بخش ۱۰ - نامهٔ سه رزم به کاووس، گریز افراسیاب به گنگ و رسیدن کیخسرو به گلزریون

#1

بفرمود تا پیش او شد دبیر

✦

بیاورد قرطاس و مشک و عبیر

#2

نبشتند نامه به کاووس شاه

✦

چنانچون سزا بود زان رزمگاه

#3

سر نامه کرد از نخست آفرین

✦

ستایش سزای جهان آفرین

#4

دگر گفت شاه جهانبان من

✦

پدروار لرزیده بر جان من

#5

بزرگیش با کوه پیوسته باد

✦

دل بدسگالان او خسته باد

#6

رسیدم ز ایران به ریگ فرب

✦

سه جنگ گران کرده شد در سه شب

#7

شمار سواران افراسیاب

✦

نبیند خردمند هرگز به خواب

#8

بریده چو سیصد سر نامدار

✦

فرستادم اینک بر شهریار

#9

برادر بد و خویش و پیوند اوی

✦

گرامی بزرگان و فرزند اوی

#10

وز آن نامداران بسته دویست

✦

که صد شیر با جنگ هر یک یکیست

#11

همه رزم بر دشت خوارزم بود

✦

ز چرخ آفرین بر چنان رزم بود

#12

برفت او و ما از پس اندر دمان

✦

کشیدیم تا بر چه گردد زمان

#13

بر این رزمگاه آفرین باد گفت

✦

همه ساله با اختر نیک جفت

#14

نهادند بر نامه مهری ز مشک

✦

از آن پس گذر کرد بر ریگ خشک

#15

چو ز آن رود جیحون شد افراسیاب

✦

چو باد دمان تیز بگذشت آب

#16

به پیش سپاه قراخان رسید

✦

همی گفت هر کس ز جنگ آنچه دید

#17

سپهدار ترکان چه مایه گریست

✦

بر آن کس که از تخمهٔ او بزیست

#18

ز بهر گرانمایه فرزند خویش

✦

بزرگان و خویشان و پیوند خویش

#19

خروشی بر آمد تو گفتی که ابر

✦

همی خون چکاند ز چشم هژبر

#20

همی بودش اندر بخارا درنگ

✦

همی خواست کایند شیران به جنگ

#21

از آن پس چو گشت انجمن آنچه ماند

✦

بزرگان برتر منش را بخواند

#22

چو گشتند پر مایگان انجمن

✦

ز لشکر هر آن کس که بد رای زن

#23

زبان بر گشادند بر شهریار

✦

چو بیچاره شدشان دل از کارزار

#24

که از لشکر ما بزرگان که بود

✦

گذشتند و ز ایشان دل ما شخود

#25

همانا که از صد نماندست بیست

✦

بر آن رفتگان بر بباید گریست

#26

کنون ما دل از گنج و فرزند خویش

✦

گسستیم چندی ز پیوند خویش

#27

بدان روی جیحون یکی رزمگاه

✦

بکردیم زان پس که فرمود شاه

#28

ز بی دانشی آنچه آمد به روی

✦

تو دانی که شاهی و ما چاره‌جوی

#29

گر ایدون که روشن بود رای شاه

✦

از ایدر به چاچ اندر آرد سپاه

#30

چو کیخسرو آید به کین خواستن

✦

بباید تو را لشکر آراستن

#31

چو شاه اندر این کار فرمان برد

✦

ز گلزریون نیز هم بگذرد

#32

بباشد به آرام به بهشت گنگ

✦

که هم جای جنگست و جای درنگ

#33

بر این بر نهادند یکسر سخن

✦

کسی رای دیگر نیفگند بن

#34

برفتند یکسر به گلزریون

✦

همه دیده پر آب و دل پر ز خون

#35

به گلزریون شاه توران سه روز

✦

ببود و برآسود با باز و یوز

#36

برفتند زان جایگه سوی گنگ

✦

به جایی نبودش فراوان درنگ

#37

یکی جای بود آن به سان بهشت

✦

گلش مشک سارا بد و زر خشت

#38

بدان جایگه شاد و خندان بخفت

✦

تو گفتی که با ایمنی گشت جفت

#39

سپه خواند از هر سوی بی‌کران

✦

بزرگان گردنکش و مهتران

#40

می و گلشن و بانگ چنگ و رباب

✦

گل و سنبل و رطل و افراسیاب

#41

همی بود تا بر چه گردد جهان

✦

بدین آشکارا چه دارد نهان

#42

چو کیخسرو آمد بر این روی آب

✦

از او دور شد خورد و آرام و خواب

#43

سپه چون گذر کرد زان سوی رود

✦

فرستاد زان پس به هر کس درود

#44

کز این آمدن کس مدارید باک

✦

بخواهید ما را ز یزدان پاک

#45

گرانمایه گنجی به درویش داد

✦

کسی را کز او شاد بد بیش داد

#46

وز آنجا بیامد سوی شهر سغد

✦

یکی نو جهان دید رسته ز چغد

#47

ببخشید گنجی بر آن شهر نیز

✦

همی خواست کآباد گردد به چیز

#48

به هر منزلی زینهاری سوار

✦

همی آمدندی بر شهریار

#49

از آن پس چو آگاهی آمد به شاه

✦

ز گنگ و ز افراسیاب و سپاه

#50

که آمد به نزدیک او گلگله

✦

ابا لشکری چون هژبر یله

#51

که از تخم تورست پرکین و درد

✦

بجوید همی روزگار نبرد

#52

فرستاد بهری ز گردان به چاج

✦

که جوید همی تخت ترکان و تاج

#53

سپاهی به سوی بیابان سترگ

✦

فرستاد سالار ایشان طورگ

#54

پذیرفت ز این هر یکی جنگ شاه

✦

که بر نامداران ببندند راه

#55

جهاندار کیخسرو آن خوار داشت

✦

خرد را به اندیشه سالار داشت

#56

سپاهی که از بردع و اردبیل

✦

بیامد بفرمود تا خیل خیل

#57

بیایند و بر پیش او بگذرند

✦

رد و موبد و مرزبان بشمرند

#58

برفتند و سالارشان گستهم

✦

که در جنگ شیران نبودی دژم

#59

همان گفت تا لشکر نیمروز

✦

برفتند با رستم نیوسوز

#60

بفرمود تا بر هیونان مست

✦

نشینند و گیرند اسبان به دست

#61

به سغد اندرون بود یک ماه شاه

✦

همه سغد شد شاه را نیک‌خواه

#62

سپه را درم داد و آسوده کرد

✦

همی جست هنگام روز نبرد

#63

هر آن کس که بود از در کارزار

✦

بدانست نیرنگ و بند حصار

#64

بیاورد و با خویشتن یار کرد

✦

سر بدکنش پر ز تیمار کرد

#65

وز آن جایگه گردن افراخته

✦

کمر بسته و جنگ را ساخته

#66

ز سغد کشانی سپه بر گرفت

✦

جهانی در او مانده اندر شگفت

#67

خبر شد به ترکان که آمد سپاه

✦

جهانجوی کیخسرو کینه‌خواه

#68

همه سوی دژها نهادند روی

✦

جهان شد پر از جنبش و گفت و گوی

#69

به لشکر چنین گفت پس شهریار

✦

که امروز به گونه شد کارزار

#70

ز ترکان هر آن کس که فرمان کند

✦

دل از جنگ جستن پشیمان کند

#71

مسازید جنگ و مریزید خون

✦

مباشید کس را به بد رهنمون

#72

وگر جنگ جوید کسی با سپاه

✦

دل کینه دارش نیاید به راه

#73

شما را حلال است خون ریختن

✦

به هر جای تاراج و آویختن

#74

به ره بر خورشها مدارید تنگ

✦

مدارید کین و مسازید جنگ

#75

خروشی بر آمد ز پیش سپاه

✦

که گفتی بدرد همی چرخ و ماه

#76

سواران به دژها نهادند روی

✦

جهان شد پر از غلغل و گفتگوی

#77

هر آن کس که فرمان به جا آورید

✦

سپاه شهنشه بدو ننگرید

#78

هر آن کو برون شد ز فرمان شاه

✦

سرانشان بریدند یکسر سپاه

#79

ز ترکان کس از بیم افراسیاب

✦

لب تشنه نگذاشتندی بر آب

#80

وگر باز ماندی کسی ز این سپاه

✦

تن بی سرش یافتندی به راه

#81

دلیران به دژها نهادند روی

✦

به هر دژ که بودی یکی جنگجوی

#82

شدی بارهٔ دژ هم آنگاه پست

✦

نماندی در و بام وجای نشست

#83

غلام و پرستنده و چارپای

✦

نماندی بد و نیک چیزی به جای

#84

بر این گونه فرسنگ بر صد گذشت

✦

نه دژ ماند آباد جایی نه دشت

#85

چو آورد لشکر به گلزریون

✦

به هر سو بگردید با رهنمون

#86

جهان دید بر سان باغ بهار

✦

در و دشت و کوه و زمین پرنگار

#87

همه کوه نخچیر و هامون درخت

✦

جهان از در مردم نیک بخت

#88

طلایه فرستاد و کارآگهان

✦

بدان تا نماند بدی در نهان

#89

سراپردهٔ شهریار جهان

✦

کشیدند بر پیش آب روان

#90

جهاندار بر تخت زرین نشست

✦

خود و نامداران خسروپرست

#91

شبی کرد جشنی که تا روز پاک

✦

همی مرده برخاست از تیره خاک

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما