بخش ۱۰ - نبرد تن‌به‌تن بیژن و هومان، کشتن هومان و آوردن سر و سلیح او به پیش گودرز

#1

وزآن جایگه روی برگاشتند

✦

به شب دشت پیکار بگذاشتند

#2

به لشکرگه خویش بازآمدند

✦

بر پهلوانان فراز آمدند

#3

همه شب به خواب اندر آسیب شیب

✦

ز پیکارشان دل شده ناشکیب

#4

سپیده چو از کوه سر بردمید

✦

شد آن دامن تیره شب ناپدید

#5

بپوشید هومان سلیح نبرد

✦

سخن پیش پیران همه یاد کرد

#6

که من بیژن گیو را خواستم

✦

همه شب همی جنگش آراستم

#7

یکی ترجمان را ز لشکر بخواند

✦

به گلگون بادآورش برنشاند

#8

که رو پیش بیژن بگویش که زود

✦

بیایی دمان گر من آیم چو دود

#9

فرستاده برگشت و با او بگفت

✦

که با جان پاکت خرد باد جفت

#10

سپهدار هومان بیامد چو گرد

✦

بدان تا ز بیژن بجوید نبرد

#11

چو بشنید بیژن بیامد دمان

✦

بسیچیده جنگ با ترجمان

#12

به پشت شباهنگ بر بسته تنگ

✦

چو جنگی پلنگی گرازان به جنگ

#13

زره با گره بر بر پهلوی

✦

درفشان سر از مغفر خسروی

#14

به هومان چنین گفت کای بادسار

✦

ببردی ز من دوش سر یاددار

#15

امیدستم امروز کین تیغ من

✦

سرت را ز بن بگسلاند ز تن

#16

که از خاک خیزد ز خون تو گل

✦

یکی داستان اندر آری به دل

#17

که با آهوان گفت غرم ژیان

✦

که گر دشت گردد همه پرنیان

#18

ز دامی که پای من آزاد گشت

✦

نپویم بر آن سوی آباد دشت

#19

چنین داد پاسخ که امروز گیو

✦

بماند جگر خسته بر پور نیو

#20

به چنگ منی در به سان تذرو

✦

که بازش برد بر سر شاخ سرو

#21

خروشان و خون از دو دیده چکان

✦

کشانش به چنگال و خونش مکان

#22

بدو گفت بیژن که تا کی سخن

✦

کجا خواهی آهنگ آورد کن

#23

به کوه کنابد کنی کارزار

✦

اگر سوی زیبد برآرای کار

#24

که فریادرسمان نباشد ز دور

✦

نه ایران گراید به یاری نه تور

#25

برانگیختند اسب و برخاست گرد

✦

به زه بر نهاده کمان نبرد

#26

دو خونی برافراخته سر به ماه

✦

چنان کینه‌ور گشته از کین شاه

#27

ز کوه کنابد برون تاختند

✦

سران سوی هامون برافراختند

#28

برفتند چندانک اندر زمی

✦

ندیدند جایی پی آدمی

#29

نه بر آسمان کرگسان را گذر

✦

نه خاکش سپرده پی شیر نر

#30

نه از لشکران یار و فریادرس

✦

به پیرامن اندر ندیدند کس

#31

نهادند پیمان که با ترجمان

✦

نباشند در چیرگی بدگمان

#32

بدان تا بد و نیک با شهریار

✦

بگویند از این گردش روزگار

#33

که کردار چون بود و پیکار چون

✦

چه زاری رسید اندر این دشت خون

#34

بگفتند و ز اسبان فرود آمدند

✦

به بند زره بر کمر برزدند

#35

بر اسبان جنگی سواران جنگ

✦

یکی برکشیدند چون سنگ تنگ

#36

چو بر بادپایان ببستند زین

✦

پر از خشم گردان و دل پر ز کین

#37

کمانها چو بایست برخاستند

✦

به میدان تنگ اندرون تاختند

#38

چپ و راست گردان و پیچان عنان

✦

همان نیزه و آب داده سنان

#39

زرهشان در آورد شد لخت لخت

✦

نگر تا کرا روز برگشت و بخت

#40

دهنشان همی از تبش مانده باز

✦

به آب و به آسایش آمد نیاز

#41

پس آسوده گشتند و دم برزدند

✦

بر آن آتش تیز نم برزدند

#42

سپر برگرفتند و شمشیر تیز

✦

برآمد خروشیدن رستخیز

#43

چو برق درفشان که از تیره میغ

✦

همی آتش افروخت از هر دو تیغ

#44

ز آهن بدان آهن آبدار

✦

نیامد به زخم اندرون تابدار

#45

به کردار آتش پرندآوران

✦

فرو ریخت از دست کنداوران

#46

نبد دسترسشان به خون ریختن

✦

نشد سیر دلشان ز آویختن

#47

عمود از پس تیغ برداشتند

✦

از اندازه پیکار بگذاشتند

#48

از آن پس بر آن بر نهادند کار

✦

که زور آزمایند در کارزار

#49

بدین گونه جستند ننگ و نبرد

✦

که از پشت زین اندر آرند مرد

#50

کمربند گیرد کرا زور بیش

✦

رباید ز اسب افگند خوار پیش

#51

ز نیروی گردان دوال رکیب

✦

گسست اندر آوردگاه از نهیب

#52

همیدون نگشتند ز اسبان جدا

✦

نبودند بر یکدگر پادشا

#53

پس از اسب هر دو فرود آمدند

✦

ز پیکار یکبار دم برزدند

#54

گرفته به دست اسپشان ترجمان

✦

دو جنگی به کردار شیر دمان

#55

بدان ماندگی باز برخاستند

✦

به کشتی گرفتن بیاراستند

#56

ز شبگیر تا سایه گسترد شید

✦

دو خونی از این سان به بیم و امید

#57

همی رزم جستند یک با دگر

✦

یکی را ز کینه نه برگشت سر

#58

دهن خشک و غرقه شده تن در آب

✦

از آن رنج و تابیدن آفتاب

#59

وز آن پس به دستوری یکدگر

✦

برفتند پویان سوی آبخور

#60

بخورد آب و برخاست بیژن به درد

✦

ز دادار نیکی دهش یاد کرد

#61

تن از درد لرزان چو از باد بید

✦

دل از جان شیرین شده ناامید

#62

به یزدان چنین گفت کای کردگار

✦

تو دانی نهان من و آشکار

#63

اگر داد بینی همی جنگ ما

✦

بر این کینه جستن بر آهنگ ما

#64

ز من مگسل امروز توش مرا

✦

نگه دار بیدار هوش مرا

#65

جگر خسته هومان بیامد چو زاغ

✦

سیه گشت از درد رخ چون چراغ

#66

بدان خستگی باز جنگ آمدند

✦

گرازان به سان پلنگ آمدند

#67

همی زور کرد این بر آن آن بر این

✦

گه این را بسودی گه آن را زمین

#68

ز بیژن فزون بود هومان به زور

✦

هنر عیب گردد چو برگشت هور

#69

ز هر گونه زور آزمودند و بند

✦

فراز آمد آن بند چرخ بلند

#70

بزد دست بیژن به سان پلنگ

✦

ز سر تا میانش بیازید چنگ

#71

گرفتش به چپ گردن و راست ران

✦

خم آورد پشت هیون گران

#72

برآوردش از جای و بنهاد پست

✦

سوی خنجر آورد چون باد دست

#73

فرو برد و کردش سر از تن جدا

✦

فگندش به سان یکی اژدها

#74

بغلتید هومان به خاک اندرون

✦

همه دشت شد سر به سر جوی خون

#75

نگه کرد بیژن بدان پیلتن

✦

فگنده چو سرو سهی بر چمن

#76

شگفت آمدش سخت و برگشت از اوی

✦

سوی کردگار جهان کرد روی

#77

که ای برتر از جایگاه و زمان

✦

ز جان سخن‌گوی و روشن‌روان

#78

توی تو که جز تو جهاندار نیست

✦

خرد را بدین کار پیکار نیست

#79

مرا ز این هنر سر به سر بهره نیست

✦

که با پیل کین جستنم زهره نیست

#80

به کین سیاوش بریدمش سر

✦

به هفتاد خون برادر پدر

#81

روانش روان ورا بنده باد

✦

به چنگال شیران تنش کنده باد

#82

سرش را به فتراک شبرنگ بست

✦

تنش را به خاک اندر افگند پست

#83

گشاده سلیح و گسسته کمر

✦

تنش جای دیگر دگر جای سر

#84

زمانه سراسر فریب است و بس

✦

به سختی نباشدت فریادرس

#85

جهان را نمایش چو کردار نیست

✦

سپردن بدو دل سزاوار نیست

#86

بترسید از او یار هومان چو دید

✦

که بر مهتر او چنان بد رسید

#87

چو شد کار هومان ویسه تباه

✦

دوان ترجمانان هر دو سپاه

#88

ستایش‌کنان پیش بیژن شدند

✦

چو پیش بت چین برهمن شدند

#89

بدو گفت بیژن مترس از گزند

✦

که پیمان همان است و بگشاد بند

#90

تو اکنون سوی لشکر خویش پوی

✦

ز من هرچ دیدی بدیشان بگوی

#91

بشد ترجمان بیژن آمد دمان

✦

به کوه کنابد به زه بر کمان

#92

چو بیژن نگه کرد ز آن رزمگاه

✦

نبودش گذر جز به توران سپاه

#93

بترسید از انبوه مردم کشان

✦

که یابند ز آن کار یکسر نشان

#94

به جنگ اندر آیند بر سان کوه

✦

بسنده نباشد مگر با گروه

#95

برآهخت درع سیاوش ز سر

✦

به خفتان هومان بپوشید بر

#96

بر آن چرمهٔ پیل‌پیکر نشست

✦

درفش سر نامداران به دست

#97

برفت و بر آن دشت کرد آفرین

✦

بر آن بخت بیدار و فرخ زمین

#98

چو آن دیده‌بانان لشکر ز دور

✦

درفش و نشان سپهدار تور

#99

بدیدند ز آن دیده برخاستند

✦

به شادی خروشیدن آراستند

#100

طلایه هیونی برافگند زود

✦

به نزدیک پیران به کردار دود

#101

که هومان به پیروزی شهریار

✦

دوان آمد از مرکز کارزار

#102

درفش سپهدار ایران نگون

✦

تنش غرقه مانده به خاک اندرون

#103

همه لشکرش برگرفته خروش

✦

به هومان نهاده سپهدار گوش

#104

چو بیژن میان دو رویه سپاه

✦

رسید اندر آن سایهٔ تاج و گاه

#105

به توران رسید آن زمان ترجمان

✦

بگفت آنچ دید از بد بدگمان

#106

هم آنگه به پیران رسید آگهی

✦

که شد تیره آن فر شاهنشهی

#107

سبک بیژن اندر میان سپاه

✦

نگونسار کرد آن درفش سیاه

#108

چو آن دیده‌بانان ایران سپاه

✦

نگون یافتند آن درفش سیاه

#109

سوی پهلوان روی برگاشتند

✦

وز آن دیده گه نعره برداشتند

#110

وز آنجا هیونی به سان نوند

✦

طلایه سوی پهلوان برفگند

#111

که بیژن به پیروزی آمد چو شیر

✦

درفش سیه را سر آورده زیر

#112

چو دیوانگان گیو گشته نوان

✦

به هر سو خروشان و هر سو دوان

#113

همی آگهی جست ز آن نیوپور

✦

همی ماتم آورد هنگام سور

#114

چو آگاهی آمد ز بیژن بدوی

✦

دمان پیش فرزند بنهاد روی

#115

چو چشمش به روی گرامی رسید

✦

ز اسب اندر آمد چنان چون سزید

#116

بغلتید و بنهاد بر خاک سر

✦

همی آفرین خواند بر دادگر

#117

گرفتش به بر باز فرزند را

✦

دلیر و جوان و خردمند را

#118

وز آنجا دمان سوی سالار شاه

✦

ستایش کنان برگرفتند راه

#119

چو دیدند مر پهلوان را ز دور

✦

نبیره فرود آمد از اسب تور

#120

پر از خون سلیح و پر از خاک سر

✦

سر گرد هومان به فتراک بر

#121

به پیش نیا رفت بیژن چو دود

✦

همی یاد کرد آن کجا رفته بود

#122

سلیح و سر و اسب هومان گرد

✦

به پیش سپهدار گودرز برد

#123

ز بیژن چنان شاد شد پهلوان

✦

که گفتی برافشاند خواهد روان

#124

گرفت آفرین پس به دادار بر

✦

بر آن اختر و بخت بیدار بر

#125

به گنجور فرمود پس پهلوان

✦

که تاج آر با جامهٔ خسروان

#126

گهربافته پیکر و بوم زر

✦

درفشان چو خورشید تاج و کمر

#127

ده اسب آوریدند زرین لگام

✦

پری‌روی زرین کمر ده غلام

#128

بدو داد و گفت از گه سام شیر

✦

کسی ناورید اژدهایی به زیر

#129

گشادی سپه را بدین جنگ دست

✦

دل شاه ترکان به هم بر شکست

#130

همه لشکر شاه ایران چو شیر

✦

دمان و دنان بادپایان به زیر

#131

وز اندوه پیران برآورد خشم

✦

دل از درد خسته پر از آب چشم

#132

به نستیهن آنگه فرستاد کس

✦

که ای نامور گرد فریادرس

#133

سزد گر کنی جنگ را تیز چنگ

✦

به کین برادر نسازی درنگ

#134

به ایرانیان بر شبیخون کنی

✦

زمین را به خون رود جیحون کنی

#135

ببر ده هزار آزموده سوار

✦

کمر بسته بر کینه و کارزار

#136

مگر کین هومان تو بازآوری

✦

سر دشمنان را به گاز آوری

#137

چو رفتی به نزدیک لشکر فراز

✦

سپه را یکی سوی هومان بساز

#138

بدو گفت نستیهن ایدون کنم

✦

که از خون زمین رود جیحون کنم

داستان دوازده رخ

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما