بخش ۸ - رجزخوانی هومان با رهام و فریبرز و گودرز، افکندن چهار روزبان و شرمساری سپهبد

#1

نشست از بر زین سپیده‌دمان

✦

چو شیر ژیان با یکی ترجمان

#2

بیامد به نزدیک ایران سپاه

✦

پر از جنگ دل سر پر از کین شاه

#3

چو پیران بدانست کو شد بجنگ

✦

بر او بر جهان گشت ز اندوه تنگ

#4

بجوشیدش از درد هومان جگر

✦

یکی داستان یاد کرد از پدر

#5

که دانا به هر کار سازد درنگ

✦

سر اندر نیارد به پیکار و ننگ

#6

سبکسار تندی نماید نخست

✦

به فرجام کار انده آرد درست

#7

زبانی که اندر سرش مغز نیست

✦

اگر در بارد همان نغز نیست

#8

چو هومان بدین رزم تندی نمود

✦

ندانم چه آرد به فرجام سود

#9

جهان داورش باد فریادرس

✦

جز اویش نبینم همی یار کس

#10

چو هومان ویسه بدان رزمگاه

✦

که گودرز کشواد بد با سپاه

#11

بیامد که جوید ز گردان نبرد

✦

نگهبان لشکر بدو بازخورد

#12

طلایه بیامد بر ترجمان

✦

سواران ایران همه بدگمان

#13

بپرسید کین مرد پرخاشجوی

✦

به خیره به دشت اندر آورده روی

#14

کجا رفت خواهد همی چون نوند

✦

به چنگ اندرون گرز و بر زین کمند

#15

به ایرانیان گفت پس ترجمان

✦

که آمد گه گرز و تیر و کمان

#16

که این شیردل نامبردار مرد

✦

همی با شما کرد خواهد نبرد

#17

سر ویسگان است هومان به نام

✦

که تیغش دل شیر دارد نیام

#18

چو دیدند ایرانیان گرز اوی

✦

کمر بستن خسروی برز اوی

#19

همه دست نیزه گزاران ز کار

✦

فروماند از فر آن نامدار

#20

همه یکسره بازگشتند از اوی

✦

سوی ترجمانش نهادند روی

#21

که رو پیش هومان به ترکی زبان

✦

همه گفتهٔ ما بر او بر بخوان

#22

که ما را به جنگ تو آهنگ نیست

✦

ز گودرز دستوری جنگ نیست

#23

اگر جنگ جوید گشاده است راه

✦

سوی نامور پهلوان سپاه

#24

ز سالار گردان و گردنکشان

✦

به هومان بدادند یک یک نشان

#25

که گردان کجایند و مهتر کجاست

✦

که دارد چپ لشکر و دست راست

#26

وز آن پس هیونی تگاور دمان

✦

طلایه برافگند زی پهلوان

#27

که هومان از آن رزمگه چون پلنگ

✦

سوی پهلوان آمد ایدر بجنگ

#28

چو هومان ز نزد سواران برفت

✦

بیامد به نزدیک رهام تفت

#29

وز آنجا خروشی برآورد سخت

✦

که ای پور سالار بیدار بخت

#30

چپ لشکر و چنگ شیران توی

✦

نگهبان سالار ایران توی

#31

بجنبان عنان اندر این رزمگاه

✦

میان دو صف برکشیده سپاه

#32

به آورد با من ببایدت گشت

✦

سوی رود خواهی وگر سوی دشت

#33

وگر تو نیابی مگر گستهم

✦

بیاید دمان با فروهل به هم

#34

که جوید نبردم ز جنگاوران

✦

به تیغ و سنان و به گرز گران

#35

هر آن کس که پیش من آید به کین

✦

زمانه بر او بر نوردد زمین

#36

وگر تیغ ما را ببیند به جنگ

✦

بدرد دل شیر و چرم پلنگ

#37

چنین داد رهام پاسخ بدوی

✦

که ای نامور گرد پرخاشجوی

#38

ز ترکان ترا بخرد انگاشتم

✦

از این سان که هستی نپنداشتم

#39

که تنها بدین رزمگاه آمدی

✦

دلاور به پیش سپاه آمدی

#40

بر آنی که اندر جهان تیغ‌دار

✦

نبندد کمر چون تو دیگر سوار

#41

یکی داستان از کیان یاد کن

✦

ز فام خرد گردن آزاد کن

#42

که هر کو به جنگ اندر آید نخست

✦

ره بازگشتن ببایدش جست

#43

از اینها که تو نام بردی بجنگ

✦

همه جنگ را تیز دارند چنگ

#44

ولیکن چو فرمان سالار شاه

✦

نباشد نسازد کسی رزمگاه

#45

اگر جنگ گردان بجویی همی

✦

سوی پهلوان چون بپویی همی

#46

ز گودرز دستوری جنگ خواه

✦

پس از ما به جنگ اندر آهنگ خواه

#47

بدو گفت هومان که خیره مگوی

✦

بدین روی با من بهانه مجوی

#48

تو این رزم را جای مردان گزین

✦

نه مرد سوارانی و دشت کین

#49

وز آنجا به قلب سپه برگذشت

✦

دمان تا بدان روی لشکر گذشت

#50

به نزد فریبرز با ترجمان

✦

بیامد به کردار باد دمان

#51

یکی برخروشید کای بدنشان

✦

فروبرده گردن ز گردنکشان

#52

سواران و پیلان و زرینه کفش

✦

ترا بود با کاویانی درفش

#53

به ترکان سپردی به روز نبرد

✦

یلانت به ایران نخوانند مرد

#54

چو سالار باشی شوی زیردست

✦

کمر بندگی را ببایدت بست

#55

سیاووش رد را برادر توی

✦

به گوهر ز سالار برتر توی

#56

تو باشی سزاوار کین خواستن

✦

به کینه ترا باید آراستن

#57

یکی با من اکنون به آوردگاه

✦

ببایدت گشتن به پیش سپاه

#58

به خورشید تابان برآیدت نام

✦

که پیش من اندر گذاری تو گام

#59

وگر تو نیایی به جنگم رواست

✦

زواره گرازه نگر تا کجاست

#60

کسی را ز گردان به پیش من آر

✦

که باشد ز ایرانیان نامدار

#61

چنین داد پاسخ فریبرز باز

✦

که با شیر درنده کینه مساز

#62

چنینست فرجام روز نبرد

✦

یکی شاد و پیروز و دیگر به درد

#63

به پیروزی اندر بترس از گزند

✦

که یکسان نگردد سپهر بلند

#64

درفش ار ز من شاه بستد رواست

✦

بدان داد پیلان و لشکر که خواست

#65

به کین سیاوش پس از کیقباد

✦

کسی کو کلاه مهی برنهاد

#66

کمر بست تا گیتی آباد کرد

✦

سپهدار گودرز کشواد کرد

#67

همیشه به پیش کیان کینه‌خواه

✦

پدر بر پدر نیو و سالار شاه

#68

و دیگر که از گرز او بی‌گمان

✦

سرآید به سالارتان بر زمان

#69

سپه را به ویسه است فرمان جنگ

✦

بدو بازگردد همه نام و ننگ

#70

اگر با توام جنگ فرمان دهد

✦

دلم پر ز دردست درمان دهد

#71

ببینی که من سر چگونه ز ننگ

✦

برآرم چو پای اندر آرم بجنگ

#72

چنین پاسخش داد هومان که بس

✦

به گفتار بینم ترا دسترس

#73

بدین تیغ کاندر میان بسته‌ای

✦

گمان بر که از جنگ خود رسته‌ای

#74

بدین گرز جویی همی کارزار

✦

که بر ترگ و جوشن نیاید به کار

#75

وز آنجا بدان خیرگی بازگشت

✦

تو گفتی مگر شیر بدساز گشت

#76

کمربستهٔ کین آزادگان

✦

به نزدیک گودرز کشوادگان

#77

بیامد یکی بانگ برزد بلند

✦

که ای برمنش مهتر دیوبند

#78

شنیدم همه هرچ گفتی به شاه

✦

وز آن پس کشیدی سپه را به راه

#79

چنین بود با شاه پیمان تو

✦

به پیران سالار فرمان تو

#80

فرستاده کامد به توران سپاه

✦

گزین پور تو گیو لشکرپناه

#81

از آن پس که سوگند خوردی به گاه

✦

به خورشید و ماه و به تخت و کلاه

#82

که گر چشم من در گه کارزار

✦

به پیران برافتد برآرم دمار

#83

چو شیر ژیان لشکر آراستی

✦

همی بآرزو جنگ ما خواستی

#84

کنون از پس کوه چون مستمند

✦

نشستی به کردار غرم نژند

#85

به کردار نخچیر کز شرزه شیر

✦

گریزان و شیر از پس اندر دلیر

#86

گزیند به بیشه درون جای تنگ

✦

نجوید ز تیمار جان نام و ننگ

#87

یکی لشکرت را به هامون گذار

✦

چه داری سپاه از پس کوهسار

#88

چنین بود پیمانت با شهریار

✦

که بر کینه گه کوه گیری حصار

#89

بدو گفت گودرز کاندیشه کن

✦

که باشد سزا با تو گفتن سخن

#90

چو پاسخ بیابی کنون ز انجمن

✦

به بی دانشی بر نهی این سخن

#91

تو بشناس کز شاه فرمان من

✦

همین بود سوگند و پیمان من

#92

کنون آمدم با سپاهی گران

✦

از ایران گزیده دلاور سران

#93

شما هم به کردار روباه پیر

✦

به بیشه در از بیم نخچیرگیر

#94

همی چاره سازید و دستان و بند

✦

گریزان ز گرز و سنان و کمند

#95

دلیری مکن جنگ ما را مخواه

✦

که روباه با شیر ناید به راه

#96

چو هومان ز گودرز پاسخ شنید

✦

چو شیر اندر آن رزمگه بردمید

#97

به گودرز گفت ار نیایی بجنگ

✦

تو با من نه زانست کایدت ننگ

#98

از آن پس که جنگ پشن دیده‌ای

✦

سر از رزم ترکان بپیچیده‌ای

#99

به لاون به جنگ آزمودی مرا

✦

به آوردگه بر ستودی مرا

#100

ار ایدونک هست اینک گویی همی

✦

وز این کینه کردار جویی همی

#101

یکی برگزین از میان سپاه

✦

که با من بگردد به آوردگاه

#102

که من از فریبرز و رهام جنگ

✦

بجستم به سان دلاور پلنگ

#103

بگشتم سراسر همه انجمن

✦

نیاید ز گردان کسی پیش من

#104

به گودرز بد بند پیکارشان

✦

شنیدن نه ارزید گفتارشان

#105

تو آنی که گویی به روز نبرد

✦

به خنجر کنم لاله بر کوه زرد

#106

یکی با من اکنون بدین رزمگاه

✦

بگرد و به گرز گران کینه‌خواه

#107

فراوان پسر داری ای نامور

✦

همه بسته بر جنگ ما بر کمر

#108

یکی را فرستی بر من به جنگ

✦

اگر جنگ‌جویی چه جویی درنگ

#109

پس اندیشه کرد اندران پهلوان

✦

که پیشش که آید به جنگ از گوان

#110

گر از نامداران هژبری دمان

✦

فرستم به نزدیک این بدگمان

#111

شود کشته هومان بر این رزمگاه

✦

ز ترکان نیاید کسی کینه‌خواه

#112

دل پهلوانش بپیچد به درد

✦

از آن پس به تندی نجوید نبرد

#113

سپاهش به کوه کنابد شود

✦

به جنگ اندرون دست ما بد شود

#114

ور از نامداران این انجمن

✦

یکی کم شود گم شود نام من

#115

شکسته شود دل گوان را به جنگ

✦

نسازند زان پس به جایی درنگ

#116

همان به که با او نسازیم کین

✦

بر او بر ببندیم راه کمین

#117

مگر خیره گردند و جویند جنگ

✦

سپاه اندر آرند زان جای تنگ

#118

چنین داد پاسخ به هومان که رو

✦

به گفتار تندی و در کار نو

#119

چو در پیش من برگشادی زبان

✦

بدانستم از آشکارت نهان

#120

که کس را ز ترکان نباشد خرد

✦

کز اندیشهٔ خویش رامش برد

#121

ندانی که شیر ژیان روز جنگ

✦

نیالاید از بن به روباه چنگ

#122

و دیگر دو لشکر چنین ساخته

✦

همه بادپایان سر افراخته

#123

به کینه دو تن پیش سازند جنگ

✦

همه نامداران بخایند چنگ

#124

سپه را همه پیش باید شدن

✦

به انبوه زخمی بباید زدن

#125

تو اکنون سوی لشکرت باز شو

✦

برافراز گردن به سالار نو

#126

کز ایرانیان چند جستم نبرد

✦

نزد پیش من کس جز از باد سرد

#127

بدان رزمگه بر شود نام تو

✦

ز پیران برآید همه کام تو

#128

بدو گفت هومان به بانگ بلند

✦

که بی کردن کار گفتار چند

#129

یکی داستان زد جهاندار شاه

✦

به یاد آورم اندرین کینه‌گاه

#130

که تخت کیان جست خواهی مجوی

✦

چو جویی از آتش مبرتاب روی

#131

ترا آرزو جنگ و پیکار نیست

✦

وگر گل چنی راه بی‌خار نیست

#132

نداری ز ایران یکی شیرمرد

✦

که با من کند پیش لشکر نبرد

#133

به چاره همی بازگردانیم

✦

نگیرم فریبت اگر دانیم

#134

همه نامداران پرخاشجوی

✦

به گودرز گفتند کاینست روی

#135

که از ما یکی را به آوردگاه

✦

فرستی به نزدیک او کینه‌خواه

#136

چنین داد پاسخ که امروز روی

✦

ندارد شدن جنگ را پیش اوی

#137

چو هومان ز گودرز برگشت چیر

✦

برآشفت بر سان شیر دلیر

#138

بخندید و روی از سپهبد بتافت

✦

سوی روزبانان لشکر شتافت

#139

کمان را به زه کرد و ز ایشان چهار

✦

بیفگند ز اسب اندر آن مرغزار

#140

چو آن روزبانان لشکر ز دور

✦

بدیدند زخم سرافراز تور

#141

رهش بازدادند و بگریختند

✦

به آورد با او نیاویختند

#142

به بالا برآمد به کردار مست

✦

خروشش همی کوه را کرد پست

#143

همی نیزه برگاشت بر گرد سر

✦

که هومان ویسه است پیروزگر

#144

خروشیدن نای رویین ز دشت

✦

برآمد چو نیزه ز بالا بگشت

#145

ز شادی دلیران توران سپاه

✦

همی ترگ سودند بر چرخ ماه

#146

چو هومان بیامد بدان چیرگی

✦

بپیچید گودرز زان خیرگی

#147

سپهبد پر از شرم گشته دژم

✦

گرفته بر او خشم و تندی ستم

#148

به ننگ از دلیران بپالود خوی

✦

سپهبد یکی اختر افگند پی

#149

کز ایشان بد این پیشدستی به خون

✦

بدانند و هم بر بدی رهنمون

#150

از آن پس به گردنکشان بنگرید

✦

که تا جنگ او را که آید پدید

داستان دوازده رخ

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما