بخش ۱۳ - پاسخ نامهٔ کیخسرو به گودرز، گسیل طوس و آراستن سپاه و چاره‌جویی پیران

#1

دبیر خردمند را پیش خواند

✦

سخنهای بایسته با او براند

#2

چو آن نامه را زود پاسخ نوشت

✦

پدید آورید اندر او خوب و زشت

#3

نخست آفرین کرد بر کردگار

✦

کز او دید نیک و بد روزگار

#4

دگر آفرین کرد بر پهلوان

✦

که جاوید بادی و روشن‌روان

#5

خجسته سپهدار بسیار هوش

✦

همه رای و دانش همه جنگ و جوش

#6

خداوند گوپال و تیغ بنفش

✦

فروزندهٔ کاویانی درفش

#7

سپاس از جهاندار یزدان ما

✦

که پیروز بودند گردان ما

#8

از اختر ترا روشنایی نمود

✦

ز دشمن برآورد ناگاه دود

#9

نخست آنک گفتی که مر گیو را

✦

بزرگان فرزانه و نیو را

#10

به نزدیک پیران فرستاده‌ام

✦

چه مایه ورا پندها داده‌ام

#11

نپذرفت از آن پس خود او پند من

✦

نجست اندر این کار پیوند من

#12

سپهبد یکی داستان زد بر این

✦

چو دستور پیشین برآورد کین

#13

که هر مهتری کو روان کاستست

✦

ز نیکی به بخت بد آراستست

#14

مرا زان سخن پیش بود آگهی

✦

که پیران دل از کین نخواهد تهی

#15

ولیکن از آن خوب کردار او

✦

نجستم همی ژرف پیکار او

#16

کنون آشکارا نمود این سپهر

✦

که پیران به توران گراید به مهر

#17

کنون چون نبیند جز افراسیاب

✦

دلش را تو از مهر او برمتاب

#18

گر او بر خرد برگزیند هوا

✦

به کوشش نروید ز خارا گیا

#19

تو با دشمن ار خوب گویی رواست

✦

از آزادگان خوب گفتن سزاست

#20

و دیگر ز پیکار جنگ‌آوران

✦

کجا یاد کردی به گرز گران

#21

ز نیک‌اختر و گردش هور و ماه

✦

ز کوشش نمودن بر آن رزمگاه

#22

مرا این درست است کز کارکرد

✦

تو پیروز باشی به روز نبرد

#23

نبیره کجا چون تو دارد نیا

✦

به جنگ اندرون باشدش کیمیا

#24

ز شیران چه زاید مگر نره شیر

✦

چنان چون بود نامدار و دلیر

#25

به بیداد بر نیست این کار تو

✦

بسنده است یزدان نگهدار تو

#26

تو زور و دلیری ز یزدان شناس

✦

از او دار تا زنده باشی سپاس

#27

سه دیگر که گفتی که افراسیاب

✦

سپه را همی بگذراند ز آب

#28

ز پیران فرستاده شد نزد اوی

✦

سپاهش به ایران نهادست روی

#29

همان است یکسر که گفتی سخن

✦

کنون باز پاسخ فگندیم بن

#30

بدان ای پر اندیشه سالار من

✦

به هر کار شایستهٔ کار من

#31

که او بر لب رود جیحون درنگ

✦

نه زان کرد کآید بر ما به جنگ

#32

که خاقان بر او لشکر آرد ز چین

✦

فراز آمدش از دو رویه کمین

#33

و دیگر که از لشکران گران

✦

پراگنده بر گرد توران سران

#34

بدو دشمن آمد ز هر سو پدید

✦

از آن بر لب رود جیحون کشید

#35

به پنجم سخن که آگهی خواستی

✦

به مهر گوان دل بیاراستی

#36

چو لهراسب و چون اشکش تیزچنگ

✦

چو رستم سپهبد دمنده نهنگ

#37

بدان ای سپهدار و آگاه باش

✦

به هر کار با بخت همراه باش

#38

کزان سو که شد رستم شیرمرد

✦

ز کشمیر و کابل برآورد گرد

#39

وز آن سو که شد اشکش تیزهوش

✦

برآمد ز خوارزم یکسر خروش

#40

به رزم اندرون شیده برگشت از اوی

✦

سوی شهر گرگان نهادست روی

#41

وز آن سو که لهراسب شد با سپاه

✦

همه مهتران برگشادند راه

#42

الانان و غز گشت پرداخته

✦

شد آن پادشاهی همه ساخته

#43

گر افراسیاب اندر آید به راه

✦

ز جیحون بدین سو گذارد سپاه

#44

بگیرند گردان پس پشت اوی

✦

نماند به جز باد در مشت اوی

#45

تو بشناس کو شهر آباد خویش

✦

بر و بوم و فرخنده بنیاد خویش

#46

به گفتار پیران نماند بجای

✦

به دشمن سپارد نهد پیش پای

#47

نجنباند او داستان را دو لب

✦

که ناید خبر زو به من روز و شب

#48

بدان روز هرگز مبادا درود

✦

که او بگذراند سپه را ز رود

#49

به ما برکند پیشدستی به جنگ

✦

نبیند کس این روز تاریک و تنگ

#50

بفرمایم اکنون که بر پیل کوس

✦

ببندد دمنده سپهدار طوس

#51

دهستان و گرگان و آن بوم و بر

✦

بگیرد برآرد به خورشید سر

#52

من اندر پی طوس با پیل و گاه

✦

به یاری بیایم به پشت سپاه

#53

تو از جنگ پیران مبرتاب روی

✦

سپه را بیارای و زو کینه‌جوی

#54

چو هومان و نستیهن از پشت اوی

✦

جدا ماند شد باد در مشت اوی

#55

گر از نامداران ایران نبرد

✦

بخواهد بفرما وز آن برمگرد

#56

چو پیران نبرد تو جوید دلیر

✦

مکن بددلی پیش او شو چو شیر

#57

به پیکار مندیش ز افراسیاب

✦

به جای آر دل روی از او برمتاب

#58

چو آید به جنگ اندرون جنگجوی

✦

نباید که برتابی از جنگ روی

#59

بر ایشان تو پیروز باشی بجنگ

✦

نگر دل نداری بدین کار تنگ

#60

چنین دارم اومید از کردگار

✦

که پیروز باشی تو در کارزار

#61

همیدون گمانم که چون من ز راه

✦

به پشت سپاه اندر آرم سپاه

#62

بر ایشان شما رانده باشید کام

✦

به خورشید تابان برآورده نام

#63

ز کاوس وز طوس نزد سپاه

✦

درود فراوان فرستاد شاه

#64

بر آن نامه بنهاد خسرو نگین

✦

فرستاده را داد و کرد آفرین

#65

چو از پیش خسرو برون شد هجیر

✦

سپهبد همی رای زد با وزیر

#66

ز بس مهربانی که بد بر سپاه

✦

سراسر همه رزم بد رای شاه

#67

همی گفت اگر لشکر افراسیاب

✦

بجنباند از جای و بگذارد آب

#68

سپاه مرا بگسلاند ز جای

✦

مرا رفت باید همینست رای

#69

همانگه شه نوذران را بخواند

✦

بفرمود تا تیز لشکر براند

#70

به سوی دهستان سپه برکشید

✦

همه دشت خوارزم لشکر کشید

#71

نگهبان لشکر بود روز جنگ

✦

به جنگ اندر آید به سان پلنگ

#72

تبیره برآمد ز درگاه طوس

✦

خروشیدن نای رویین و کوس

#73

سپاه و سپهبد برفتن گرفت

✦

زمین سم اسبان نهفتن گرفت

#74

تو گفتی که خورشید تابان به جای

✦

بماند از نهیب سواران به پای

#75

دو هفته همی رفت ز آن سان سپاه

✦

بشد روشنایی ز خورشید و ماه

#76

پراگنده بر گرد کشور خبر

✦

ز جنبیدن شاه پیروزگر

#77

چو طوس از در شاه ایران برفت

✦

سبک شاه رفتن بسیچید تفت

#78

ابا ده هزار از گزیده سران

✦

همه نامداران و کنداوران

#79

به نزدیک گودرز بنهاد روی

✦

ابا نامداران پرخاشجوی

#80

ابا پیل و با کوس و با فرهی

✦

ابا تخت و با تاج شاهنشهی

#81

هجیر آمد از پیش خسرو دمان

✦

گرازان و خندان و دل شادمان

#82

ابا خلعت و خوبی و خرمی

✦

تو گفتی همی برنوردد زمی

#83

چو آمد به نزدیک پرده‌سرای

✦

برآمد خروشیدن کرنای

#84

پذیره شدندش سران سر به سر

✦

زمین پر ز آهن هوا پر ز زر

#85

چو خیزد به چرخ اندرون داوری

✦

ز ماه و ز ناهید وز مشتری

#86

بیاراست لشکر چو چشم خروس

✦

ابا زنگ زرین و پیلان و کوس

#87

چو آمد بر نامور پهلوان

✦

بگفت آنچ دید از شه خسروان

#88

نوازیدن شاه و پیوند اوی

✦

همی گفت از رادی و پند اوی

#89

که چون بر سپه گستریده است مهر

✦

چگونه ز پیغام بگشاد چهر

#90

پس آن نامهٔ شهریار جهان

✦

به گودرز داد و درود مهان

#91

نوازیدن شاه بشنید ازوی

✦

بمالید بر نامه بر چشم و روی

#92

چو بگشاد مهرش به خواننده داد

✦

سخنها بر او کرد خواننده یاد

#93

سپهدار بر شاه کرد آفرین

✦

به فرمان ببوسید روی زمین

#94

ببود آن شب و رای زد با پسر

✦

به شبگیر بنشست و بگشاد در

#95

همه نامداران لشگر پگاه

✦

برفتند بر سر نهاده کلاه

#96

پس آن نامهٔ شاه، فرخ هجیر

✦

بیاورد و بنهاد پیش دبیر

#97

دبیر آن زمان پند و فرمان شاه

✦

ز نامه همی خواند پیش سپاه

#98

سپهدار روزی‌دهان را بخواند

✦

بدیوان دینار دادن نشاند

#99

ز اسبان گله هرچ بودش به کوه

✦

به لشکرگه آورد یکسر گروه

#100

در گنج دینار و تیغ و کمر

✦

همان مایه‌ور جوشن و خود زر

#101

به روزی‌دهان داد یکسر کلید

✦

چو آمد گه نام جستن پدید

#102

برافشاند بر لشکر آن خواسته

✦

سوار و پیاده شد آراسته

#103

یکی لشکری گشن بر سان کوه

✦

زمین از پی بادپایان ستوه

#104

دل شیر غران از ایشان به بیم

✦

همه غرقه در آهن و زر و سیم

#105

بفرمودشان جنگ را ساختن

✦

دل و گوش دادن به کین آختن

#106

برفتند پیش سپهبد گروه

✦

بر انبوه لشکر به کردار کوه

#107

بر ایشان نگه کرد سالار مرد

✦

زمین تیره دید آسمان لاژورد

#108

چنین گفت کز گاه رزم پشین

✦

نیاراست کس رزمگاهی چنین

#109

به اسب و سلیح و به سیم و به زر

✦

به پیلان جنگی و شیران نر

#110

اگر یار باشد جهان‌آفرین

✦

نپیچیم از ایدر عنان تا به چین

#111

چو بنشست فرزانگان را بخواند

✦

ابا نامداران به رامش نشاند

#112

همی خورد شادی‌کنان دل به جای

✦

همی با یلان جنگ را کرد رای

#113

به پیران رسید آگهی ز این سخن

✦

که سالار ایران چه افگند بن

#114

از آن آگهی شد دلش پرنهیب

✦

سوی چاره برگشت و بند و فریب

#115

ز دستور فرخنده رای آنگهی

✦

بجست اندر آن کینه جستن رهی

داستان دوازده رخ

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما