هیچ یاد
“Treasures such as Fereydoun's son Tur never bestowed on Iraj—take them, and recall no vengeance!”
#66
و گر چین و ماچین بگیری رواست
✦
بدان رای ران دل همی کت هواست
“And if you wish to possess Chin and Machin, it is granted; rule according to your heart's desire.”
#67
خراسان و مکران زمین پیش تست
✦
مرا شادکامی کم و بیش تست
“Khorasan and Makran lie open before you; my happiness lies in the measure of your fortune.”
#68
به راهی که بگذشت کاووس شاه
✦
فرستمت چندان که باید سپاه
“Along the path King Kay Kavus marched, I will send as many troops as you require.”
#69
همه لشکرت را توانگر کنم
✦
ترا تخت زرین و افسر کنم
“I will enrich your entire host, and grant you a golden throne and royal crown.”
#70
همت یار باشم به هر کارزار
✦
به هر انجمن خوانمت شهریار
“I will be your ally in every battle, and proclaim you sovereign in every assembly.”
#71
گر از پند من سر بپیچی همی
✦
و گر با نیاکان بسیچی همی
“Yet if you turn your face from my advice, and prepare to wage war against your forebears,”
#72
چو ز این باز گردی بیارای جنگ
✦
منم ساخته جنگ را چون پلنگ
“When you reject this peace, prepare for battle—for I am readied for war like a leopard!”