بخش ۴ - لشکرکشی کیخسرو به رویارویی افراسیاب، خندق و دو روز خاموشی، و گفت‌وگوی پشنگ و شیده در شیوهٔ نبرد

#1

چو آگاه شد شهریار جهان

✦

ز گفتار بیدار کارآگهان

#2

ز ترکان وز کار افراسیاب

✦

که لشکرگه آورد ز این روی آب

#3

سپاهی ز جیحون بدین سو کشید

✦

که شد ریگ و سنگ از جهان ناپدید

#4

چو بشنید خسرو یلان را بخواند

✦

همه گفتنی پیش ایشان براند

#5

سپاهی ز جنگ آوران برگزید

✦

بزرگان ایران چنانچون سزید

#6

چشیده بسی از جهان شور و تلخ

✦

به یاری گستهم نوذر به بلخ

#7

به اشکش بفرمود تا سوی زم

✦

برد لشکر و پیل و گنج درم

#8

بدان تا پس اندر نیاید سپاه

✦

کند رای شیران ایران تباه

#9

از آن پس یلان را همه برنشاند

✦

بزد کوس رویین و لشکر براند

#10

همی رفت با رای و هوش و درنگ

✦

که تیزی پشیمانی آرد به جنگ

#11

سپهدار چون در بیابان رسید

✦

گرازیدن و ساز و لشکر بدید

#12

سپه را گذر سوی خورازم بود

✦

همه رنگ و دشت از در رزم بود

#13

به چپ بر دهستان و بر راست آب

✦

میان ریگ و پیش اندر افراسیاب

#14

چو خورشید سر زد ز برج بره

✦

بیاراست روی زمین یکسره

#15

سپهدار ترکان سپه را بدید

✦

بزد نای رویین و صف برکشید

#16

جهان شد پر آوای بوق و سپاه

✦

همه برنهادند ز آهن کلاه

#17

چو خسرو بدید آن سپاه نیا

✦

دل پادشا شد پر از کیمیا

#18

خود و رستم و طوس و گودرز و گیو

✦

ز لشکر بسی نامبردار نیو

#19

همی گشت بر گرد آن رزمگاه

✦

بیابان نگه گرد و بی‌راه و راه

#20

که لشکر فزون بود زان کو شمرد

✦

همان ژنده پیلان و مردان گرد

#21

به گرد سپه بر یکی کنده کرد

✦

طلایه به هر سو پراگنده کرد

#22

شب آمد به کنده در افگند آب

✦

بدان سو که بد روی افراسیاب

#23

دو لشکر چنین هم دو روز و دو شب

✦

از ایشان یکی را نجنبید لب

#24

تو گفتی که روی زمین آهن است

✦

ز نیزه هوا نیز در جوشن است

#25

از این روی و زان روی بر پشت زین

✦

پیاده به پیش اندرون همچنین

#26

تو گفتی جهان کوه آهن شدست

✦

همان پوشش چرخ جوشن شدست

#27

ستاره شمر پیش دو شهریار

✦

پر اندیشه و زیجها بر کنار

#28

همی باز جستند راز سپهر

✦

به صلاب تا بر که گردد به مهر

#29

سپهر اندر آن جنگ نظاره بود

✦

ستاره شمر سخت بیچاره بود

#30

به روز چهارم چو شد کار تنگ

✦

به پیش پدر شد دلاور پشنگ

#31

بدو گفت کای کدخدای جهان

✦

سرافراز بر کهتران و مهان

#32

به فر تو زیر فلک شاه نیست

✦

ترا ماه و خورشید بد خواه نیست

#33

شود کوه آهن چو دریای آب

✦

اگر بشنود نام افرسیاب

#34

زمین بر نتابد سپاه ترا

✦

نه خورشید تابان کلاه ترا

#35

نیاید ز شاهان کسی پیش تو

✦

جز این بی‌پدر بد گوهر خویش تو

#36

سیاووش را چون پسر داشتی

✦

بر او رنج و مهر پدر داشتی

#37

یکی باد ناخوش ز روی هوا

✦

بر او برگذشتی نبودی روا

#38

از او سیر گشتی چو کردی درست

✦

که او تاج و تخت و سپاه تو جست

#39

گر او را نکشتی جهاندار شاه

✦

بدو باز گشتی نگین و کلاه

#40

کنون اینک آمد به پیشت به جنگ

✦

نباید به گیتی فراوان درنگ

#41

هر آن کس که نیکی فرامش کند

✦

همی رای جان سیاوش کند

#42

بپروردی این شوم ناپاک را

✦

پدروار نسپردیش خاک را

#43

همی داشتی تا بر آورد پر

✦

شد از مهر شاه از در تاج زر

#44

ز توران چو مرغی به ایران پرید

✦

تو گفتی که هرگز نیا را ندید

#45

ز خوبی نگه کن که پیران چه کرد

✦

بدان بی‌وفا ناسزاوار مرد

#46

همه مهر پیران فراموش کرد

✦

پر از کینه سر دل پر از جوش کرد

#47

همی بود خامش چو آمد به مشت

✦

چنان مهربان پهلوان را بکشت

#48

از ایران کنون با سپاهی به جنگ

✦

بیامد به پیش نیا تیزچنگ

#49

نه دینار خواهد نه تخت و کلاه

✦

نه اسب و نه شمشیر و گنج و سپاه

#50

ز خویشان جز از جان نخواهد همی

✦

سخن را از این در نکاهد همی

#51

پدر شاه و فرزانه‌تر پادشاست

✦

بدین راست گفتار من بر گواست

#52

از ایرانیان نیست چندین سخن

✦

سپه را چنین دل شکسته مکن

#53

بدیشان چه باید ستاره شمر

✦

به شمشیر جویند مردان هنر

#54

سواران که در میمنه با منند

✦

همه جنگ را یکدل و یکتنند

#55

چو دستور باشد مرا پادشا

✦

از ایشان نمانم یکی پارسا

#56

بدوزم سر و ترگ ایشان به تیر

✦

نه اندیشم از کنده و آبگیر

#57

چو بشنید افراسیاب این سخن

✦

بدو گفت مشتاب و تندی مکن

#58

سخن هرچه گفتی همه راست بود

✦

جز از راستی را نباید شنود

#59

ولیکن تو دانی که پیران گرد

✦

به گیتی همه راه نیکی سپرد

#60

نبد در دلش کژی و کاستی

✦

نجستی به جز خوبی و راستی

#61

همان پیل بد روز جنگ او به زور

✦

چو دریا دل و رخ چو تابنده هور

#62

برادرش هومان پلنگ نبرد

✦

چو لهاک جنگی و فرشیدورد

#63

ز ترکان سواران کین صدهزار

✦

همه نامجوی از در کارزار

#64

برفتند از ایدر پر از جنگ و جوش

✦

من ایدر نوان با غم و با خروش

#65

از آن کو بر این دشت کین کشته شد

✦

زمین زیر او چون گل آغشته شد

#66

همه مرز توران شکسته دلند

✦

ز تیمار دل را همی بگسلند

#67

نبینند جز مرگ پیران به خواب

✦

نخواند کسی نام افراسیاب

#68

بباشیم تا نامداران ما

✦

مهان و ز لشکر سواران ما

#69

ببینند ایرانیان را به چشم

✦

ز دل کم شود سوگ با درد و خشم

#70

هم ایرانیان نیز چندین سپاه

✦

ببینند آیین تخت و کلاه

#71

دو لشکر بر این گونه پر درد و خشم

✦

ستاره به ما دارد از چرخ چشم

#72

به انبوه جستن نه نیکوست جنگ

✦

شکستی بود باد ماند به چنگ

#73

مبارز پراگنده بیرون کنیم

✦

از ایشان بیابان پر از خون کنیم

#74

چنین داد پاسخ که ای شهریار

✦

چو ز این گونه جویی همی کارزار

#75

نخستین ز لشکر مبارز منم

✦

که بر شیر و بر پیل اسب افگنم

#76

کسی را ندانم که روز نبرد

✦

فشاند بر اسب من از دور گرد

#77

مرا آرزو جنگ کیخسروست

✦

که او در جهان شهریار نوست

#78

اگر جوید او بی گمان جنگ من

✦

رهایی نیابد ز چنگال من

#79

دل و پشت ایشان شکسته شود

✦

بر آن انجمن کار بسته شود

#80

و گر دیگری پیشم آید به جنگ

✦

به خاک اندر آرم سرش بی‌درنگ

#81

بدو گفت کای کار نادیده مرد

✦

شهنشاه کی جوید از تو نبرد

#82

اگر جویدی هم نبردش منم

✦

تن و نام او زیر پای افگنم

#83

گر او با من آید به آوردگاه

✦

برآساید از جنگ هر دو سپاه

#84

بدو شیده گفت ای جهاندیده مرد

✦

چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد

#85

پسر پنج زنده‌ست پیشت به پای

✦

نمانیم تا تو کنی رزم رای

#86

نه لشکر پسندد نه ایزد پرست

✦

که تو جنگ او را کنی پیشدست

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما