#1
به شبگیر چون تاج بر سر نهاد
✦
همانگه فرستاده را در گشاد
“At dawn, when he placed the crown upon his head, he immediately opened his doors to the messenger.”
#2
بفرمود تا بازگردد به جای
✦
سوی نامور بندهٔ کدخدای
“He commanded him to return to his place, back to the famous servant and ruler of the realm.”
#3
چنین پاسخ آورد کو را بگوی
✦
که ای مهربان نیکدل راستگوی
“He brought such an answer, saying: 'Tell that kind-hearted, noble, and truthful hero:'”
#4
تو تا زادی از مادر پاکتن
✦
سرافراز بودی به هر انجمن
“'Since the day you were born of a pure mother, you have been exalted in every assembly.'”
#5
ترا بیشتر نزد من دستگاه
✦
توی برتر از پهلوانان به جاه
“'Your rank and power with me are supreme; you stand higher in dignity than all other champions.'”
#6
همیشه یکی جوشنی پیش من
✦
سپر کرده جان و فدی کرده تن
“'You have ever worn armor before me, shielding my life and sacrificing your own body.'”
#7
همیدون به هر کار با گنج خویش
✦
گزیده ز بهر منی رنج خویش
“'In every task, you shared your own treasures, taking hardship upon yourself for my sake.'”
#8
تو بردی ز چین تا به ایران سپاه
✦
تو کردی دل و بخت دشمن سیاه
“'You led armies from Chin to Iran; you darkened the heart and fortune of the enemy.'”
#9
نبیند سپه چون تو سالار نیز
✦
نبندد کمر چون تو هشیار نیز
“'The host shall never see a commander like you, nor one so vigilant who girds his loins for battle.'”
#10
ز تور و پشنگ ار دراید به مهر
✦
چو تو پهلوان نیز نارد سپهر
“'From the lineage of Tur and Pashang down, the revolving sky brings forth no champion equal to you.'”
#11
نخست آنک گفتی من از انجمن
✦
گنهکار دارم همی خویشتن
“'First, concerning what you said before the gathering, taking the blame upon yourself,'”
#12
که کیخسرو آمد ز توران زمین
✦
به ایران و با ما بگسترد کین
“'That Kay Khosrow came from the land of Touran to Iran and spread enmity against us,'”
#13
بدین من که شاهم نیازرده‌ام
✦
به دل هرگز این یاد ناورده‌ام
“'I, who am king, feel no guilt for this, nor have I ever harbored such regret in my heart.'”
#14
نباید که باشی بدین تنگدل
✦
ز تیمار یابد ترا زنگ دل
“'You must not let your heart grow heavy with sorrow, lest grief cast rust upon your soul.'”
#15
که آن بودنی بود از کردگار
✦
نیامد بدین بد کس آموزگار
“'For that which transpired was decreed by God; no teacher taught mankind this misfortune.'”
#16
که کیخسرو از من نگیرد فروغ
✦
نبیره مخوانش که باشد دروغ
“'Kay Khosrow gains no light or glory from me; call him not my grandson, for that is a lie.'”
#17
نباشم همیدون من او را نیا
✦
نجویم همی ز این سخن کیمیا
“'I am not his grandfather, nor do I seek any alchemy or illusion from these words.'”
#18
بدین کار او کس گنهکار نیست
✦
مرا با جهاندار پیکار نیست
“'No man is to blame for this affair; my struggle is not with the Lord of the World.'”
#19
چنین بود و این بودنی کار بود
✦
مرا از تو در دل چه آزار بود
“'Thus it was, and thus it was destined to be; why should I harbor any anger toward you in my heart?'”
#20
و دیگر که گفتی ز کار سپاه
✦
ز گردیدن تیره خورشید و ماه
“'And secondary to that, what you spoke concerning the army, and how the bright sun and moon turn dark,'”
#21
همیشه چنینست کار نبرد
✦
ز هر سو همی گردد این تیره گرد
“'Such is ever the nature of battle: from every side this dark dust swirls high.'”
#22
گهی برکشد تا به خورشید سر
✦
گهی اندر آرد ز خورشید بر
“'Now it lifts its head unto the sun, and now it brings down fruit from the high heavens.'”
#23
به یکسان نگردد سپهر بلند
✦
گهی شاد دارد گهی مستمند
“'The exalted sphere turns not in a single fashion; now it bestows joy, and now it leaves one helpless.'”
#24
گهی با می و رود و رامشگران
✦
گهی با غم و گُرم و با اندهان
“'Now it surrounds one with wine, harps, and minstrels; now with sorrow, anguish, and distress.'”
#25
تو دل را بدین درد خسته مدار
✦
روان را بدین کار بسته مدار
“'Keep not your heart wounded by this pain, nor bind your soul fast in this distress.'”
#26
سخن گفتن کشتگان گشت خواب
✦
ز کین برادر تو سر برمتاب
“'Talk of the slain has turned to empty dreams; turn not your face away from avenging your brother!'”
#27
دلی کو ز درد برادر شخود
✦
علاج پزشکان نداردش سود
“'A heart that is clawed by the pain of a brother's death cannot be cured by any physician's medicine.'”
#28
سه دیگر که گفتی که خسرو پگاه
✦
به جنگ اندر آید همی با سپاه
“'Thirdly, concerning what you said—that Khosrow will come at dawn to wage war with his army:'”
#29
مبیناد چشم کس آن روزگار
✦
که او پیشدستی نماید به کار
“'May no eye ever behold the day when he takes the initiative in this war!'”
#30
که من خود بر آنم کز ایدر سپاه
✦
از آن سوی جیحون گذارم به راه
“'For I myself resolve to march from here and cross my hosts beyond the Oxus River.'”
#31
نه گودرز مانم نه خسرو نه طوس
✦
نه گاه و نه تاج و نه بوق و نه کوس
“'I shall leave neither Goudarz, nor Khosrow, nor Tus, nor throne, nor crown, nor trumpet, nor war-drum!'”
#32
به ایران از آن گونه رانم سپاه
✦
کزان پس نبیند کسی تاج و گاه
“'I shall drive such an army into Iran that after this, no one shall behold crown or throne.'”
#33
به کیخسرو این پس نمانم جهان
✦
به سر بر فرود آیمش ناگهان
“'I shall not leave the world to Kay Khosrow; I will descend upon his head without warning!'”
#34
به خنجر از آن سان ببرم سرش
✦
که گرید بدو لشکر و کشورش
“'I shall sever his head with my dagger in such a way that his army and nation shall weep over him!'”
#35
مگر کآسمانی دگرگونه کار
✦
فراز آید از گردش روزگار
“'Unless the heavens bring forth a different destiny through the turning of fortune.'”
#36
ترا ای جهاندیدهٔ سرافراز
✦
نکردست یزدان به چیزی نیاز
“'O exalted, experienced hero, God has left you in need of nothing.'”
#37
ز مردان وز گنج و نیروی دست
✦
همه ایزدی هرچ بایدت هست
“'From valiant men to treasure and strength of arm—whatever is required, God has granted you.'”
#38
یکی نامور لشکری ده هزار
✦
دلیر و خردمند و گرد و سوار
“'A renowned army of ten thousand—brave, wise, valiant, and mounted champions—'”
#39
فرستادم اینک به نزدیک تو
✦
که روشن کند جان تاریک تو
“'I have now dispatched to you, that it may illuminate your darkened spirit.'”
#40
از ایرانیان ده وز اینها یکی
✦
به چشم یکی ده سوار اندکی
“'Against ten Iranians, send one of these; in your eyes, ten of their horsemen are but few.'”
#41
چو لشکر به نزد تو آید مپای
✦
سر و تاج گودرز بگسل ز جای
“'When this army arrives before you, delay not; sever the head and tear the crown from Goudarz!'”
#42
همان کوه کو کرده دارد حصار
✦
به اسبان جنگی ز پا اندر آر
“'That very mountain which he has fortified—cast it down under the hooves of your war-steeds!'”
#43
مکش دست از ایشان به خون ریختن
✦
تو پیروز باشی به آویختن
“'Withhold not your hand from shedding their blood; in engaging them, you shall be victorious!'”
#44
ممان زنده ز ایشان به گیتی کسی
✦
که نزد تو آید از ایشان بسی
“'Leave no one among them alive upon the earth, for many of them will come against you.'”
#45
فرستاده بشنید پیغام شاه
✦
بیامد بر پهلوان سپاه
“The messenger heard the king's message and came back before the champion of the host.”
#46
به پیش اندر آمد به سان شمن
✦
خمیده چو از بار شاخ سمن
“He stepped forward in the manner of a priest, bent low like a branch of jasmine under its heavy bloom.”
#47
به پیران رسانید پیغام شاه
✦
وز آن نامداران جنگی سپاه
“He delivered the King's message to Piran, along with news of those renowned warriors of the host.”
#48
چو بشنید پیران سپه را بخواند
✦
فرستاده چون این سخن باز راند
“When Piran heard this message after the envoy had spoken, he summoned his entire army together.”
#49
سپه را سراسر همه داد دل
✦
که از غم بباشید آزاد دل
“He heartened all his troops, saying to them: 'Keep your hearts free from sorrow and despair!'”
#50
نهانی روانش پر از درد بود
✦
پر از خون دل و بخت برگرد بود
“Yet in secret, his own soul was filled with pain, his heart bleeding, and his fortune ill-turned.”
#51
که از هر سوی لشکر شهریار
✦
همی کاسته دید در کارزار
“For on every side of the Sovereign's army, he saw their strength diminishing in battle.”
#52
هم از شاه خسرو دلش بود تنگ
✦
بترسید کآید یکایک به جنگ
“His heart was also heavy regarding King Khosrow, fearing he might suddenly march into the fray himself.”
#53
به یزدان چنین گفت کای کردگار
✦
چه مایه شگفت اندر این روزگار
“He prayed to God, saying: 'O Creator, how wondrous and strange are the turnings of this world!”
#54
که را برکشیدی تو افگنده نیست
✦
جز از تو جهاندار دارنده نیست
“Whomever You elevate cannot be cast down; there is no master and ruler of the world save You.”
#55
به خسرو نگر تا جز از کردگار
✦
که دانست کآید یکی شهریار
“Look upon Khosrow: who but the Creator could have foreseen that he would become such a monarch?”
#56
نگه کن بدین کار گردنده دهر
✦
مر آن را که از خویشتن کرد بهر
“Consider the works of turning fate, and how it awards to everyone the portion meant for him.”
#57
برآرد گل تازه از خار خشک
✦
شود خاک با بخت بیدار مشک
“It brings forth a fresh rose from a dry thorn, and through vigilant good fortune, common dust turns into musk.”
#58
شگفتی‌تر آنک از پی آز مرد
✦
همیشه دل خویش دارد به درد
“More wondrous still is that man, out of his own greed, forever afflicts his heart with sorrow.'”
#59
میان نیا و نبیره دو شاه
✦
ندانم چرا باید این کینه‌گاه
“'Between grandfather and grandson, two kings—I know not why this battleground of vengeance must endure.”
#60
دو شاه و دو کشور چنین جنگجوی
✦
دو لشکر به روی اندر آورده روی
“Two kings and two nations so intent on war, two great armies standing face to face in clash!'”
#61
چه گویی سرانجام این کارزار
✦
که را برکشد گردش روزگار
“'What say you shall be the final outcome of this battle? Whom will the turn of fate elevate at last?'”
#62
پس آنگه به یزدان بنالید زار
✦
که ای روشن دادگر کردگار
“Then he wept bitterly before God, praying: 'O Luminous and Just Creator!”
#63
گر افراسیاب اندر این کینه‌گاه
✦
ابا نامداران توران سپاه
“If Afrasiab, in this place of vengeance, alongside the renowned champions of Turan's army,”
#64
بدین رزمگه کشته خواهد شدن
✦
سربخت ما گشته خواهد شدن
“Is destined to be slain on this battlefield, and the crown of our fortune is to be reversed,”
#65
چو کیخسرو آید ز ایران به کین
✦
بدو بازگردد سراسر زمین
“And when Kay Khosrow comes from Iran seeking revenge, taking full control over all the earth,”
#66
روا باشد ار خسته در جوشنم
✦
برآرد روان کردگار از تنم
“It were better if, wounded inside my mail, the Creator drew my soul out of my body!”
#67
مبیناد هرگز جهانبین من
✦
گرفته کسی راه و آیین من
“May my world-beholding eyes never see anyone walking in my footsteps or inheriting my fate!”
#68
که را گردش روز با کام نیست
✦
ورا زندگانی و مرگش یکیست
“For he whose fortune is not aligned with his desires—to him, living and dying are one and the same.'”
#69
وز آن پس ز ایران سپه کرنای
✦
برآمد دم بوق و هندی درای
“Thereafter, from the army of Iran, there arose the sound of clarions, the blast of war-horns, and the chime of Indian bells.”