بخش ۳ - خبر شکست و مرگ خویشان: شیون افراسیاب، سوگند کین و آراستن سپاه بر جیحون

#1

سپهدار توران از آن سوی جاج

✦

نشسته به آرام بر تخت عاج

#2

دوباره ز لشکر هزاران هزار

✦

سپه بود با آلت کارزار

#3

نشسته همه خلخ و سرکشان

✦

همی سرفرازان و گردنکشان

#4

به مرز کروشان زمین هرچ بود

✦

ز برگ درخت و ز کشت و درود

#5

بخوردند یکسر همه بار و برگ

✦

جهان را همی آرزو کرد مرگ

#6

سپهدار ترکان به بیکند بود

✦

بسی گرد او خویش و پیوند بود

#7

همه نامداران ماچین و چین

✦

نشسته به مرز کروشان زمین

#8

جهان پر ز خرگاه و پرده سرای

✦

ز خیمه نبد نیز بر دشت جای

#9

جهانجوی پر دانش افراسیاب

✦

نشسته به کندز به خورد و به خواب

#10

نشست اندر آن مرز زان کرده بود

✦

که کندز فریدون برآورده بود

#11

برآورده در کندز آتشکده

✦

همه زند و استا به زر آژده

#12

ورا نام کندز بدی پهلوی

✦

اگر پهلوانی سخن بشنوی

#13

کنون نام کندز به بیکند گشت

✦

زمانه پر از بند و ترفند گشت

#14

نبیره فریدون بد افراسیاب

✦

ز کندز به رفتن نکردی شتاب

#15

خود و ویژگانش نشسته به دشت

✦

سپهر از سپاهش همی خیره گشت

#16

ز دیبای چینی سراپرده بود

✦

فراوان به پرده درون برده بود

#17

به پرده درون خیمه‌های پلنگ

✦

بر آیین سالار ترکان پشنگ

#18

نهاده به خیمه درون تخت زر

✦

همه پیکر تخت یکسر گهر

#19

نشسته بر او شاه توران سپاه

✦

به چنگ اندرون گرز و بر سر کلاه

#20

ز بیرون دهلیز پرده‌سرای

✦

فراوان درفش بزرگان به پای

#21

زده بر در خیمهٔ هر کسی

✦

که نزدیک او آب بودش بسی

#22

برادر بد و چند جنگی پسر

✦

ز خویشان شاه آنک بد نامور

#23

همی خواست کآید به پشت سپاه

✦

به نزدیک پیران بدان رزمگاه

#24

سحرگه سواری بیامد چو گرد

✦

سخنهای پیران همه یاد کرد

#25

همه خستگان از پس یکدگر

✦

رسیدند گریان و خسته جگر

#26

همی هر کسی یاد کرد آنچ دید

✦

وزان بد کز ایران بدیشان رسید

#27

ز پیران و لهاک و فرشیدورد

✦

وزان نامداران روز نبرد

#28

کز ایشان چه آمد به روی سپاه

✦

چه زاری رسید اندر آن رزمگاه

#29

همان روز کیخسرو آنجا رسید

✦

زمین کوه تا کوه لشکر کشید

#30

به زنهار شد لشکر ما همه

✦

هراسان شد از بی‌شبانی رمه

#31

چو بشنید شاه این سخن خیره گشت

✦

سیه گشت و چشم و دلش تیره گشت

#32

خروشان فرود آمد از تخت عاج

✦

به پیش بزرگان بینداخت تاج

#33

خروشی ز لشکر بر آمد به درد

✦

رخ نامداران شد از درد زرد

#34

ز بیگانه خیمه بپرداختند

✦

ز خویشان یکی انجمن ساختند

#35

از آن درد بگریست افراسیاب

✦

همی کند موی و همی ریخت آب

#36

همی گفت زار این جهانبین من

✦

سوار سرافراز رویین من

#37

جهانجوی لهاک و فرشیدورد

✦

سواران و گردان روز نبرد

#38

از این جنگ پور و برادر نماند

✦

بزرگان و سالار و لشکر نماند

#39

بنالید و بر زد یکی باد سرد

✦

پس آنگه یکی سخت سوگند خورد

#40

به یزدان که بیزارم از تخت و گاه

✦

اگر نیز بیند سر من کلاه

#41

قبا جوشن و اسب تخت منست

✦

کله خود و نیزه درخت منست

#42

از این پس نخواهم چمید و چرید

✦

و گر خویشتن تاج را پرورید

#43

مگر کین آن نامداران خویش

✦

جهانجوی و خنجرگزاران خویش

#44

بخواهم ز کیخسرو شوم‌زاد

✦

که تخم سیاوش به گیتی مباد

#45

خروشان همی بود ز این گفت و گوی

✦

ز کیخسرو آگاهی آمد بر اوی

#46

که لشکر به نزدیک جیحون رسید

✦

همه روی کشور سپه گسترید

#47

بدان درد و زاری سپه را بخواند

✦

ز پیران فراوان سخنها براند

#48

ز خون برادرش فرشیدورد

✦

ز رویین و لهاک شیر نبرد

#49

کنون گاه کینست و آویختن

✦

ابا گیو گودرز خون ریختن

#50

همم رنج و مهرست و هم درد و کین

✦

از ایران و از شاه ایران زمین

#51

بزرگان ترکان افراسیاب

✦

ز گفتن بکردند مژگان پر آب

#52

که ما سر به سر مر تو را بنده‌ایم

✦

به فرمان و رایت سرافگنده‌ایم

#53

چو رویین و پیران ز مادر نزاد

✦

چو فرشیدورد گرامی نژاد

#54

ز خون گر در و کوه و دریا شود

✦

درازای ما همچو پهنا شود

#55

یکی برنگردیم ز این رزمگاه

✦

اگر یار باشد خداوند ماه

#56

دل شاه ترکان از آن تازه گشت

✦

از آن کار بر دیگر اندازه گشت

#57

در گنج بگشاد و روزی بداد

✦

دلش پر ز کین و سرش پر ز باد

#58

گله هرچ بودش به دشت و به کوه

✦

ببخشید بر لشکرش همگروه

#59

ز گردان شمشیرزن سی هزار

✦

گزین کرد شاه از در کارزار

#60

سوی بلخ بامی فرستادشان

✦

بسی پند و اندرزها دادشان

#61

که گستهم نوذر بد آنجا به پای

✦

سواران روشن دل و رهنمای

#62

گزین کرد دیگر سپه سی هزار

✦

سواران گرد از در کارزار

#63

به جیحون فرستاد تا بگذرند

✦

به کشتی رخ آب را بسپرند

#64

بدان تا شب تیره بی ساختن

✦

ز ایران نیاید یکی تاختن

#65

فرستاد بر هر سوی لشکری

✦

بسی چاره‌ها ساخت از هر دری

#66

چنین بود فرمان یزدان پاک

✦

که بیدادگر شاه گردد هلاک

#67

شب تیره بنشست با بخردان

✦

جهاندیده و رای زن موبدان

#68

ز هرگونه با او سخن ساختند

✦

جهان را چپ و راست انداختند

#69

بر آن برنهادند یکسر که شاه

✦

ز جیحون بر آن سو گذارد سپاه

#70

قراخان که او بود مهتر پسر

✦

بفرمود تا رفت پیش پدر

#71

پدر بود گفتی به مردی به جای

✦

به بالا و دیدار و فرهنگ و رای

#72

ز چندان سپه نیمه او را سپرد

✦

جهاندیده و نامداران گرد

#73

بفرمودتا در بخارا بود

✦

به پشت پدر کوه خارا بود

#74

دمادم فرستد سلیح و سپاه

✦

خورش را شتر نگسلاند ز راه

#75

سپه را ز بیکند بیرون کشید

✦

دمان تا لب رود جیحون کشید

#76

سپه بود سرتاسر رودبار

✦

بیاورد کشتی و زورق هزار

#77

به یک هفته بر آب کشتی گذشت

✦

سپه بود یکسر همه کوه و دشت

#78

به خرطوم پیلان و شیران به دم

✦

گذرهای جیحون پر از باد و دم

#79

ز کشتی همه آب شد ناپدید

✦

بیابان آموی لشکر کشید

#80

بیامد پس لشکر افراسیاب

✦

بر اندیشهٔ رزم بگذاشت آب

#81

پراگند هر سو هیونی دوان

✦

یکی مرد هشیار روشن روان

#82

ببینید گفت از چپ و دست راست

✦

که بالا و پهنای لشکر کجاست

#83

چو بازآمد از هر سوی رزمساز

✦

چنین گفت با شاه گردن فراز

#84

که چندین سپه را بر این دشت جنگ

✦

علف باید و ساز و جای درنگ

#85

ز یک سو به دریای گیلان رهست

✦

چراگاه اسبان و جای نشست

#86

بدین روی جیحون و آب روان

✦

خورش آورد مرد روشن روان

#87

میان اندرون ریگ و دشت فراخ

✦

سراپرده و خیمه بر سوی کاخ

#88

دلش تازه‌تر گشت زان آگهی

✦

بیامد به درگاه شاهنشهی

#89

سپهدار خود دیده بد روزگار

✦

نرفتی به گفتار آموزگار

#90

بیاراست قلب و جناح سپاه

✦

طلایه که دارد ز دشمن نگاه

#91

همان ساقه و جایگاه بنه

✦

همان میسره راست با میمنه

#92

بیاراست لشکرگهی شاهوار

✦

به قلب اندرون تیغ زن سی هزار

#93

نگه کرد بر قلبگه جای خویش

✦

سپهبد بد و لشکرآرای خویش

#94

بفرمود تا پیش او شد پشنگ

✦

که او داشتی چنگ و زور نهنگ

#95

به لشکر چون او نامداری نبود

✦

به هر کار چون او سواری نبود

#96

برانگیختی اسب و دم پلنگ

✦

گرفتی بکندی ز نیروی جنگ

#97

همان نیزهٔ آهنین داشتی

✦

به آورد بر کوه بگذاشتی

#98

پشنگست نامش پدر شیده خواند

✦

که شیده به خورشید تابنده ماند

#99

ز گردان گردنکشان صد هزار

✦

بدو داد شاه از در کارزار

#100

همان میسره جهن را داد و گفت

✦

که نیک اخترت باد هر جای جفت

#101

که باشد نگهبان پشت پشنگ

✦

نپیچد سر ار بارد از ابر سنگ

#102

سپاهی به جنگ کهیلا سپرد

✦

یکی تیزتر بود ایلای گرد

#103

نبیره جهاندار فراسیاب

✦

که از پشت شیران ربودی کباب

#104

دو جنگی ز توران سواران بدند

✦

به دل یک به یک کوه ساران بدند

#105

سوی میمنه لشکری برگزید

✦

که خورسید گشت از جهان ناپدید

#106

قراخان سالار چارم پسر

✦

کمر بست و آمد به پیش پدر

#107

بدو داد ترک چگل سی هزار

✦

سواران و شایستهٔ کارزار

#108

طرازی و غزی و خلخ سوار

✦

همان سی هزار آزموده سوار

#109

که سالارشان بود پنجم پسر

✦

یکی نامور گرد پرخاشخر

#110

ورا خواندندی گو گردگیر

✦

که بر کوه بگذاشتی تیغ و تیر

#111

دمور و جرنجاش با او برفت

✦

به یاری جهن سرافراز تفت

#112

ز گردان و جنگ آوران سی هزار

✦

برفتند با خنجر کارزار

#113

جهاندیده نستوه سالارشان

✦

پشنگ دلاور نگهدارشان

#114

همان سی هزار از یلان ترکمان

✦

برفتند با گرز و تیر و کمان

#115

سپهبد چو اغریرث جنگجوی

✦

که با خون یکی داشتی آب جوی

#116

وز آن نامور تیغ زن سی هزار

✦

گزین کرد شاه از در کارزار

#117

سپهبد چو گرسیوز پیلتن

✦

جهانجوی و سالار آن انجمن

#118

بدو داد پیلان و سالارگاه

✦

سر نامداران و پشت سپاه

#119

از آن پس گزید از یلان ده هزار

✦

که سیری نداند کس از کارزار

#120

بفرمود تا در میان دو صف

✦

به آوردگه بر لب آورده کف

#121

پراگنده بر لشکر اسب افگنند

✦

دل و پشت ایرانیان بشکنند

#122

سوی باختر بود پشت سپاه

✦

شب آمد به پیلان ببستند راه

#123

چنین گفت سالار گیتی فروز

✦

که دارد سپه چشم بر نیمروز

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما